Przyczyny wybuchu powstania:

1. Car Mikołaj I i jego urzędnicy coraz częściej naruszali konstytucję i prawa w Królestwie Polskim. Monarcha nie zwoływał sejmu, istniała surowa cenzura, tajna policja, car nie spełnił obietnic przyłączenia do Królestwa dawnych ziem polskich, zawiodły nadzieje na uzyskanie całkowitej niepodległości - czego skutkiem był powszechny wzrost niezadowolenia wśród Polaków.

2. Zaczęły się rozwijać tajne organizacje konspiracyjne:

  • kaliska liberalna opozycja (Kaliszanie) - działali legalnie (do 1820r.) - na czele: Wincenty i Bonawentura Niemojowscy, występowali przeciwko łamaniu konstytucji,
  • w Wilnie: Towarzystwo Filomatów (Przyjaciół nauki) i Zgromadzenie Filaretów (Przyjaciół cnoty),
  • Towarzystwo Przyjaciół Pożytecznej Zabawy (Promieniści),
  • w Warszawie: Związek Przyjaciół (Panta Koina - z gr. wszystko wspólne),
  • Związek Wolnych Polaków (1819/20) - na czele: Maurycy Mochnacki, Witold Heltman,
  • Wolnomularstwo Narodowe (1918) o charakterze zbrojnym - Walerian Łukasiński, dążyło do zorganizowania powstania w trzech zaborach,
  • Sprzysiężenie Podchorążych (1828) w warszawskiej Szkole Podchorążych Piechoty - na czele: Piotr Wysocki

3. Coraz częstsze stały się pogłoski dochodzące do organizatorów związków konspiracyjnych o wykryciu przez cara spisku podchorążych.

4. Nasilają się prześladowania za polityczne przekonania, zsyłki na Syberię.

5. Tymczasem na międzynarodowej arenie miało miejsce wiele zmian, które miały także wpływ na wydarzenia w Polsce. Wybuch we Francji rewolucji w celu obalenia dynastii Burbonów - zdetronizowano Ludwika, królem został Filip (lipiec 1830), odzyskanie niepodległości przez Grecję (1829), narodowe powstanie Belgów przeciwko przyłączeniu ich ziem do Holandii (sierpień 1830) - te narodowościowe zrywy zostały zakończone sukcesem, co wyraźnie wzmocniło niepodległościowe nastroje w Królestwie Polskim.

6. Równocześnie obawiano się, że polskie wojsko zostanie przez cara wysłane do stłumienia powstań w Belgii, Francji i Grecji. Mikołaj I chciał skierować tam armię, tym samym się jej pozbyć, tłumacząc się ustaleniami Świętego Przymierza z 1815r. czyli: dbanie o zachowanie równowagi i ład porewolucyjny - doprowadziło to do buntu wśród dowódców wojskowych.

7. Władze rosyjskie ograniczyły autonomię Królestwa.

8. W armii wzrastało niezadowolenie, szczególnie za sprawą osoby dowódcy czyli Wielkiego Księcia Konstantego Pawłowicza - brata cara Mikołaja I. Wsławił się on wyjątkowym okrucieństwem wobec żołnierzy.

9. Idee oraz założenia romantyzmu takie jak dążenie do odzyskania niepodległości poświęcając nawet życie wielu ludzi.

Rodzaje obozów politycznych pod względem ich stosunku do powstania oraz pozyskania do niego chłopstwa:

  • Konserwatyści (Arystokracja), przewodził im książę Czartoryski - przeciwnicy powstania, dążyli do porozumienia z carem, uważali, że ten zryw zakończy się porażką z powodu małej liczebności powstańczej armii. Obawiano się, że car zlikwiduje całkowicie Królestwo w wypadku klęski powstania. Konserwatyści nie chcieli powiększenia armii dzięki powołaniu chłopów gdyż obawiali się, że wtedy powstanie o narodowo-wyzwoleńczym charakterze mogłoby się przekształcić w powstanie społeczne.
  • Kaliszanie - opowiadali się przeciwko jakimkolwiek zmianom, wysuwali propozycje aby pańszczyznę zastąpić czynszem.
  • Radykałowie - zwolennicy radykalnych zmian, domagali się pospolitego ruszenia, wprowadzenia uwłaszczenia chłopów za odszkodowaniem dla ich panów.

W wyniku tych rozbieżności co do kwestii włościańskiej udział w powstaniu chłopów był znikomy, w rezultacie zaniechano zaciągania ich do armii.

Przebieg powstania:

29/30 listopad 1830 r. wybuch powstania tak zwana Noc listopadowa. Udział w nim wzięli przede wszystkim studenci, podzielono ich na dwie grupy: pierwsza - miała zaatakować Belweder, nie osiągnęła jednak zamierzonego celu, gdyż Wielki Książę Konstanty uciekł w przebraniu z Warszawy; druga grupa - wznieciła pożar browaru na Solcu, zajęła arsenał broni a następnie podjęła się namawiania cywili aby przyłączyli się do akcji zbrojnej. Natomiast arystokracja zwołała posiedzenie Rady Administracyjnej (był to organ zdecydowanie przeciwny powstaniu) oraz wydała odezwę, w której nawoływała do spokoju, zaprzestania walk a jednocześnie podjęła mediacje z Konstantym.

1 grudnia 1830r. - w odpowiedzi na to spiskowcy zawiązali Towarzystwo Patriotyczne (na czele Joachim Lelewel) - miało ono rewolucyjny charakter, domagało się: natychmiastowego zaprzestania negocjacji z Rosją oraz liberalizacji (czyli wolności w społecznym życiu). Wskutek nacisków Towarzystwa Rada Administracyjna powołała do życia Rząd Tymczasowy z Czartoryskim na czele, w jego skład wszedł również Lelewel (rząd ów miał jednak podobny jak Rada Administracyjna program)

5 grudnia 1830r. - gen. Józef Chłopicki ogłosił się dyktatorem, był to doświadczonego wódz z napoleońskiej armii, zarazem przeciwnik powstania, zmierzał do układów z Mikołajem I. On to rozkazał rozbroić ludność Warszawy.

18 grudnia 1830r. - sejm pomimo wściekłości Chłopickiego, uznał powstanie listopadowe za narodowe, gdyż car Mikołaj I nie chciał nawet słyszeć o układach tylko rozkazał bezwarunkową kapitulację powstańcom. Mikołaj I zamierzał wykorzystać bunt poddanych jako świetny pretekst do likwidacji autonomii Królestwa Polskiego.

25 stycznia 1831r. - sejm zdetronizował Mikołaja I - było to przekreśleniem jakichkolwiek nadziei na porozumienie z carem. Na miejsce Chłopickiego sejm wybrał Michała Radziwiłła na naczelnego wodza, był to człowiek o mizernych zdolnościach wojskowych.

Początek lutego 1831r. - zaczęła się polsko-rosyjska wojna: Rosja - 130 tysięcy żołnierzy (dowodził gen. Dybicz a później Paskiewicz), zaś Polska - 50 tysięcy żołnierzy (wódz Radziwiłł potem Chłopicki)

14 luty 1831r. rozegrała się bitwa pod Stoczkiem zwyciężona przez polskie wojska pod dowództwem gen Józefa Dwernickiego. Tym samym zaczęło się pasmo kilku sukcesów Polaków. Rosyjska armia nie mogąc przedostać się przez Wisłę, zatrzymana zostaje na prawym brzegu tej rzeki. Luty - marzec 1831r. to nadal zwycięskie bitwy pod Dobrem, Olszynką-Grochowską. Gen. Skrzynecki zostaje nowym dowódcą sił powstańczych. Był to kolejny wielki przeciwnik całej akcji, robił wszystko żeby zahamować powstanie.

Wiosna 1831r. rosyjską armię dziesiątkują rozliczne epidemie.

26 maj 1831r. - Polacy odnoszą porażkę pod Ostrołęką, wynikała ona z faktu zbytniego ociągania się dowódców z działaniami. Rosjanom udało się przedostać na lewy brzeg Wisły.

Lipiec-sierpień 1831r. - rosyjskie wojska zaczynają ściśle otaczać Warszawę, do powstańców nie dochodzi oczekiwana pomocy z Francji (nowy król Filip nie zamierzał narażać się carskiej Rosji). Nadal zmieniają się głównodowodzący powstaniem (Skrzynecki, Dembicki, Krukowiecki), ale żaden z pośród nich nie wierzy, że zakończy się ono powodzeniem.

6 wrzesień 1831r.- Warszawa wzięta w kleszcze od wschodu i zachodu, atak na broniącą się najdłużej Wolę.

8 września 1831r. - stolica ostatecznie kapituluje.

Przyczyny upadku powstania:

  • Chaotyczna, zła organizacja, brak solidnego i konkretnego planu.
  • Duże rozbieżności politycznej myśli Polaków oraz różnych grup społeczeństwa.
  • Brak wierzącego w sukces, odpowiedzialnego, całkowicie zaangażowanego człowieka, jaki mógłby dowodzić w powstaniu.
  • Częste wycofywanie oddziałów (np.6 listopada wycofano 20 tysięcy żołnierzy z Warszawy) a następnie kierowanie ich na obszary gdzie właściwie nie było niezbędne.
  • Nie udała się akcja zaangażowania chłopów.
  • Ociąganie się i bierność w działaniach zbrojnych.
  • Dysproporcja sił armii polskiej wobec do rosyjskiej (50 do 115 tysięcy).
  • Zmarnowanie kilku szans jakie mieli powstańcy na przykład zatrzymania Rosjan na prawym brzegu Wisły.

Skutki powstania:

  • Zamykanie walczących w obozach, musieli tam pracować na rzecz Rosji, coraz częstsze zsyłki na Sybir.
  • Wielka emigracja - 10 tysięcy osób wyjechało do Francji, Stambułu i Stanów Zjednoczonych. Zostali oni skazani zaocznie na najwyższe kary, ich dobra zostały skonfiskowane i przekazane zasłużonym rosyjskim żołnierzom.
  • Likwidacja armii polskiej, żołnierzy przymusowo wcielono do rosyjskich jednostek a następnie wysyłano na rosyjsko-chińską granicę, było to równoznaczne z wyrokiem śmierci (służba tam trwała 25 lat).
  • Carskie represje.
  • Car Mikołaj I chcąc zintegrować polskie ziemie z rosyjskimi, przekształcił status Królestwa w jedną z rosyjskich prowincji.
  • Era Paskiewicza - Paskiewicz zyskał pełnię władzy w Królestwie.
  • Królestwo zostało zobowiązane pokrywać koszty utrzymania 100 tysięcznej rosyjskiej armii okupacyjnej, która na stale była obecna w Królestwie i zawsze gotowa tłumić jakiekolwiek bunty.
  • Budowa cytadeli, więzienia które miała odstraszać buntownicze miasto Warszawę. Rozbudowa twierdzy Modlin.
  • Zniesienie konstytucji Królestwa a zastąpienie jej Statutem Organicznym, który likwidował autonomię Królestwa, w tym sejm, rząd, namiestnika, zniesiono niezawisłość sądów, wprowadzono carskich urzędników na urzędy w Królestwie.
  • Budżet państwa polskiego włączono do Rosji.
  • Zniesiono dotychczasowy podział administracyjny a wprowadzono gubernie.
  • Ograniczona została samodzielność Rzeczypospolitej Krakowskiej.
  • Konfiskata narodowych dóbr polskich na rzecz Rosji, wywożenie arcydzieł sztuki, grabienie majątków.
  • Podjęto wzmożoną rusyfikację - zamykano polskie szkoły, kościoły przekształcano w cerkwie, księży wysyłano na Syberię. Uważano bowiem, że kościoły stanowią ostoję patriotyzmu.
  • Językiem narodowym został język rosyjski.
  • Wprowadzona ostra cenzura nie pozwalała na swobodny rozwój prasy, literatury i wydawnictw.
  • Zlikwidowano Uniwersytet Warszawski (1831), Wileński (1832), rozwiązano Towarzystwa Przyjaciół Nauk, zakazano czytania i wydawania dzieł: Mickiewicza, Słowackiego, Lelewela.
  • Mikołaj I odnowił Święte Przymierze - Rosja, Austrią i Prusy w 1833r. zawarły układ dotyczący zwalczania narodowowyzwoleńczych i rewolucyjnych ruchów w Europie.
  • Pogorszyła się sytuacja polskiej szlachty (prześladowania i konfiskaty).
  • Pogorszeniu uległa sytuacja chłopów (chłop czynszowy zazwyczaj miał się tak samo źle jak pańszczyźniany, gdyż szlachcic narzucał zbyt duży czynsz), majątki ziemskie przechylały się w kierunku gospodarki specjalistycznej i hodowli (jednak rozwój hodowli usuwał z ziemi chłopa).
  • Car podwyższył celną taryfę na towary wywożone z Królestwa do Rosji. Na samym początku dotknęło to zakłady włókiennicze, które uzależnione były od surowca przywożonego z Rosji i reeksportu gotowych produktów (car zamierzał uniknąć konkurencji polskiego przemysłu).
  • Pozytywnym skutkiem powstania było to, że zwiększyła się produkcja przemysłu ciężkiego, głównie kopalń i hut rządowych.
  • dopiero w 1850 roku carski rząd dążąc do włączenia Królestwa do reszty carskiego imperium zniósł granicę celną między Rosją a Królestwem. Dzięki temu obroty handlowe z Rosją się zwiększyły i udostępniono surowce w dogodnych cenach. To też było na plus dla Polaków.