Przyczyny zainteresowania starożytną Grecją

Starożytną Grecję można uznać za kolebkę cywilizacji europejskiej. Tam ukształtowały się kanony polityczne, estetyczne i etyczne, które do dzisiaj wpływają na życie każdego Europejczyka. Demokracja i tyrania, filozofia, teatr, cnota, logika - wszystkie te rzeczy są związane ze starożytnymi Grekami. Grecy stworzyli pewien paradygmat, który przejęli od nich Rzymianie. Stając się dominującą religią w cesarstwie rzymskim chrześcijaństwo przejęło większość jego ideałów, wśród których poczesne miejsce zajmowało dziedzictwo starożytnych Greków. Nauka Arystotelesa zinterpretowana przez św. Tomasza z Akwinu stała się rdzeniem chrześcijańskiej filozofii do dzisiejszego dnia. Równocześnie dzieła greckich filozofów inspirowały kolejnych filozofów oraz naukowców. Istnieje powiedzenie, że cała myśl europejska to tylko przypisy do Platona i Arystotelesa. Jest ono w dużej mierze prawdziwe, dlatego też nie można zrozumieć Europy nie znając dziedzictwa starożytnej Grecji.

Medycyna

Bogiem obejmującym swoim patronatem sztukę lekarską był Asklepios. Pierwotnie ludzie składali mu ofiary chcąc wyzdrowieć. Pierwszym, który zaczął profesjonalnie badać chorych i analizować choroby był Hipokrates. Swoje obserwacje zawarł w napisanych przez siebie księgach medycznych, dotyczących chirurgii, anatomii oraz różnych chorób. Kształcił swoich uczniów na lekarzy. Nakazywał im składać przysięgę lekarską. Jej pierwszym przykazaniem było nie szkodzić pacjentowi i działać tylko dla jego dobra. Ideały te są żywe w Europie po dziś dzień.

Uczty

Jedzenie nie było dla starożytnych tylko zaspokajaniem głodu, przynajmniej nie zawsze. Mężczyźni często udawali się na wspólne uczty zwane sympozjami. Gościnność zaś była szczególnie poważaną cnotą. Przy każdym posiłku ofiarowano część pożywienia różnym bóstwom, przez co sam akt spożywania posiłku nabierał charakteru religijnego.

Podstawowym składnikiem greckich posiłków były owoce morza. Mięsa nie jadano zbyt często. Najczęściej spożywano je w czasie uczt religijnych i w czasie innych nadzwyczajnych okazji. Obok owoców morza drugim najczęściej spożywanym rodzajem pożywienia były owoce, ponieważ upalna Grecja nie mogła się uskarżać na ich niedostatek. Posiłki najbardziej lubiono popijać winem rozcieńczonym wodą soloną lub wodą z miodem. Wymieszane w dużych wazach, odpowiednio rozcieńczone, rozlewano do dzbanów i karafek. Stamtąd wędrowało do pucharów bez podstawy rzeźbionych na kształt głowy gryfa, barana albo innych mitologicznych stworzeń. Biesiadnicy podawali sobie puchary z ręki do ręki dopóki ich nie opróżniono. Bawili się nieraz przy tym filozofując lub grając w grę zręcznościową kottabos. Gra ta polegała na szybkim wylewaniu resztki wina na tarczę, na którą używano odwróconego małego talerza albo chwiejącej się wazy na podpórce. Tarcza była ustawiona pośrodku sali. Ten kto w nią celnie trafił otrzymywał honorową nagrodę. Mógł to być owoc, naszyjnik albo też pocałunek młodej, pięknej dziewczyny.

Niewolnictwo

Już w VI w. p n. e. niewolnictwo w Grecji stało się zjawiskiem powszechnym. Nawet względnie ubogi Grek mógł sobie pozwolić na posiadanie jednego lub dwóch niewolników. Trzeba tu zaznaczyć, że niewolnikami nigdy nie byli Grecy z tego samego polis. Niewolników najczęściej kupowano od piratów i handlarzy, którzy porywali w niewolę mieszkańców krajów barbarzyńskich, czyli nie greckich.

W V w. p. n. e. ilość niewolników bardzo się zwiększyła. Zdarzało się tak, że niewolnicy stanowili około jednej trzeciej ludności mieszkającej w polis. Byli potrzebni dla próżności bogatych Greków, którzy uważali, że praca zarobkowa, a szczególnie praca fizyczna jest haniebna i niegodna wolnego człowieka. Biedni Grecy trudnili się jednak pracą na równi z niewolnikami.

Położenie niewolników było różne w zależności od tego, gdzie ich zatrudniano. Najlepiej chyba mieli niewolnicy zatrudnieni w domach. Ich obowiązkami było sprzątanie, towarzyszenie panu w wyprawie po zakupy. Nieraz pracowali na polach razem ze swoim właścicielem. Ciężej pracowali ci, których zatrudniono w warsztatach rzemieślniczych jak kuźnie lub garncarnie. Najgorszy los spotykał tych, których zmuszano do pracy w kopalniach złota i srebra. Musieli spędzać swoje życie wśród dusznych i wąskich korytarzy, które groziły zawaleniem się. Młode niewolnice, a czasem nawet młodzi niewolnicy nie mogli odmówić swoim właścicielom usług natury seksualnej. Pan miał nad swymi niewolnikami władzę życia i śmierci. Mógł ich karać wedle swojego upodobania. W Atenach okresu klasycznego zabroniono zabijać niewolników. Kara dla pana za zabójstwo swojego niewolnika ograniczała się do rytualnego oczyszczenia.

Narodziny dziecka

Obywatele polis byli przekonani, że ich obowiązkiem jest spłodzenie dziecka. Preferowano zdecydowanie męskich potomków. Oni bowiem mogli zapewnić rodzicom utrzymanie na starość. Dziewczynki były przeznaczone na żony dla innych rodzin. Kobiety nie posiadały prawa do dziedziczenia pieniędzy oraz majątku.

Mężczyzna mógł wyprzeć się dziecka po jego urodzeniu, jeśli osądził, iż to nie on jest ojcem albo jeśli było ono w jakiś sposób ułomne. Takie dziecko przeważnie pozostawiano w specjalnie do tego przeznaczonych miejscach. Były to najczęściej odludne miejsca, takie jak szczyt góry. Oczywiście najczęściej porzucano niechciane dziewczęta.

Tydzień po urodzinach dziecka rodzice wraz z przyjaciółmi świętowali jego przyjście na świat. Składano wówczas ofiary Bogom. Goście obdarowywali nowonarodzonego podarkami. Zaś podczas ceremonii o nazwie amfidromia nadawano mu imię.

Ubiór

Najpowszechniejszym strojem greckim był chiton. Była to lniana tunika zapinana lub wiązana na ramionach. Nosili ją mężczyźni i kobiety. Na chiton zakładano długi wełniany płaszcz zwany himationem. Chronił on dobrze od zimna i niepogody. Co charakterystyczne ubiory greckie były najczęściej spinane specjalnymi szpilami lub broszami. Grecy nie stosowali ubrań szytych, choć znały je sąsiednie ludy. Spodnie otaczano pogardą jako barbarzyński wytwór. Brak ubiorów szytych warunkował bardziej otwarty stosunek do ciała, ponieważ do wykonywania bardziej skomplikowanych prac należało się rozbierać.

Stopy greckich obywateli zwykle okrywały sandały lub wełniane obuwie. W domu najczęściej zaś chodzono boso.

Dom

Podstawowym budulcem greckich domów były surowe cegły suszone na słońcu, które najczęściej układano na kamiennej podmurówce. Domy w większości posiadały jedynie niewielkie okienka. Miały dwuspadowy dach. Z reguły były jednopiętrowe, choć zdarzały się także dwupiętrowe. Specjalne rury zapewniały dostęp wody. Istniała również prymitywna kanalizacja. Podłogi w zależności od zamożności wykładano gliną lub mozaiką. Ściany nieraz ozdabiały malowidła.

Do domostwa prowadziły drzwi znajdujące się pod niewielkim dachem. Można się było przez nie dostać na otoczony portykiem dziedziniec. Z dziedzińca można było wejść do najważniejszych pomieszczeń. W komnacie zwanej oikos umieszczano palenisko. Odrębne izby przeznaczano dla kobiet i dla mężczyzny. Ponadto w skład greckiego domu mogły wchodzić pomieszczenia gospodarcze, kuchnia, łazienka oraz sypialnie gospodarzy i ich dzieci. Czasem budowano ołtarz Hestii - bogini ogniska domowego. Nieopodal pokoi kobiecych znajdował się mały ogród. Układ przestrzenny mieszkań był zróżnicowany zależnie od majątku, rodzaju gruntu i upodobań właścicieli.

Starożytni Grecy nie przestrzegali skrupulatnie zasad higieny. Ich domy pełne były brudu, niemiłych zapachów oraz dymu z paleniska. Bogatsze zaopatrywano w łazienki i toalety, jednak biedniejsze nie posiadały takich udogodnień. W nich również zwierzęta spały tuż obok gospodarzy.

Pogrzeb

Świętym obowiązkiem było pochowanie zmarłego zgodnie z nakazami obyczajności. Ciało umarłego myto i perfumowano. Zostawiano je na jeden lub dwa dni w domostwie. Kładziono tak, że stopy były skierowane w stronę drzwi. Dzięki temu zabiegowi dusza nie miała kłopotów z wydostaniem się z domu. Leżące zwłoki owijano w prześcieradło, zakrywano twarz. O obecności zmarłego w mieszkaniu świadczyła wystawiona przed dom waza z wodą.

W ramach żałoby przywdziewano czarne, szare lub białe odzienie. Kobiety obcinały swoje włosy. Uroczystości pogrzebowe odbywały się przeważnie wieczorem. Zmarłego palono albo chowano. Później odbywała się stypa.

Groby w Atenach zdobią malowidła, których celem miało być pocieszanie duchów. Umieszczano na nich przedmioty i ludzi szczególnie miłych pochowanym ludziom, a także uroczystości i przyjęcia, którymi mógł się cieszyć za życia. Na grobach składano też potrawy, wieńce oraz maści do ciała.

Teatr

Teatry mieściły się na zboczach gór, na których umieszczano widownię składającą się z kolejnych ustawionych jeden nad drugim rzędów siedzeń. W dolnych rzędach znajdowały się miejsca przeznaczone dla najważniejszych osobistości takich jak urzędnicy czy kapłani. Naprzeciw widowni znajdował się drewniany budynek o nazwie skene - scena. Znajdowały się w nim pomieszczenia dla aktorów. Mocowano do nich dekoracje i inne urządzenia teatralne. Chór poruszał się wokół ołtarza Dionizosa po półkolistej przestrzeni zwanej orchestrą. Po bokach orchestry znajdowały się wejścia.

W teatrach greckich stosowano nieraz efekty specjalne. Przesypując kamienie do miedzianego dzbana wywoływano złudzenie grzmotów. Zapadnie oraz ruchome platformy przenosiły aktorów w górę i w dół. Specjalne urządzenia zmieniały i przesuwały dekoracje.

Istniały, także teatry objazdowe, ale znikły gdy zdecydowana większość miast wybudowała własne gmachy teatralne.

Przedstawienia odbywały się na wiosnę w święto Dionizosa, wówczas wystawiano tragedie oraz zimą w czasie święta Lenajów. Obchody trwały pięć dni. Popatrzeć przychodzili obywatele, kobiety, dzieci, także niewolnicy. Aktorzy grający na scenie występowali w maskach komicznych bądź tragicznych, zależnie od charakteru roli, którą wykonywali. Krój i kolor ich szat miał symboliczne znaczenie, które powszechnie rozumiano. Ich głowy okrywały peruki. Nieraz, aby być lepiej widocznymi zakładali na nogi podwyższone obuwie tzw. koturny. Recytowali kwestie w sposób podobny do śpiewania. Na scenie nie grały kobiety, dlatego też role żeńskie były odtwarzane przez męskich aktorów. Aktorzy zdobywali nieraz znaczną sławę. Mniejszą jednak niż bohaterowie wojen lub zwycięzcy olimpijscy.

Pierwotnie występował sam chór. Jego uczestnicy przebrani w koźle skóry udawali satyrów. W VI w. p. n. e. wyłonił się z niego koryfeusz pełniący funkcję przewodnika chórzystów. Ajschylos wprowadził na scenę drugiego aktora. Sofokles zaś dodał trzeciego.

Spektakle teatralne organizowało 3 choregów. Posiadały one charakter konkursowy. O orzeczeniu zwycięzcy w decydującej mierze przesądzała publiczność. Autor dramatu czuwał nad jego wystawieniem, nierzadko też sam brał udział w przedstawieniu.

Oprócz przedstawień teatralnych w specjalnie do tego przeznaczonych miejscach zachowały się jeszcze objazdowe trupy teatralne wykonujące widowiska o charakterze farsowym.

Najsłynniejszymi autorami sztuk tragicznych byli: Ajschylos, Sofokles i Eurypides. Najsłynniejszym autorem komedii jest Arystofanes.

Igrzyska olimpijskie

Jakkolwiek Grecy gardzili pracą fizyczną, bynajmniej nie gardzili gimnastyką. Ćwiczenia fizyczne były jednym z ulubionych zajęć młodych ludzi. Do dziś na całą ludzkość oddziałuje zrodzona wśród Greków idea olimpijska. Chodzi tu o odbywające się co cztery lata zawody sportowe ku czci bogów w Olimpii. Pierwsze igrzyska odbyły się według tradycji w 776 r. p. n. e. i od tamtej pory były kontynuowane. Na czas ich trwania zawieszano wojny i rywalizację sportową przedkładano nad szczęk oręża. Rywalizowano w różnych dyscyplinach przestrzegając jednocześnie surowych, sportowych reguł. Był rzut oszczepem, dyskiem, biegi na różne dystanse, zawody pięściarskie, wyścigi wozów zaprzężonych w dwa lub cztery konie i inne dyscypliny. Obok konkurencji czysto sportowych odbywały się konkursy literackie, oratorskie i muzyczne. Zwycięzcy zawodów dostawali najwyżej symboliczną nagrodę na przykład w postaci wieńca. Sława zwycięzcy była główną wartością, za którą walczono. Zwycięzca igrzysk czczony był w swej polis jak bohater wojenny. Niektóre miasta po zakończeniu igrzysk obsypywały swoich mistrzów dodatkowymi nagrodami. Na przykład w Atenach zwycięzcy Olimpiady mogli dostać darmowe utrzymanie.

W czasie igrzysk liczyli się tylko zwycięzcy. Nikt nie patrzył na tego, kto zajął drugie lub trzecie miejsce. Nie odnotowywano też rekordów. Nie było konkurencji zbiorowych, ponieważ te nie ukazywałyby jednoznacznie, który człowiek jest indywidualnie najlepszy.

Zawodnicy występowali na zawodach nago. Po masażu rozluźniającym mięśnie nacierano ich ciała oliwą. W czasie rywalizacji pokrywały się one kurzem, brudem i potem, które później trzeba było długo usuwać. Czasami współzawodnictwo sportowców urozmaicano dobraną do tego celu scenografią.

Szkoła w Atenach

W starożytnej Grecji nie istniał obowiązek uczęszczania do szkoły. Poziom wykształcenia zależał praktycznie od poziomu zamożności. Bogaci ludzie posyłali swoje dzieci w wieku około 7 lat do prywatnych nauczycieli lub odpowiednio wyedukowanych niewolników, by zajmowali się ich kształceniem. Nauczyciela zwano pedagogiem. W skład edukacji wchodziły nie tylko takie przedmioty jak literatura, czy matematyka, ale także śpiew, ćwiczenia fizyczne. Edukowano prawie w każdej dziedzinie, która pozwalała dorosnąć młodzieńcom na kulturalnych ludzi potrafiących zachować się w towarzystwie. Ideałem, do którego dążono nauczając młodych ludzi był człowiek mądry i piękny.

Filozofia starożytnej Grecji

Słowo "filozofia" pochodzi od dwóch greckich słów: phileo - lubię oraz sophia - mądrość. Filozofem zatem określa się miłośnika mądrości. W tym sensie Grecy nie byli jedynymi, ani pierwszymi filozofami w starożytności. W każdym społeczeństwie, plemieniu i narodzie zawsze znajdowali się ludzie miłujący mądrość. Jej wyrazem mogą być choćby nauki dla syna faraona Merikare albo filozofia starożytnych Indii zawarta w "Upaniszadach". Wszystkie twierdzenia, że tylko Grecy w starożytności posiedli sztukę kultywowania mądrości wynikają z eurocentrycznego spojrzenia na świat. A jednak grecka myśl posiadała na tle innych swoją specyfikę. Była racjonalna, w uzasadnianiu swych twierdzeń nie odwoływała się do źródeł nadprzyrodzonych. Jej głównym narzędziem rozwoju pozostawał rozum. Przyjrzyjmy się najważniejszym greckim filozofom w kolejności chronologicznej.

Tales z Miletu żyjący w latach ok. 627 - ok. 546 p. n. e - jeden z pierwszych filozofów. Zaliczany do siedmiu wielkich mędrców starożytności. Stworzył podstawy geometrii. Raz udało mu się przewidzieć zaćmienie słońca. Brał czynny udział w życiu swej polis. Podróżował do Babilonii i Egiptu. Twierdził, że podstawowym budulcem wszechświata - arche jest woda. Wszystko, co istnieje, jest tylko różnoraką postacią wody.

Anaksymander z Miletu żyjący w latach ok. 610 - ok. 547 p. n. e. twierdził, że budulcem wszechświata jest nieokreślony jakościowo oraz ilościowo bezkresapeiron. Na początku istnieje tylko on, potem wyłaniają się z niego przeciwieństwa, które tworzą rzeczy. Jednak na końcu wszystkie one powrócą do bezkresu. Istnienie jest winą materii, którą musi ona odpokutować.

Anaksymenes z Miletu żyjący w latach ok. 585 - ok. 525 p. n. e. uważał, że powietrze jest podstawową substancją budującą wszechświat. Stosownie do zagęszczenia powstają ziemia, ogień, woda, ziemia lub człowiek Ogień jest najrzadszym stanem skupienia powietrza, zaś kamień najgęstszym

Pitagoras z Samos żyjący w latach ok. 572 - 497 - wybitny filozof i zarazem matematyk. Twierdził, że wszechświat można wyrazić w liczbach. Jego imieniem nazwano twierdzenie, że suma kwadratów długości kątów przyprostokątnych równa się kwadratowi długości przeciwprostokątnej. Wierzył w wędrówkę dusz. Za najdoskonalszy kształt uznawał kulę i dlatego też sądził, że dusza jest kulista.

Ksenofanes z Kolofonu żyjący w latach ok. 570 - po 478 p. n. e. - krytykował nadawanie bóstwom cech ludzkich. Zauważył, że bogowie mitologii greckiej popełniali czyny, które wśród ludzi byłyby hańbiące. Gdyby zwierzęta potrafiły wymyślać bogów, to bogowie byliby na ich podobieństwo zwierzętami. Twierdził, iż istnieje jeden bóg, który "cały jest widzeniem, cały jest słyszeniem, cały jest myśleniem".

Heraklit z Efezu żyjący w latach 540 - 480 p. n. e. za podstawowy budulec wszechświata uważał ogień. Wszystko jest postacią ognia, który ciągle się zmienia. Nie ma nic trwałego, dlatego też nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki. Wszystko przemija. Jednocześnie wszystko posiada swoje przeciwieństwo - dzień i noc, życie i śmierć. Heraklit powiedział kiedyś, że "szuka samego siebie". Sądził, że przemianami świata kieruje rozum - logos. Jego poznanie prowadzi do mądrości.

Parmenides z Elei żyjący w latach ok. 540 - 470 p. n. e.- zajmował się głównie kwestią bytu. Stwierdził, że byt jest, a skoro jest to nie może nie być. Sprzeczności te wzajemnie się wykluczają i nie mogą być jednocześnie prawdziwe. Zatem byt jest wieczny, niepodzielny i prawdziwy. Jeżeli zaś coś, co postrzegamy przemija, to nie można rzec, że jest to bytem. Byt nie jest tym, co widzimy, ale jest tym, o czym myślimy. Natura świadomości jest bierna i odzwierciedla poznanie zmysłowe.

Zenon z Elei żyjący w latach ok. 490 - ok. 430 p. n. e. - opracował sztukę prowadzenia sporów. Zauważył, że dyskusja jest zestawianiem poglądu, który nam wydaje się prawdziwy z poglądem przeciwnika traktowanym przez nas jako fałszywy. Jest uważany za twórcę dialektyki. Stworzył kilka paradoksów. Jeden z nich dotyczy Achillesa i żółwia. Załóżmy, że Achilles i żółw zaczynają się ścigać. Żółw pierwszy stawia krok. Dopiero wówczas swój ruch zaczyna Achilles. Jednak, gdy Achilles się porusza, by dostać się na miejsce, gdzie znajduje się żółw, to ten też się porusza. Niemożliwe zatem, by Achilles prześcignął żółwia? A jednak zdrowy rozsądek podpowiada nam, że tak się stanie. Dlaczego?

Demokryt z Abdery żyjący w latach 460 - 430 p. n. e.- pierwszy konsekwentny filozof materialistyczny. Uważał, że istnieją tylko atomy i próżnia. Rozum stanowi źródło obiektywnego poznania. Szczęście jest stanem eudajmonii - stanem doskonałego zrównoważenia umysłu, który może być zakłócany przez niezachowanie umiaru.

Sokrates żyjący w latach 469 - 399 p. n. e. - jeden z najsłynniejszych filozofów greckich. Sam prawdopodobnie niczego nie napisał, ale został uwieczniony w pismach innych, a szczególnie Platona, który przypisywał mu swoje poglądy. Trudno czasem oddzielić to co głosił Sokrates od tego, co mu tylko przypisywano. Przede wszystkim szukał on definicji pojęć, szczególnie zaś pojęć etycznych. Uważał, że istnieją obiektywne dobro i zło, a drogą filozofa jest poszukiwać ich. Zło wynika bowiem z niewiedzy o dobru. Stosował dwie metody dochodzenia do prawdy. Metoda elenktyczna polegała na zbijaniu twierdzeń przeciwnika poprzez ukazania absurdalności ich konsekwencji. Jeżeli konsekwencje danej tezy są absurdalne, to również i ta teza jest absurdalna. Metoda maieutyczna polegała na pomocy w uświadomieniu sobie prawdy przez odpowiednie stawianie pytań.

Platon żyjący w latach 427 - 347 p. n. e.stworzył teorię idealizmu obiektywnego. Założona przez niego Akademia przetrwała przeszło tysiąc lat. Stwierdził, że wszystkie rzeczy istnieją dlatego, ponieważ odbijają się w nich idee. Stół na przykład istnieje, ponieważ jest w nim odbita idea stołu. Idee są niematerialne, wieczne i ułożone hierarchicznie z ideą dobra na szczycie. Ich odbicia w świecie materialnym nie są doskonałe, dlatego rzeczy są przemijające. Dusza składa się z trzech części: rozumnej, której naczelną cnotą jest mądrość, pożądliwej, której naczelną cnotą jest męstwo i popędliwej, której naczelną cnotą jest samoopanowanie. Cnotą wprowadzającą harmonię między tymi trzema jest sprawiedliwość. Na wzór dobrze ułożonego człowieka powinno być urządzone państwo. Odpowiednikiem części rozumnej byliby w nim filozofowie, którzy sprawowaliby władzę, odpowiednikiem części pożądliwej - klasa wojowników, zaś odpowiednikiem części popędliwej - chłopi. Zachowało się sporo pism Platona. Należą do nich różne dialogi, jak Uczta, Fedon, Menon, Gorgiasz, Fajdros, składające się z wielu ksiąg Państwo, Obrona Sokratesa i inne.

Antystenes z Aten żyjący w latach 436 - 365 p. n. e. - uważany za twórcę szkoły cyników. Głosił, że przyczyną nieszczęścia ludzkiego jest uzależnienie od przyjemności, ludzi i rzeczy. Drogą do życia szczęśliwego jest porzucenie wszystkiego. Jedyne o co należy dbać to cnota. Nie należy się także przywiązywać do obyczajów, ponieważ są one tylko tyranią martwych przodków.

Diogenes z Synopy żyjący w latach 412 - 323 p. n. e. - bardzo ekscentryczny filozof. Głosił, że dla szczęścia wystarczy zaspokojenie jedynie elementarnych potrzeb. Żył zgodnie ze swoimi poglądami. Nosił łachmany, mieszkał w beczce, a swoje potrzeby fizjologiczne załatwiał na ulicach. Odwiedził go Aleksander Wielki i zapytał co mógłby dla niego zrobić. Diogenes odparł, by się przesunął bo zasłania mu słońce.

Arystoteles ze Stagiry żyjący w latach 384 - 322 p. n. e.filozof, który obok Platona wywarł największy wpływ na myśl europejską. Stworzył podstawy logiki. Zajmował się oprócz tego metafizyką. Zapoczątkował empiryczne podejście do przedmiotu badań w naukach przyrodoznawczych. Stwierdził, że każda rzecz składa się z materii i formy, która istnieje w samym przedmiocie, a nie gdzieś poza nim jak idea platońska. Wyróżniał cztery przyczyny istnienia rzeczy: materialną, formalną, stwórczą i celową. Na przykładzie stołu będą to odpowiednie drewno, kształt stołowaty, cieśla i użyteczność dla ludzi. Uważał, że wszystkie byty się poruszają, a ruch ten zapoczątkował nieruchomy poruszyciel. W etyce zalecał trzymanie się złotego środka między skrajnymi namiętnościami. Na przykład odwaga jest złotym środkiem między brawurą i tchórzostwem. Za warunki szczęścia uznawał: życie w społeczeństwie, wolność, poznanie samego siebie, umiejętność znalezienia we wszystkim złotego środka i trzymanie się go. Nauczał spacerując z uczniami po ogrodach Likejonu. Pisma, które się po nim zachowały to przeważnie notatki z wykładów. Dzielimy je na pisma logiczne, etyczne, metafizyczne, polityczne i przyrodoznawcze.

Epikur z Samos żyjący w latach 341 - 270 p. n. e. - twórca szkoły Epikurejczyków. Stwierdził, że przyjemność jest szczęściem, zaś przykrość jest nieszczęściem. Należy zatem dążyć do przyjemności i unikać przykrości. Nie każda jednak przyjemność jest dobra, by o nią zabiegać. Są przyjemności statyczne i dynamiczne. Do tej pierwszej kategorii należy brak cierpienia, do drugiej wszelkie pobudzanie zmysłów. Tylko pierwsza kategoria jest warta tego, by o nią zabiegać, ponieważ druga jest nietrwała i może prowadzić do niebezpieczeństw, dlatego też do szczęśliwego życia wiedzie proste, skromne i cnotliwe życie.

Zenon z Kition żyjący w latach 336 - 264 p. n. e. - założyciel szkoły stoickiej. Uważał, że świat jest urządzony rozumnie i panuje w nim przeznaczenie. Najlepsze co może człowiek uczynić to współgrać z rozumnym ładem świata poprzez postępowanie zgodne z naturą. Natura ta wyraża się w wewnętrznym upodobaniu w cnocie. Najważniejszym celem ludzkiego życia jest szczęście. Przeszkadzają mu różne afekty. Po ich wyplenieniu osiąga się stan apatii - zrównoważonego spokoju, który stanowi największe z możliwych życiowe spełnienie. Dobra materialne nie są potrzebne do szczęścia, przeto nie należy o nie zabiegać.

Pyrron z Elidy żyjący w latach ok. 376 - ok. 286 p. n. e.założyciel szkoły sceptyckiej. Wędrował po świecie, aż po Indie. Prawdopodobnie pod wpływem tamtejszych ascetów ukształtowały się jego poglądy. Uznawał, że nie wiemy jakie są ostateczne własności rzeczy, dlatego też należy się wstrzymać z wydawaniem kategorycznych sądów i nie zabierać głosu w każdej sprawie. Prowadzi to do spokoju zwanego ataraksją. Pyrron swoim postępowaniem dowodził, że ów spokój osiągnął. Podziwiano jego opanowanie i odporność na ból. W swoim mieście zdobył takie poważanie, że obrano go najwyższym kapłanem i wystawiono mu pomnik.

Pojęcia

Idealizm obiektywny - pogląd głoszony przez Platona o tym, że świat postrzegalny zmysłowo stanowi jedynie cień świata idei. Każda rzecz zyskuje swoją tożsamość dlatego, że odbija się w niej niematerialna idea. Idee są ułożone hierarchicznie. Najwyższymi są dobro, piękno i prawda.

Materializm atomistyczny - pogląd głoszony m. in. przez Demokryta z Abdery stwierdzający, że we wszechświecie istnieją jedynie atomy oraz próżnia. Wszystko co istnieje jest jedynie złożeniem atomów.

Sceptycyzm - pogląd głoszony przez Pyrrona, twierdzący, że nie można mieć pewności odnośnie poznania zmysłowego i naukowego.

Szkoły filozoficzne

Cynicy - filozofowie uznający cnotę za najwyższe dobro, odrzucający społeczne konwenanse i kierujący się nakazami rozumu. Wywodzą się od Antystenesa z Aten. Należał do nich też Diogenes z Synopy.

Epikurejczycy - zwolennicy filozofii Epikura. Uważali, że w życiu należy dążyć do przyjemności, która wynika przede wszystkim z braku cierpienia. Odrzucali wiarę w siły nadprzyrodzone i głosili pochwałę życia ziemskiego. Skrajną postacią epikureizmu jest hedonizm. Stworzył go Arystyp z Cyreny. Uważał on, że najwyższym rodzajem szczęścia jest rozkosz cielesna.

Sceptycy - wywodzą się od Pyrrona. Głosili zwątpienie odnośnie słuszności wszelkich twierdzeń. Ich postulatem było powstrzymywanie się od niepewnych sądów. Od nazwy ich szkoły wywodzi się pojęcie sceptycyzmu używane współcześnie na określenie postawy krytycznej względem wszelkich tez opartych jedynie na autorytecie tych, którzy je wygłosili.

Sofiścistanowili nurt filozoficzny w Atenach za czasów Sokratesa. Głosili, że normy moralne są jedynie konwencją społeczną. Uważali, że można je zmieniać zmieniając konwencję. Pełnili rolę nauczycieli zawodowych polityków. Uczyli sztuki argumentacji samej w sobie, która mogła być używana na rzecz obrony dowolnych poglądów. Prowadziło to w praktyce do uczenia obrony nieprawdziwych tez za pomocą fałszywych argumentów przedstawianych przeciwnikom tak, żeby wydawały im się one prawdziwe. Nie uznawali przeważnie prawdy bezwzględnej, uznawali zaś poznanie za pomocą zmysłów.

Stoicywywodzą się od Zenona z Kition. Głosili konieczność postępowania zgodnego z rozumną naturą wszechświata. Uznawali materialistyczną wizję świata. Za najwyższe wartości uznawali samoopanowanie, spokój i hart ducha. Człowiek według nich winien zachować we wszystkim umiar i godzić się z wyrokami losu.

Sztuka grecka

Największy okres rozkwitu sztuki greckiej trwał w Atenach za czasów Peryklesa. Miasto to wówczas było hegemonem Związku Morskiego i przechowywało jego skarbiec. Dzięki temu mogło sobie pozwolić na wiele inwestycji takich jak Akropol czy Pireus. Zatrudniano najsławniejszych twórców. Należeli do nich: Fidiasz, Eurypides, Sofokles, Ajschylos.

Ateny utraciły pozycję najsilniejszego państwa ziem greckich po przegranej ze Spartą wojnie peloponeskiej w latach 431 - 404 p. n. e. Na wojnie tej najbardziej skorzystała Persja, która zagarnęła wolne miasta greckie w Azji Mniejszej. Po upadku Aten budownictwo w tym mieście straciło swoją prężność.

Hellenizm w sztuce greckiej

W okresie hellenistycznym zmieniły się społeczne uwarunkowania sztuki. Wcześniej artyści tworzyli głównie na potrzeby polis, teraz przyszło im tworzyć na potrzeby królów. Królowie miewali często bardziej wyrafinowane gusta. Sztuka stała się bardziej uniwersalna, przedstawiała mniej tematów religijnych na rzecz świeckich. Rzeźba powiększyła zakres swoich zainteresowań. Zaczęto przedstawiać ludzi starych, nagie kobiety, obcokrajowców, np. umierający Gal. Rozwijała się sztuka zdobnicza, która uświetniała dwory. Jednocześnie władcy mogli sobie pozwolić na sponsorowanie wielkich budowli użyteczności publicznej, np. ołtarz pergameński. Rozwijało się też malarstwo, ale jego zdecydowana większość nie dotrwała do naszych czasów.

Świątynie greckie

W starożytnej Grecji świątynia pełniła przede wszystkim rolę mieszkania bóstwa. Nie służyła do modlitwy. Kształt świątyń ukształtował się między VII, a VI w. p. n. e. Świątynia najczęściej była zbudowana zgodnie z położeniem stron świata z przodem zwróconym ku wschodowi. Pierwotnie do budowy używano drewna i gliny, które później wyparł kamień. Świątynię otaczała dźwigająca belkowana kolumnada. Trójkątną przestrzeń między dachem, a kolumnami nazywamy tympanonem. Przeważnie znajdowały się na nim rozmaite rzeźby.

Można wyróżnić dwa podstawowe typy świątyń: świątynie w porządku jońskim budowane przeważnie w Azji Mniejszej oraz świątynie w porządku korynckim budowane zwykle na rodzimych ziemiach greckich i w zachodnich greckich koloniach. Typ pierwszy ukształtował się w okresie klasycznym i dominował w okresie hellenistycznym i rzymskim. Najlepiej zachowana świątynia przynależna do tego typu to Hefajstion w Atenach. Natomiast najlepiej zachowana świątynia zbudowana w porządku jońskim to świątynia Nike na Akropolu.

Do najsławniejszych świątyń greckich zalicza się: Partenon i Erechtejon w Atenach, Olimpiejon w Olimpii, Herajon na Samos oraz Artemizjon w Efezie.

Greckie porządki architektoniczne

Najstarszym greckim porządkiem architektonicznym jest porządek dorycki. Jego powstanie wiąże się z zamianą architektury gliniano-drewnianej na kamienną. Wykształcił się on w VII w. p. n. e. Swoim zasięgiem objął Grecję i jej zachodnie kolonie szczególnie położone w Italii i na Sycylii. Kolumna dorycka posiadała wybrzuszony i żłobkowaty trzon. Nie miała bazy i stała bezpośrednio na stylobacie. Zaś jej głowica była poduszkowatym kształtem z kwadratową płytą na samej górze.

VI w. p. n. e. przyniósł powstanie jońskiego porządku architektonicznego. Kolumna, którą się posługiwał miała smuklejszy kształt i była zaopatrzona w profilowaną bazę. Jej trzon był silnie profilowany. Głowice ozdabiały ślimacznice - woluty i akoteria.

W V w. p. n. e. w Atenach powstał porządek koryncki. Był najbardziej ozdobny ze wszystkich Według tradycji głowicę koryncką wynalazł rzeźbiarz Kallimachos. Jej trzon okalały dwa rzędy liści akantu. Na jego górnej części zostały oparte cztery woluty, na których znajdował się akabus. Większe ślimacznice były przedzielone mniejszymi. Wyrastała z nich palmeta.

Inne elementy kultury greckiej

Malarstwo czarnofigurowerodzaj sztuki zdobniczej stosowanej na wazach w VI w. p. n. e. Czarną farbą wykonywano sylwetki ludzi i zwierząt. Retuszowano je bielą lub czerwienią. Kompozycja posiadała charakter pasmowy. Niejednokrotnie malarz ją opisywał.

Literatura starożytnej Grecjijej początki sięgają IX w. p. n. e. Możemy jej dzieje podzielić na okresy: archaiczny, attycki lub klasyczny, hellenistyczny zwany też aleksandryjskim oraz rzymski.

Muzyka starożytnej Grecji

Nie zachowało się do naszych czasów wiele zapisów muzyki starożytnych Greków. Wiedzę o starożytnej muzyce czerpiemy głównie ze źródeł pośrednich. Są nimi opisy i świadectwa takich autorów starożytnych jak Platon, Plutarch, Arystoteles, Polluks, Ptolemeusz i inni. Można wykorzystywać, także źródła późniejsze powołujące na nieznane już dziś dzieła.

Najstarsze utwory muzyczne posiadały charakter religijny. Były to dziękczynne pieśni dla Apolla, dytramby ku czci Dionizjosa. Wykonywano także elegie, rapsodie, ody i pieśni weselne. Śpiewano często przy akompaniamencie kitary, harfy lub innych instrumentów. Muzyka chóralna rozbrzmiewała w teatrach. Umiejętność śpiewu należała do elementów wykształcenia dobrze urodzonego mieszkańca polis.

Początkowo muzyka grecka była jednogłoskowa. Zaczęła się rozwijać intensywniej pod koniec okresu klasycznego. Wpłynęła w sposób znaczący na muzykę innych epok. Bez niej mogłoby nie być chorałów gregoriańskich. Terminy muzyczne, które stworzyli Grecy są używane do dzisiejszego dnia.

Religia starożytnych Greków

Religia jest rozmaicie rozumianym zjawiskiem przez różne szkoły filozoficzne i religijne, zależnie od ich specyfiki. Słowo to pochodzi od łacińskiego słowa: religio oznaczającego związanie. Religia w tym wypadku byłaby sposobem rozumienia powiązania człowieka z absolutem. Większość religii posiada własną doktrynę, kult, rytuały i organizację, np. Kościół rzymskokatolicki.

Rozwój greckich wierzeń religijnych

Na początku Grecy wyznawali fetyszyzm. Oddawali cześć niezwykłym przedmiotom takim jak głazy, nieociosane pale, wielkie, stare drzewa, czy meteoryty. Stopniowo pojawili się bogowie, którzy wyglądem i zachowaniem przypominali ludzi. Byli jednak wiecznie młodzi i piękni z pewnymi wyjątkami, czego przykładem może być kulawy Hefajstos. Wśród nich tak samo jak w społeczności ludzkiej zdarzały się czyny szlachetne jak i podłe.

Niemal każda wioska i miasto miały swoich bogów. Przez to relacje polityczne między ludźmi często znajdowały odbicie w mitach obrazujących relacje między ich bogami. Bóstwa obwiniano za katastrofy, klęski żywiołowe i głód. Dziękowano im za urodzaj, wygraną wojnę i wszelkie inne powodzenia. Wierzono, że bogowie mogą przybywać do świata ludzi i zawiązywać z nimi różne, nawet intymne, relacje. Stąd też mitologia zapełniła się mnóstwem bohaterów, którzy byli ich potomkami. Poszczególne bóstwa patronowały poszczególnym kategoriom ludności, np. Hefajstos był opiekunem kowali, a Apollo poetów.

Do najpopularniejszych bogiń należała bogini urodzaju Demeter, a także bogini ogniska domowego - Hestia. Czczono bardzo Eskulapa, który pomagał przepędzać choroby. Nie można zapomnieć o Afrodycie, która zsyłała ludziom miłość. Miłośnicy uczt oddawali cześć Dioniziosowi, zaś artyści ofiarowali swe sztuki muzom. Muzy te to:

  • Erato - patronka pieśni miłosnych,
  • Eutrepe - muza liryki,
  • Kalliope - muza pieśni bohaterskich,
  • Klio - muza historii,
  • Melpomene - muza tragedii,
  • Polihymnia - muza hymnów i pieśni religijnych,
  • Terpsychora - muza tańca,
  • Urania - muza gwiazd.

Bogowie

Gajautożsamiana z Ziemią. Jest uosobieniem macierzyństwa i płodności. Gdy wyłoniła się z Chaosu z niej wyłonili się bogowie - Uranos i Pontos. Gaja została małżonką obu. Z pierwszym spłodziła tytanów, cyklopów, sturękich i olbrzymów, a z drugim bóstwa morskie. Dzięki niej jej syn Kronos zawładnął światem pokonując własnego ojca Uranosa. Przyczyniła się, także do obalenia Kronosa przez Zeusa. Wymagała ofiary w postaci czarnej owcy. Miejsca jej kultu to: Sparta, Ateny, Dodona.

Uranos - wyłonił się z Gaji i został jej małżonkiem. Ojciec tytanów, cyklopów i olbrzymów. Tych ostatnich strącał do Tartaru. Zbuntowany przez matkę tytan Kronos okaleczył go sierpem i przejął po nim władzę nad światem.

Kronossyn Gai i Uranosa. Podburzony przez matkę okaleczył ojca i zastąpił go na szczycie władzy. Obawiał się, że jego syn może zrobić to samo, dlatego też zjadał własne dzieci. Jego małżonka Rea zdołała jednak dzięki poradzie swej matki Gai uchronić od tego losu Zeusa. On też spełnił lęki Kronosa i zajął jego miejsce.

Afrodyta - według Hezjoda powstała z rozlanej krwi Uranosa, która spadła na morskie fale. Homer podaje, że była córką Zeusa i Dione. Należała do dwunastki bogów olimpijskich. Jest patronką zakochanych i zsyła ludziom miłość. Główne miejsca kultu: Cypr - Kypryda, wyspa Kytera, Korynt na Peloponezie, góra Eryks na Sycylii.

Zeussyn Kronosa i Rei. Obalił swojego ojca. Został władcą Nieba, bogów i ludzi. Homer utrwalił jego wizerunek na kształt potężnego władcy epoki mykeńskiej. Takie wyobrażenie o nim stało się powszechne. Zarządzał wszystkimi zjawiskami atmosferycznymi. Został małżonkiem Hery. Jednak nie był jej wierny. Pozostawił liczne potomstwo z ziemskimi kobietami, nimfami i innymi boginiami. Miasta greckie szczyciły się herosami rzekomo będącymi jego dziećmi. Zamieszkiwał na górze Olimp w Tesalii. Stoicy utożsamili go z pneumą - rozumną substancją świata. W okresie hellenistycznym jako Zeus Hellenios był czczony przez wszystkie plemiona greckie.

Heramałżonka Zeusa, córka Kronosa i Rei. Jej rodowód jest jeszcze przedhelleński, a imię znaczy tyle, co pani. Należała do dwunastu bogów olimpijskich. Opiekowała się kobietami w połogu. Czczono ją także jako opiekunkę małżeństwa. Świętowano każdej wiosny jej gody z Zeusem. Zrodziła z nim Aresa, Hefajstosa, Ejletyja i Hebe.

Atenabogini pokoju i słusznej wojny. Należała do dwunastki bogów olimpijskich. Wyskoczyła z głowy Zeusa w pełnej zbroi. Uznawana za uosobienie mądrości. Przypisywano jej m.in. wynalazek pługa, tkactwa i wozu wojennego Jej głównym ośrodkiem kultu były oczywiście Ateny. Wygrała prawo do patronatu nad nimi w walce z Posejdonem. Jej atrybutami były: wrzeciono, kogut, tarcza, włócznia, hełm i sowa. Największym świętem poświęconym jej czci były Panatenaje.

Hefajstos - bóg ognia, kowali i złotników, syn Zeusa i Hery. Należał do dwunastki bogów olimpijskich. Zeus zrzucił go kiedyś z Olimpu na wyspę Lemnos, przy upadku złamał nogę i pozostał kulawy. Małżonek Afrodyty. Był doskonałym kowalem. W swojej olimpijskiej kuźni, gdzie pracował wraz z cyklopami wykuwał pioruny dla Zeusa i strzały dla Erosa. Wykuł też zbroję dla Achillesa oraz Zeusowe berło i koronę. Jego kult rozwijał się na Lemnos i na Sycylii, które były wulkanicznymi wyspami. Chalkje to święto kowali obchodzone w październiku na jego cześć. Innym rodzajem uroczystości mu poświęconej był bieg z pochodniami w Lampadoforie. Jego atrybutem jest młot i obcęgi.

Apollosyn Zeusa i Leto - Latony, brat bliźniaczy Artemidy. Opiekował się muzyką, poezją, wróżbiarstwem i nauką. Był zwierzchnikiem muz. Założył się kiedyś z poetą Marsjasem kto będzie grał lepiej. Gdy sędziowie uznali jego zwycięstwo obdarł nieszczęsnego poetę ze skóry. Uchodził za wzór męskiej urody. Zabił potwora Pytona. Objął władzę nad wyrocznią delficką. Jego atrybutami była lira oraz łuk. Odbywały się na jego cześć igrzyska pytyjskie. Głównym ośrodkiem jego kultu były Delfy. Na jego cześć obchodzono igrzyska pytyjskie.

Artemida - była córką Zeusa i Leto, bliźniaczą siostrą Apolla. Należała do dwunastu olimpijskich bogów. Była patronką łowów i zwierząt, życia i śmierci. Opiekowała się młodzieżą, porodami i żeglugą. Jej atrybutem był łuk oraz strzały. Zachowywała dziewictwo i broniła zażarcie honoru. Gdy jeden myśliwy ujrzał ją przez przypadek nagą zamieniła go w jelenia. Wówczas rozszarpały go jego własne psy. Głównym miejscem jej kultu był Efez. Artemizjon zaś był jej najsławniejszą świątynią. Zaliczono go do siedmiu cudów świata.

Aresbóg wojny, syn Zeusa i Hery. Należał do dwunastu bogów olimpijskich. Był brutalny i okrutny. Nie liczyła się dla niego słuszność wojny. Mordował dużo, chętnie i bez litości. Nauczył ludzi bezinteresownego zabijania się nawzajem i czerpania z tego przyjemności. Związał się romansem z Afrodytą. Jego atrybutami są miecz i włócznia. Poświęcono mu psy, sępy i wilki. Czczono go w Sparcie i Tebach.

Posejdonbrat Zeusa, jeden z dwunastu olimpijskich bogów. Władał morzami i oceanami. Podlegały mu wyspy, nadbrzeża i przystanie. Opiekował się żeglarzami i rybakami, których mógł uchronić przed burzą. Poświęcono mu trzęsienia ziemi i konie. Przegrał z Ateną spór o Ateny. Ożenił się z Amfitrytą. Początkowo nie chciała ona za niego wyjść, ale namówił ją do tego delfin. Jego atrybutem był trójząb. Czczono go wszędzie w miejscowościach nadmorskich. Sanktuaria znajdowały się m. in. na przylądku Mykale i przylądku Sunion. Co dwa lata odbywano ku jego chwale igrzyska istmijskie.

Demeterbyła boginią pól, rolnictwa, urodzajów i przyrody. Należała do dwunastki olimpijskich bogów. Główny mit z nią związany opowiada o poszukiwaniach przez nią córki - Persefony, którą uprowadził Hades. Ostatecznie została ona jego żoną. Gdy przebywa z mężem w jego królestwie wówczas smutek matki przechodzi na przyrodę i panuje zima, gdy wraca nastaje wiosna. Imienia Demeter wzywano zawierając układy. Urzędnicy przysięgali wobec niej, że będą przestrzegać praw. Jej atrybuty to kłosy zboża, kwiaty i owoc granatu. Na wizerunkach często występuje z pochodnią.

Hermes - był posłańcem olimpijskich bogów i należał do ich dwunastki. Był owocem gwałtu, którego Zeus dopuścił się na Plejadzie. Wynalazł cytrę i ukradł stado Apollowi w pierwszym dniu swego życia. Otrzymał od Apolla leszczynową laskę - kadyceusz posiadający moc gaszenia sporów. Aby lepiej pełnić rolę posłańca bogów przyprawił sobie skrzydełka do sandałów. Patronował wędrowcom, włóczęgom i złodziejom. Przypisywano mu wynalezienie ćwiczeń gimnastycznych i dlatego obrano też jego patronat nad gimnazjonem i palestrą. Stawiano mu świątynie w całej Grecji. Szczególną formą jego kultu były hermy. Herma to posąg przedstawiający jedynie twarz i genitalia boga.

Hestiabogini ogniska domowego. Należała do dwunastki olimpijskich bogów. Pierwotnie nie przypisywano jej żadnej postaci. Była pierwszym dzieckiem Kronosa. Ślubowała dziewictwo. Nie posiadając własnej rodziny opiekowała się wszystkimi rodzinami na świecie. Każdy kto zasiadał przy ognisku domowym wzywał imienia jej i Zeusa. Nie są z nią związane jakieś mity, których jej osoba byłaby głównym tematem. Wzywano ją, by była świadkiem przysięgi. W budynku rady miasta Aten - Prytaejonie palono ogień jej poświęcony. W Delfach płonęło przez cały czas ognisko ku jej czci. Jej ołtarzem było każde ognisko domowe. Patronowała gospodyniom.

Hadesbrat Zeusa, władca świata podziemnego. Grecy starali się nie wymieniać jego imienia. Nie pojawiał się na Olimpie i rzadko odwiedzał ziemię. Porwał Persefonę, córkę bogini Demeter. Została ona jego żoną. Na mocy zawartego z jej matką układu dwie trzecie czasu spędza z nią na ziemi - wtedy trwa wiosna, lato i jesień, a jedną trzecią pod ziemią z mężem - wówczas nastaje zima. Hades miał tylko jedną świątynię w mieście Elis.

Erosbóg odpowiedzialny za emocjonalną stronę miłości - Afrodyta zajmowała się stroną zmysłową. Według Hezjoda był pierwszym bóstwem, które wyłoniło się z chaosu. Natomiast według Homera był synem Afrodyty i Aresa. Arystofanes utożsamiał go z popędem płciowym i zwał "nieświadomym dążeniem do nieśmiertelności" i "dążeniem do jedności i doskonałości". Sokrates w uczcie nazwał go "powszechnym dążeniem do wiecznego posiadania dobra". Wypuszczał ze swojego łuku strzały miłości i niechęci. Ku jego czci obchodzono raz na cztery lata święto Erotia w Tespiach.

Nikebogini zwycięstwa. Przedstawiano ją jako czarnowłosą kobietę z dużymi skrzydłami u ramion. Towarzyszyła zwyciężającym wodzom oraz wygrywającym sportowcom. Pełniła bardziej rolę symbolu niż faktycznego bóstwa. Najczęściej przebywała w towarzystwie Ateny lub Zeusa. Zwycięzcy stawiali jej pomniki w miejscach stoczonych bitew. Szczególnie wiele postawił ich Aleksander Wielki.

Semelekrólowa tebańska. Związała się z Zeusem i urodziła Dionizosa. Gdy chciała ujrzeć władcę bogów w pełnym blasku zginęła porażona jej mocą. Dionizos jednak wyprowadził ją ze świata umarłych na Olimp. Stała się nieśmiertelna i została boginią o imieniu Thyone.

Dionizosbóg wina, mistycznego szału oraz płodności przyrody. Był synem Zeusa i tebańskiej księżniczki Semele. Zamiast na Olimpie wolał zamieszkać na ziemi. Nauczył ludzi uprawy winorośli. Jego wyznawcy mogli się z nim zjednoczyć w upojeniu winem lub tanecznym szale. Na jego cześć urządzano procesje, których uczestnicy nosili maski bóstw płodności i ziemi. Z nich zrodziły się w końcu dramaty tragiczne, komiczne i satyryczne. Poświęcone mu były: święto winobrania - Dionizje Małe, święto wytłaczania wina - Lenaje, święto otwierania beczek z młodym winem - Antesterie i Wielkie Dionizje, podczas których wystawiano dramaty tragiczne.

Temidacórka Uranosa i Gaji. Była boginią odwiecznych boskich praw. Pełniła funkcję powiernicy Zeusa. Zrodziła za jego sprawą Hory i wedle niektórych mitów także Mojry. Przedstawiano ją z mieczem w jednej dłoni i wagą w drugiej. Do dziś symbolizuje sprawiedliwość.

Nemeziscórka Nocy. Pilnowała, by człowiek nie osiągnął w życiu więcej powodzenia niż mu się należało. Była także boginią zemsty i mścicielką zbrodni.

Tychebogini szczęścia i powodzenia. Uosabiała szczęśliwy przypadek, niespodziewany, pozytywny zwrot losu.

Asklepios - bóg opiekujący się sztuką lekarską. Początkowo był uważany tylko za herosa. Jego ojcem był Apollo, a matką nimfa Koronis. Wychowywał go zaś centaur Chiron, który nauczył go sztuki lekarskiej. Osiągnął w niej taką biegłość, że potrafił ożywiać umarłych. Aby tego nie czynił Zeus raził go piorunem przenosząc tym samym w zaświaty. Jego atrybutem jest puchar z lekarstwem oraz laska podróżna opleciona przez węża. W świątyniach Asklepiosa leczono chorych. Najważniejsze z nich znajdowały się w: Epidauros na Peloponezie, Knidos i Pergamon w Azji Mniejszej i na wyspie Kos

Wiatry były czczone przez Greków jako bogowie. Istnieli odpowiednio:

  • Boreasz - zimny i burzliwy, północny wiatr,
  • Zefir - łagodny wiatr przychodzący z zachodu,
  • Notos - wiatr z południa, który przynosił deszcz
  • Euros - południowo-wschodni, huraganowy wicher.

Najsłynniejszą świątynią im poświęconą jest ośmioboczna Wieża Wiatrów w Atenach.

Heliosbóg słońca. Mieszkał w wielkim złotym pałacu razem z Miesiącami, Dniami i Latami oraz Stuleciami. Każdego ranka wyruszał w poprzek nieba swoim rydwanem. Raził od niego taki blask, iż nikt nie mógł na niego spojrzeć. Gdy raz zbliżył się zanadto do ziemi wypalił Saharę. Czczono go na wyspie Rodos. Stał tam jego wielki pomnik - Kolos Rodyjski zaliczony do siedmiu cudów świata. Obchodzono tam też ku jego czci coroczne, wielkie uroczystości - Heileia.

Tanatossyn Nocy, brat Hypnosa. Gdy umierał człowiek obcinał mu niepostrzeżenie kosmyk włosów poświęcając go tym samym na zawsze bóstwom podziemnym. Przedstawiano go jako młodzieńca z czarnymi skrzydłami. Jego atrybutem była zgaszona pochodnia. Świątynię posiadał tylko w Sparcie.

Hypnossyn Nocy, brat Tanatosa. Panował nad snem. Sennemu znużeniu, które zsyłał nie mogli się oprzeć ani ludzie ani bogowie. Przedstawiano go jako młodzieńca z kwiatami w ręce obdarzonego skrzydłami lub też skrzydlatym kapeluszem.

Herosi

Potomkowie bogów i ziemskich kobiet zwykle stawali się herosami. Odznaczali się najczęściej nadzwyczajną siłą i zręcznością. Często umierali dzięki staraniom zdradzonych żon bogów, którzy ich zrodzili. Dokonywali wielu niezwykłych czynów. Najsłynniejszymi herosami byli: Achilles i Herakles. Achilles był synem bogini Tetydy i króla Peleusa. Matka kąpała go w Styksie trzymając za piętę. Sprawiło to, że poza piętą całe ciało stało się odporne na ciosy. Walczył w wojnie trojańskiej. Jego odmowa dalszej walki wskutek sporu o niewolnicę zapoczątkowuje epos Homera. Zginął, gdy jego pięta została ugodzona strzałą. Herakles był synem Zeusa i Alkmeny. Dysponował wielką siłą fizyczną. Wykonał dwanaście ciężkich prac, które stały się inspiracją dla wielu artystów. Zginął z powodu zazdrosnej żony - Dejaniry. Umierając złożył się bogom w ofierze na stosie pogrzebowym. Został powołany na Olimp i obdarzony nieśmiertelnością. Zawsze cechował się dobrocią i sprawiedliwością. Jego atrybutem była sękata maczuga.