III Rzeczypospolita

W 1989 roku rozpoczęły się obrady "okrągłego stołu". W 1992 roku Sejm uchwalił ustawę konstytucyjną o wzajemnych relacjach między władzą ustawodawczą i wykonawczą, tak zwaną "Małą Konstytucję". 2 kwietnia 1997 roku uchwalono Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej, ustawę zasadniczą, która miała najwyższą moc prawną, swoją treść i specjalny tryb zmiany. Do podstawowych zasad ustroju konstytucyjnego zalicza się suwerenność narodu, republikańską formę państwa, demokratyczne państwo prawa, zasadę podziału władzy, zasadę reprezentacji politycznej, zasadę przedstawicielstwa czy pluralizmu politycznego. Konstytucja zawiera wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela, rozdział o samorządzie terytorialnym oraz wprowadza zasadę niezależności sędziów, sądów i trybunałów.

Władzę ustawodawczą sprawuje parlament, składający się z dwóch izb (Sejmu i Senatu). W jego skład wchodzi 460 posłów wybieranych w wyborach powszechnych, tajnych, równych, bezpośrednich i proporcjonalnych. Na posła może być wybrany obywatel polskiego pochodzenia, który ukończył 21 lat.

W skład Senatu wchodzi 100 senatorów wybieranych w wyborach bezpośrednich, tajnych i powszechnych. Senatorem może zostać tylko obywatel polski, który ukończył miał 30 rok życia. Do zasad prawa wyborczego zalicza się powszechność (niestosowanie cenzusów wyborczych), równość ( każdy głosujący ma taką samą ilość głosów, które mają jednakową rangę i znaczenie), bezpośredniość (indywidualny wybór wyborcy), tajność i proporcjonalność (listy partyjne). Obie izby parlamentu wybierane są na 4 letnie kadencje. Kadencja parlamentu może ulec skróceniu gdy tak zadecyduje Sejm uchwałą 2/3 głosów lub w momencie trzykrotnego nie uzyskania wotum zaufania rządu lub nie przedstawienia do podpisu prezydentowi ustawy budżetowej.

Według zasady reprezentacji posłowie i senatorowie stanowili reprezentację całego narodu. W trakcie wyborów uzyskiwali mandat przedstawicielski, który był niezależny (nie obowiązywały posła instrukcje wyborców), generalny (kierował się interesami obywateli) oraz nieodwołalny (wyborca nie mógł odwołać swego reprezentanta). Do organów Sejmu zaliczamy: Marszałka Sejmu (wybierany na pierwszym posiedzeniu Sejmu, kieruje obradami, a w razie konieczności zastępuje prezydenta), Prezydium Sejmu (skład Marszałek Sejmu i wicemarszałkowie), Konwent Seniorów (skład Prezydium Sejmu, przewodniczący kół poselskich oraz klubów parlamentarnych) oraz Komisje Sejmowe. Do kompetencji parlamentu zaliczamy funkcje ustawodawczą, ustrojodawczą, kontrolno - prawna i kreacyjną. Z inicjatywą ustawodawczą może wystąpić piętnastu posłów i komisje sejmowe, Senat, Prezydent RP, Rada Ministrów oraz grupa co najmniej 100 tysięcy obywateli. Do sposobów działania władzy ustawodawczej zaliczamy stosowanie wotum zaufania (wyraża entuzjazm dla polityki rządu) oraz wotum nieufności (wyraża dezaprobatę dla polityki rządu, co w konsekwencji prowadzi do zdymisjonowania rządu). Ponadto wymienić tu możemy udzielenie rządowi absolutorium przy poparciu polityki finansowej oraz interpelacje poselskie i zapytania. W przypadkach określonych w konstytucji Sejm i Senat obradując wspólnie działają jako Zgromadzenie Narodowe. Są to następujące przypadki: odebranie przysięgi od nowego prezydenta, postawienie go w stan oskarżenia lub stwierdzenie jego niezdolności do pełnionych funkcji.

Władzę wykonawczą sprawuje prezydent, który wybierany jest przez naród w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych. Prezydent wybierany na 5 letnią kadencję, a za swoją działalność nie ponosi odpowiedzialności politycznej, tylko konstytucyjną. Zarządza on wybory, zwołuje pierwsze posiedzenie Sejmu, ma prawo inicjatywy ustawodawczej, podpisuje ustawy i posiada prawo weta. Powołuje rząd, na wniosek Prezesa Rady Ministrów dokonuje zmian w rządzie, ma prawo zwoływania Rady Gabinetowej.

Sędziowie powoływani są przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa na czas nie oznaczony. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego powoływany jest przez prezydenta.

W ramach kompetencji prezydenta znajduje się funkcja reprezentacyjna, jest on najwyższym przedstawicielem RP i stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa. Reprezentuje Polskę w kontaktach międzynarodowych, zatwierdza i wypowiada umowy międzynarodowe, mianuje i odwołuje ambasadorów. Jest najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych. Zrządza on częściową lub powszechną mobilizację i ogłasza stan wojny. Nadaje ordery i odznaczenia, stosuje prawo łaski, nadaje obywatelstwo polskie i wyraża zgodę na jego zrzeczenie. Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną państwa. Zapewnia wykonywanie ustaw, wydaje rozporządzenia, nadzoruje i dogląda prace organów administracji rządowej, uchwala projekt budżetu państwa, chroni interesy Skarbu Państwa, zapewnia bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne kraju. W ramach funkcji Sądu Najwyższego leży nadzór nad działalnością sądów powszechnych i stwierdzanie o ważności aktu wyborczego. Sędzia nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności (immunitet), nie może należeć do partii politycznej, a ze swojego urzędu są nieusuwalni. Trybunał Konstytucyjny jest organem sądownictwa konstytucyjnego w Polsce, który kontroluje zgodność norm prawnych niższego rzędu z konstytucją, potwierdza zgodność aktów prawnych z podpisywanymi umowami międzynarodowymi. Trybunał Stanu jest konstytucyjnym organem władzy sądowniczej, a w ramach jego kompetencji jest egzekwowanie odpowiedzialności najwyższych urzędników państwowych (prezydenta, premiera, członków rządu, prezesa Narodowego Banku Polskiego, prezesa Najwyższej Izby Kontroli, posłów, senatorów, członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. W jego skład wchodzi 16 członków, przewodniczący i dwóch wiceprzewodniczących. Do organów kontroli państwowej należy Najwyższa Izba Kontroli, która podlega Sejmowi. Kontroluje działalność organów administracji rządowej, a ze swojej działalności przekłada Sejmowi sprawozdanie (co rok). Prezes Najwyższej Izby Kontroli powoływany jest na 6 letnią kadencję i może być powołany ponownie tylko raz. Jest on powoływany przez Sejm za zgodą Senatu.

Rzecznik Praw Obywatelskich stoi na straży wolności i praw człowieka. Jest to jednoosobowy urząd centralny. Rzecznik Praw Dziecka stoi na straży praw dzieci takich jak do życia, zdrowia, wychowania w rodzinie czy nauki. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji jest konstytucyjnym organem strzegącym wolności słowa w państwie, prawa do informacji oraz interesu publicznego. 9 członków wybieranych jest na 6 letnie kadencje. Krajowa Rada radiofonii i Telewizji zajmuje się udzielaniem koncesji na programy radiowe i telewizyjne, ustala opłaty abonamentowe oraz reguluje tę sferę życia społecznego.

W konstytucji jest także mowa o samorządzie terytorialnym. Podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina, a od 1999 roku występuje trzystopniowy podział terytorialny w państwie, gdzie są gminy, powiaty i województwa (16). Wszyscy mieszkańcy gminy wchodzą w skład wspólnoty samorządowej. W skład organów gminnych zaliczamy radę gminy i zarząd gminy. Rada gminy jest organem stanowiącym i kontrolnym w gminie, a w jej skład wchodzą radni wybierani na 4 letnie kadencje. Gmina realizuje zadania własne (w zakresie infrastruktury społecznej i technicznej, porządku publicznego) oraz zlecone od administracji rządowej. Celem zadań własnych jest realizowanie potrzeb wszystkich członków wspólnoty, spraw publicznych o znaczeniu lokalnym. Sołectwa i osiedla stanowią jednostki pomocnicze gminy. Powiat ma osobowość prawną i wykonuje zadania publiczne o charakterze ponad gminnym. Powiat ma za zadanie uzupełniać kompetencyjnie gminy. Do organów powiatu zaliczamy radę powiatu (instytucje o charakterze uchwałodawczym i kontrolnym) oraz zarząd ze starostą. Na poziomie województwa działa samorząd terytorialny oraz organy administracji rządowej. Organem nadzoru nad jednostkami samorządu terytorialnego jest wojewoda i Prezes Rady Ministrów, których zadaniem jest zapewnianie zgodności działalności samorządu z prawem. Do organów samorządu województwa zaliczamy sejmik (organ uchwałodawczy i kontrolny, stanowi prawo miejscowe, uchwala budżet województwa) i zarząd (organ wykonawczy na czele z marszałkiem). Drogą ustawową można tworzyć samorządy zawodowe, reprezentujące osobistości wykonujące zawody zaufania publicznego. Można tworzyć także samorządy gospodarcze. Istnieje możliwość zawieszenia lub rozwiązania organów samorządu terytorialnego, jeżeli nie spełniają swoich funkcji. W świetle artykułów konstytucji kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione, a stosunki między państwem i kościołami, a innymi związkami są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii i wzajemnej niezależności. Potwierdzona jest wolność sumienia i religii. Obowiązuje zasada równouprawnienia kościołów i związków wyznaniowych. Dodatkowo stosunki między władzą świecką i duchową regulowane są przez specjalną umowę (konkordat) zawartą między państwem a Watykanem.