Geneza ruchu egzekucyjnego:

Król Zygmunt I Stary próbował umocnić swoją władzę w Rzeczypospolitej kosztem szlachty. Pomagała mu w tym jego żonaBona. Panował on od 1506 do 1548 r.1529 r. Bona przeprowadziła elekcję swego syna - przyszłego króla Zygmunta II Augusta na tron polski (elekcja "vivente rege", czyli za życia poprzednika). Przeciw temu zaprotestowała szlachta, która w tym samym roku podjęła uchwałę, zakazującą podobnych elekcji w przyszłości. W 1537 r. doszło do rokoszu pod Lwowem; szlachta, która zebrała się w ramach pospolitego ruszenia na wyprawę wojenną do Mołdawii zażądała od króla Zygmunta I Starego uporządkowania spraw skarbu, zwolnienia stanu szlacheckiego z opodatkowania, z którego dochody szły na Kościół, kodyfikacji wszystkich praw. Od spełnienia tych żądań szlachta uzależniła swój udział w wojnie. Król stwierdził, że wszelkie zmiany będą wymagać zgody izby poselskiej.

Program ruchu egzekucji praw i dóbr:

Ruch egzekucyjny był ruchem politycznym średniej szlachty skierowanym przeciw królowi i magnaterii. Szlachta domagała się przestrzegania prawa przez króla (egzekucja praw), ukrócenia wpływów magnaterii oraz zniesienia przywilejów Kościoła. Szlachta pragnęła uzyskać decydujący wpływ na rządy w państwie.

Do głównych postulatów ruchu należały:

  • egzekucja praw
  • egzekucja dóbr
  • zakaz łączenia dwóch lub więcej urzędów w jednym ręku
  • kodyfikacja prawa
  • reforma wojska i skarbu
  • ujednolicenie struktury państwa
  • ograniczenie uprzywilejowania Kościoła i duchowieństwa, szczególnie podatkowego
  • elekcyjność tronu
  • zapewnienie swobody wyznania
  • utworzenie kościoła narodowego

Przywódcy ruchu egzekucyjnego:

  • Rafał Leszczyński - magnat
  • Mikołaj Sienicki - wielokrotny poseł na sejm
  • Hieronim Ossoliński - kalwinista i magnat z Wielkopolski
  • Jan Tarnowski

Sukcesy ruchu egzekucji praw i dóbr:

W 1562 r.Piotrkowie zebrał się sejm, na który król przybył ubrany w strój szlachecki, co miało stanowić znak przychylności króla do ruchu szlacheckiego. W latach 1562-1569 miały miejsce sejmy egzekucyjne. Przedmiotem ich obrad była realizacja programu egzekucyjnego. Zrealizowano następujące postulaty:

  • lustracja dóbr koronnych, do czego powołano specjalną komisję
  • utworzenie "wojska kwarcianego" (około 4 tys. żołnierzy), na którego utrzymanie przeznaczono część dochodów z dóbr koronnych
  • zwiększenie kontroli sejmu nad skarbem (sejm wykonywał ją przez tzw. generalne ekonomie)
  • obłożenie duchowieństwa podatkiem nadzwyczajnym
  • zakazanie starostom egzekwowania wyroków zasądzonych przez sądy kościelne
  • powołanie Trybunału Koronnego i Trybunału Litewskiego
  • uporządkowanie systemu wag i miar
  • unifikacja terytorialna państwa (likwidacja odrębności Litwy, Mazowsza, Prus Królewskich)
  • zagwarantowanie wolności wyznania
  • wprowadzanie kalendarza gregoriańskiego w Polsce