1 Filozofia.

W V wieku centrum zainteresowania filozofów staje się człowiek jako istota społeczna. Zainteresowania filozofów to: etyka, polityka, retoryka, sztuka, wychowanie i religia. Ten zwrot w filozofii wynikał zarówno ze zmian społecznych, jakie miały miejsce w Atenach, gdzie arystokracja przechodziła kryzys a zaczynała się kształtować demokracja, jak i ze zniechęcenia do wcześniejszych poglądów filozoficznych, które szukając istoty wszechświata zapomniały o człowieku. Wytworzyła się tez sytuacja, po raz pierwszy w dziejach filozofii, kiedy człowiek nie rodził się cnotliwym, a cnotliwym się stawał, stąd ogromną wagę zaczęto przywiązywać do wykształcenia. Pierwszymi, którzy odpowiadali nowym oczekiwaniom byli sofiści. Byli to zawodowi nauczyciele nauczający wszystkich, gotowych płacić za ich usługi. Wraz z sofistami pojawiła się charakterystyczna idea, że wychowanie opiera się na wiedzy. Uczono przede wszystkim techniki rozmowy, przekonywania oponentów, stosowania argumentów i prowadzenia dyskusji. Umiejętności te dawały biegłość w przemawianiu przed sądem i na Zgromadzeniu Ludowym niezbędną w karierze politycznej. Gracja klasyczna wydala także trzech najsłynniejszych filozofów pierwszym z nich był Sokrates (470 - 399 p.n.e.) mimo swej wagi dla całej europejskiej kultury niewiele wiadomo na temat Sokratesa, on sami nic nie napisał. Uważał, że najważniejszym zleconym mu przez bogów zadaniem, jest nauczenie ludzi by poznawali przede wszystkim samych siebie, to znaczy własną duszę. Sokrates otwarcie krytykował takie wartości, jak bogactwo, czy władzę, często również sprzeciwiał się samej idei demokracji, mimo że sam sumiennie wypełniał obowiązki obywatela. W 399 r. p.n.e. stanął przed sądem oskarżony o bezbożność i deprawację młodzieży. Karą zasądzona przez sąd była kara śmierci poprzez wypicie cykuty. Wiele więcej wiemy o jego uczniu Platonie, założycielu (w 387 r. p.n.e.) szkoły w Atenach tak zwanej Akademii Platońskiej. Istotą jego nauki były idee, twierdził bowiem, że świat który ans otacza to tylko marne odbicie świata idealnego. Innym założeniem było uznanie nieśmiertelności ludzkiej duszy. Poza tym Platon zajmował się także polityką, stworzył koncepcje idealnego państwa, które rządzone było przez filozofów. Jego uczniem i trzecim z kolei najsławniejszym filozofem greckim epoki klasycznej był Arystoteles (384 - 322 p.n.e.) był uczniem Platona, po jego śmierci przyjął zaproszenie Filipa II króla Macedonii i został wychowawcą Aleksandra Wielkiego, po powrocie do Aten założył własną szkołę filozoficzną. Jego dzieła dotyczą bardzo szerokiego wachlarza nauk od filozofii, przez zoologię po etykę.

2 Literatura

W VI wieku w Atenach pojawiły się nowe gatunki poetyckie: tragedia, dramat satyrowy i komedia. Wszystkie były przeznaczone do publicznego wystawiania. Składały się na nie pieśni wykonywane przez chór oraz teksty recytowane przez aktorów. Rozwój dramatu greckiego związany jest z kultem Dionizosa, kiedy organizowano zawody miedzy poetami. Chóry składały się z obywateli ateńskich, najpierw liczyły12 potem 15 osób. Oceniano nie tylko najlepszego twórcę, ale także na przykład najlepszego aktora roli tytułowej. Teatry wznoszono w plenerze zwykle na zboczu wzgórza, na którym wsparte były siedzenia widowni (theatron). Miejsce, gdzie występowali aktorzy nazywało się proskenionem, z tyłu wznoszono budynek zwany skene, którego przednia ściana służyła za dekorację. Kultura Grecji Klasycznej najsilniej łączy się z Atenami istniały tam bowiem najlepsze warunki do tworzenia sztuki (opieka państwa, czy tolerancja okazywana twórcom). Treścią dramatów były najczęściej mity, jednak nie ich treść, a za ich pomocą autor miał przedstawić problemy moralne społeczeństwa oraz postawy człowieka wobec praw i bogów. Najwybitniejszymi ateńskim tragikami byli: Sofokles, Ajschylos i Eurypides.

Najstarszym z greckich tragików, uważny za faktycznego twórcę tragedii jest Ajschylos. Walczył pod Maratonem i Salaminą. Ukształtowało to jego sztukę bowiem jego pierwsze dzieło nosi tytuł "Persowie". Inne dzieła to "Siedmiu przeciw Tebom", poza tymi dwoma jeszcze 5 dotrwało do naszych czasów i daje nam obraz tego o czym pisał Ajschylos. Ajschylos wprowadził na scenę drugiego aktora, co dało większe możliwości dramatyczne, zaś Sofokles zrobił krok dalej i umieścił na scenie już 3 aktorów. Właśnie Sofokles, przez pewien czas rywal Ajschylosa, stworzył chyba najbardziej znana grecka tragedię - "Antygonę", poza tym do naszych czasów także dotrwało siedem jego tragedii. Sofokles poświęcił swoją sztukę człowiekowi jego namiętnościom i potrzebom, jego bohaterowie poddani są wyrokom przeznaczenia wobec którego są bezsilni. Ostatnim z wielkich tragików ateńskich był Eurypides. Znamy 17 tragedii i jeden dramat satyrowy cechą charakterystyczna twórczości Eurypidesa jest daleko posunięty realizm.

Podobnie jak w przypadku tragedii rozwój komedii wiąże się z Atenami, jednak tu podobieństwa się kończą. Komedie w odróżnieniu od tragedii nie poruszały spraw mitów, ale zajmowały się życiem codziennym polityką, wyśmiewaniem i ośmieszaniem ludzkich wad i przywar. Najsłynniejszym komediopisarzem greckim był Arystofanes, co ciekawe ofiara jego ciętego dowcipu był nawet Sokrates. Po klęsce Aten w wojnie peloponeskiej nawet na komedie spadły ograniczenia, które sprawiały, ze straciła swój polityczny wymiar. W IV wieku naśmiewano się już tylko z pijaków filozofów i prostytutek.

Grecy stworzyli także podwaliny pod historiografię. "Ojcem historii" nazywa się Herodota z Halikarnasu. W swoim życiu odbył wiele podróży po ówczesnym świecie. Dziełem jego życia jest są "Dzieje" poświęcone kolejom konfliktu grecko-perskiego, lecz przy okazji czytelnik może przeczytać o podbojach perskich poza Grecją, czy na przykład o wyprawie Dariusza na Scytów. Nowy typ relacji historycznej stworzył Ateńczyk Tukidydes, dzieło jego życia nosiło tytuł "Wojna peloponeska", która opowiada o konflikcie miedzy Spartą i Atenami. Nowatorstwo Tukidydesa polegało na hipotetyczności jego relacji, co zresztą sam zaznaczał, czasem wkładał w usta postaci historycznych słowa, które sam wymyślił, więc jego dzieło można zaliczyć z powodzeniem do literatury historycznej.

W V wieku pod wpływem sofistów rozkwita w Atenach retoryka, czyli sztuka wymowy. Kunszt mówców objawiał się przede przed sądami oraz przed Zgromadzeniem Obywateli. Szczególnie wpływową postacią wśród ateńskich retorów był Izokrates założyciel pierwszej szkoły retorycznej. Po zwycięstwie Filipa II w bitwie pod Cheroneą zawiedziony jego postępowaniem odebrał sobie życie. Jego uczniem był znany przeciwnik króla Macedonii Filipa II - Demostenes. Demostenesa uważa się za największego z greckich mówców, choć według podań nie był do tego specjalnie uzdolniony miał słaby głos i wadę wymowny, jednak ciężka praca pozwoliła mu wspiąć się na szczyt kariery politycznej. Nigdy nie dał się zwieść postępowaniu Filipa II i bardzo ostro atakował go w swych mowach (tzw. Filipikach). Jednak upadek wolnych miast greckich spowodował, że sztuka retoryki upadła, a uczniowie Demostenesa całość swojego talentu poświęcili pracy w sądach.

Sztuka grecka w V i IV w. p.n.e.

Architektura i rzeźba:

Bardzo ważne miejsce w klasycznej architekturze zajmowały budynki użyteczności publicznej: gimnazjony (miejsca do ćwiczeń sportowych) buleutriony (siedziby Rad), a przede wszystkim teatry, które od połowy IV w. p.n.e. wznoszone były z kamienia. Teatrem greckim, który najlepiej zachował się do naszych czasów, jest teatr w Epidauros. Całkiem nowym typem budowli są ogromne grobowce wznoszone na wschodnich wybrzeżach Morza Egejskiego, przykładem jest grobowiec Mauzolosa, tzw. Mauzoleum w Halikarnasie. IV wiek p.n.e. jest także okresem kiedy kształtuje się trzeci z porządków architektonicznych, tak zwany styl koryncki. Charakteryzuje się bardziej ozdobną głowica niż w stylu jońskim, ma kształt koszyka (według legendy pomysł na taki sposób budowy powstał w głowie rzeźbiarza Kallimacha, gdy zobaczył na głowie dziewczyny kosz. Styl koryncki, mimo iż w Grecji stosowany głównie do dekoracji wnętrz, w Rzymie stał się stosowanym powszechnie elementem dekoracyjnym świątyni. Inną nowością tego okresu jest tak zwane tolos, czyli budowla sakralna, wznoszona na planie koła i otoczona kolumnadą (świątynia Ateny w Delfach i tolos w sanktuarium Asklepiosa)

Duże zmiany w epoce klasycznej zaszły w rzeźbie: postacie przestają być nieruchome, wręcz przeciwnie przedstawiane są w ruchu i co więcej nabierają cech indywidualnych. Do najwybitniejszych rzeźbiarzy tego okresy należy Fidiasz, który jest autorem Ateny Parthenos na Akropolu i Zeusa Olimpijskiego w Olimpii. (technikę wykonania nazywamy chryzelefantyną, czyli wykonywanie posągów na podkładzie drewnianym ze złota i kości słoniowej). Nieco starszym od Fidiasz rzeźbiarzem był Myron, twórca Dyskobola, jednej z najpopularniejszych rzeźb w dziejach starożytnej Grecji. Trzecim z trójki wielkich rzeźbiarzy greckich był Poliklet, który opracował tzw. kanon, czyli ustalił idealne proporcje ciała męskiego. W tym czasie powstał też pierwszy posąg przedstawiający akt kobiecy, był to posąg Afrodyty stworzony przez Praksytelesa. Jeszcze jednym ciekawym rzeźbiarzem IV wieku był Lizyp, który wypracował swój własny kanon rzeźbiarski. Jego dzieła nie dość że są smuklejsze niż poprzedników, to jeszcze znacznie lepiej oddają ruch postaci.

Najsłynniejsze budowle Grecji klasycznej znajdują się na wzgórzu Akropol w Atenach. Budowle wzniesione przez Pizystrata na długo przed okresem demokracji w Atenach została poważnie uszkodzona przez Kserksesa w latach 480-479 r. p.n.e. odbudowy podjęto się jednak dopiero w 449 r. p.n.e., kiedy strategiem ateńskim był Perykles. Największym problemem był brak pieniędzy, Perykles nie wahał się sięgnąć po fundusze Związku Ateńskiego. Projekt Peryklesa obejmował wzniesienie monumentalnego wejścia na Akropol (Propyleje) i świątyni Ateny Nike na południowo-wschodnim krańcu wzgórza. Za życia zrealizowano tylko cześć projektu, wzniesiono Partenon i Propyleje. Po wybuchu wojny peloponeskiej prac nie przerwano, opóźniły się one jedynie. Ostatecznie zakończono realizację projektu w 406 roku. Przebudowy Akropolu podjęli się Fidiasz i zespół rzeźbiarzy, którymi kierował oraz trójka architektów: Kallikrates, Iktinos i Mnesikles. Fryz świątyni partenońskiej przedstawia sceny z życia bogów: walkę z Gigantami, walkę z Amazonkami, upadek Troi i walkę Lapitów z Centaurami. Jednak prawdziwym hołdem dla ateńskiego narodu był fryz jaki zdobił wewnętrzną część kolumnady. Wyobrażano na nim około czterystu postaci ludzkich i ponad dwieście zwierzęcych ustawionych w długim szeregu - urzędników procesji panatenajskiej. Znajdowały się tam przedstawienia urzędników dziewcząt składających ofiary. Autorem tego arcydzieła był Fidiasz.