Już od okresu średniowiecza liczne ruchy heretyckie i sekty negowały prawo papieży do dominacji nad światem. Papiestwo jednak wyszło z tego obronną ręką, jedynie w Czechach ruch husycki zdobył przewagę i poparcie społeczne. Ostatecznie na początku XVI stulecia doszło do wielkiego kryzysu wewnątrz Kościoła, który doprowadził do powstania na terenie prawie całej Europy nowych, niezależnych od Rzymu organizacji kościelnych. Reformacja została zapoczątkowana przez niemieckiego mnicha Marcina Lutra.

Występując przeciwko nadużyciom w łonie Kościoła i sprzeciwiając się sprzedaży odpustów, Marcin Luter ogłosił w 1517 roku w Wittenberdze swoich 95 tez. Zawierały one założenia doktrynalne nowego wyznania. Sam Luter już w 1519 roku zerwał całkowicie z Kościołem katolickim i Rzymem. Doktryna Marcina Lutra:

- nawrót do Kościoła wczesnego chrześcijaństwa,

- jedynym autorytetem stała się Biblia, przekreślona została tradycja,

- Pismo Święte mogli komentować i interpretować wszyscy wierni,

- zbawienie było uzależnione jedynie od wiary,

- ograniczenie liczby sakramentów tylko do dwóch: chrztu i komunii pod dwoma postaciami,

- zniesienie celibatu duchowieństwa,

- likwidacja zakonów męskich i żeńskich,

- odebranie Kościołowi dóbr ziemskich oraz majątków,

- najważniejszy jest bezpośredni i personalny kontakt z Bogiem,

- najważniejszy stawała się władza świecka: książę lub król,

- Biblia została przełożona na język niemiecki,

- do liturgii wprowadzono języki narodowe,

- szkolnictwo niemieckie zostało zreformowane zgodnie z zasadami pedagogiki humanistycznej przez współpracownika Lutra, Filipa Melanchtona.

Poglądy Lutra szybko zdobyły wielką popularność w Niemczech wśród wszystkich warstw ludności. Książęta Rzeszy popierali je, gdyż w protestantyzmie widzieli szanse na umocnienie swej władzy, szlachta i rycerstwo było żywo zainteresowane przejęciem dóbr i majątków kościelnych, mieszczanie mieli nadzieję na zniesienie opłat na rzecz Kościoła, z których znaczna część szła do Rzymu, chłopi natomiast liczyli na zmianę swej sytuacji na lepsze.

W latach 1524-1525 chłopstwo niemieckie wystąpiło nawet zbrojnie, głosząc hasła wolności

i równości. Szybko jednak wielka wojna chłopska została przez możnych krwawo stłumiona. Propagatorów i zwolenników nowych wyznań religijnych nazwano protestantami, od protestu, jaki złożyli oni w 1529 roku na sejmie Rzeszy, przeciwko zakazowi rozpowszechniania nowych i rewolucyjnych haseł reformacyjnych.

Już w połowie XVI wieku luteranizm dominował w krajach skandynawskich, których władcy podporządkowali sobie organizację kościelną. W Niderlandach i Szwajcarii, gdzie przeważało bogate i oświecone mieszczaństwo, prężnie rozwijać się zaczął kalwinizm.

Jan Kalwin działał i tworzył w szwajcarskiej Genewie w połowie XVI stulecia. Program Jana Kalwina:

- doktryna predestynacji: wszyscy są przeznaczeni albo do potępienia, albo do zbawienia,

- ludzie nie zostają potępieni, bo grzeszą, lecz grzeszą, bo są potępieni,

- uznanie dwóch sakramentów: chrztu i komunii pod dwoma postaciami,

- niemożliwa była rzeczywista przemiana Chleba w Ciało Chrystusa, natomiast wina w jego Krew,

- msza to jedynie pamiątka ofiary Jezusa,

- cnotliwe i dostatnie życie to oznaka łaski bożej, ważna była rezygnacja z zabaw i rozrywek takich, jak teatr czy taniec, oraz ciężka praca fizyczna, niedziela stała się u protestantów najnudniejszym dniem w tygodniu,

- o najważniejszych sprawach w gminie decydował głos wszystkich członków,

- zgromadzenie wszystkich wiernych wybierało pastorów oraz świeckich seniorów, którzy zarządzali kalwińską gminą.

Zwolennikami kalwinizmu była przede wszystkim magnateria oraz szlachta, która zdobyła prawo oporu wobec panującego narzucającego jej swoje wyznanie.

Reformacja rozwinęła się także w Anglii, powstał tu anglikanizm, który wzmacniał władzę panującego. W 1534 roku, aktem supremacji, król Henryk VIII został głową Kościoła, co oznaczało oderwanie się od Rzymu. Program anglikanizmu:

- zlikwidowanie zakonów,

- skonfiskowanie majątków kościelnych,

- zniesienie celibatu,

- wprowadzenie do liturgii języka angielskiego,

- podawanie komunii pod dwoma postaciami.

Wojny religijne

Konflikty i spory wyznaniowe doprowadziły szybko do wybuchu wojen religijnych w całej prawie Europie, głównie na terenie Francji i Niemiec. W Rzeszy konflikty na tle religijnym zakończyły się dopiero po podpisaniu pokoju w Augsburgu w 1555 roku, który ustalał, że książęta mogą wybrać wyznanie, które potem mogą narzucić swym poddanym, przyjęto też zasadę: "czyj kraj, tego religia". We Francji natomiast wojny religijne toczyły się do końca XVI stulecia. W ich wyniku kraj poniósł ogromne straty materialne i poniósł liczne ofiary

w ludziach. Naprzeciw siebie stanęły dwa rody:

  1. Walezjuszy - obrońcy Kościoła katolickiego
  2. Burbonów - zwolennicy hugenotów (francuska nazwa kalwinów)

Wojna swój punkt kulminacyjny osiągnęła w 1572 roku, podczas tzw. "nocy św. Bartłomieja", kiedy to w Paryżu wymordowano przywódców hugenockich. Konflikt religijny zakończył w 1598 roku król Henryk IV Burbon wydając edykt nantejski, który przyznawał hugenotom tolerancję i wolność religijną.

Kontrreformacja

Protestantyzm, wstrząsając podstawami ówczesnego świata, spowodował, że reformy w łonie Kościoła katolickiego stały się koniecznością. Reformy przeprowadzono w oparciu

o postanowienia soboru trydenckiego, który obradował w latach 1545-1563. Uchwały soborowe:

- podwyższenie umysłowych i moralnych kwalifikacji duchownych,

- biskupi mieli stale przebywać w swych diecezjach, a proboszczowie - w parafiach,

- nakazano regularnie zwoływać synody diecezjalne,

- w każdej diecezji założono seminarium duchowne,

- za źródło wiary uznano na równi Pismo Święte i tradycję,

- prawo do interpretowania Biblii posiadał tylko Kościół,

- potwierdzono dogmat o istnieniu czyśćca, sformułowano poglądy na temat mszy świętej, kapłaństwa oraz sakramentów.

Zmiany i reformy w Kościele miały doprowadzić do odnowienia i poprawy sytuacji wewnątrz Kościoła katolickiego. Na szeroką skalę rozwinięto propagandę wyznaniową:

  • ustna - kazania,
  • drukowana - literatura apologetyczna i teologiczna,
  • wizualna - malarstwo, przedstawienia teatralne.

Odnowiono trybunał inkwizycyjny, który miał zwalczać wyznawców i zwolenników wyznań reformowanych. Często stosowano przymus, władza świecka i duchowna ściśle ze sobą współpracowały, na usługach Kościoła pozostawał państwowy aparat przymusu. Już

w 1542 roku papież Paweł III powołał sześciu kardynałów do trybunału inkwizycyjnego. Kardynałowie ci nadzorowali działalność sędziów inkwizycyjnych, główni byli to dominikanie. W rozprawach korzystano często ze szpiegów, a zarzuty stawiano na podstawie donosów. Na porządku dziennym były tortury, które miały zmusić oskarżonych do przyznania się do winy. Kary w tych sprawach były bardzo różne, od kar pieniężnych i pokuty kościelnej, przez banicję i konfiskatę majątku, po długoletnie więzienie i śmierć. W Hiszpanii trybunał inkwizycyjny podlegał bezpośrednio królowi i stał się narzędziem w walce z przeciwnikami politycznymi.

Dodatkowo jeszcze papież Paweł IV w 1559 roku wydał indeks ksiąg zakazanych. W spisie tym znalazły się utwory autorów heretyckich, ale także dzieła humanistyczne, które krytykowały kler lub chwaliły pogański styl życia. Katolicy mieli kategoryczny zakaz czytania i propagowania ksiąg, które znalazły się na indeksie. Na skutek powstania indeksu ksiąg zakazanych, duchowni palili dzieła na nim zamieszczone, natomiast ewentualnych czytelników karano chłostą, lochami lub stosem.

Jezuici

W1540 roku powstał nowy zakon, Towarzystwo Jezusowe, założone przez Ignacego Loyolę, którego głównym zadaniem była walka z reformacją. Zadania jezuitów:

- do dotychczasowych trzech ślubów zakonnych, czyli czystość, posłuszeństwa i ubóstwa, dodano jeszcze czwarty: bezwzględne posłuszeństwo papieżowi,

- walka ze zwolennikami i propagatorami reformacji,

- działalność pasterska i misyjna wśród ludów świeżo odkrytych Ameryk i Azji,

- działalność na dworach królów, książąt i magnatów, wśród szlachty, w środowiskach elit umysłowych Europy,

- reforma szkolnictwa, zakładanie kolegiów zakonnych, w których kładziono nacisk na dyscyplinę, retorykę i program humanistyczny, umiejętne postępowanie z ludźmi.