Największą rolę dziejach starożytnej Grecji odegrały dwa państwa - Sparta i Ateny. Rywalizacja obu tych miast-państw stanowi integralną część dziejów Hellady. Oba te greckie polis znacznie różniły się od siebie pod względem ustroju politycznego i społecznego, a także obyczajów, mentalności i stylu życia ich mieszkańców. Ich rywalizacja miała zatem wydźwięk nie tylko polityczny, ale była także konfrontacją dwóch różnych modeli organizacji państwa i społeczeństwa.

SPARTA

Sparta była państwem, które powstało w wyniku podboju. Założyli je w Lakonii, w południowej części Peloponezu Dorowie, którzy przybyli na ten obszar około XII w. p.n.e. Dorowie podbili i podporządkowali sobie miejscową ludność. Z początku na obszarze przez nich podbitym istniało kilka osad, a dopiero z czasem z ich zjednoczenia powstała jedna polis (około IX w. p.n.e.) - Sparta. Państwo spartańskie bardzo szybko rozpoczęło ekspansję na sąsiednie krainy i polis; część z nich wcieliło do swego terytorium (Messenia), a z innymi zawarło sojusze. Z sojuszy tych powstała tzw. symmachia. Już w połowie VI w. p.n.e. wojownicza Sparta uchodziła za najpotężniejsze państwo w Grecji.

Ustrój polityczny Sparty był niezwykle oryginalny. Sami Spartanie za swego pierwszego prawodawcę uznawali Likurga. Miał on sformułować podstawowe zasady organizacji państwa spartańskiego.

Sparta była oligarchią (gr. ὀλιγαρχία „panowanie nielicznych”, od wyrazów ὀλίγος oligos „nieliczny” + ἀρχή arche „władza”) . Na jej czele stało dwóch królów. Nie mieli oni jednak szerokich uprawnień; ograniczały się one głównie do funkcji religijnych oraz dowództwa nad armią w czasie wojny. Bardzo ważną rolę w państwie odgrywała natomiast geruzja (28 członków), czyli rada starszych. Natomiast faktyczne sprawowanie władzy znajdowało się w rękach pięciu urzędników - eforów. Do ich obowiązków należało kierowanie polityką zagraniczną, dbanie o wewnętrzny porządek w państwie, a także sprawowanie sądów oraz nadzór nad helotami. Eforowie mieli także prawo aresztować królów, jeśli zaistniały ku temu jakieś podstawy. Innym ważnym organem spartańskiego ustroju było zgromadzenie powszechne obywateli (apella). Choć teoretycznie to ono miało podejmować wszystkie najważniejsze decyzje w sprawie państwa, jednak w rzeczywistości podejmowali je eforowie. Zgromadzenie zatwierdzało z reguły wnioski eforów.

Ustrój społeczny Spartan kształtował się w trakcie podbojów, które bardzo silnie odcisnęły się na jego charakterze. Społeczeństwo Sparty podzielone było na trzy warstwy społeczne, bardzo ściśle od siebie oddzielone.

Najniższą pozycję wśród ludności Sparty zajmowali heloci. Była to zarazem najliczniejsza grupa w społeczeństwie spartańskim. Heloci byli potomkami dawnej ludności zamieszkującej Messenię i podbitej przez Dorów. Traktowano ich jak niewolników państwowych. Heloci uprawiali działki ziemi, które należały do Spartan i byli przypisani do ziemi, którą uprawiali. Nie mieli żadnych praw. Stanowili oni w państwie spartańskim podstawę gospodarki i główną siłę roboczą. Często jednak buntowali się przeciwko swym panom, choć próbowano utrzymać ich w ryzach za pomocą terroru.

Wyższą pozycję od helotów zajmowali periojkowie. Byli to kupcy, rzemieślnicy, a także - i to nawet wielcy - właściciele ziemscy. Cieszyli się oni wolnością osobistą i niezależnością gospodarczą, ale nie posiadali praw politycznych i w związku z tym nie brali udziału w życiu politycznym, ani nie mieli wpływu na losy państwa.

Najwyższa pozycja w państwie należała do rodowitych Spartan (potomków Dorów zdobywców), którzy stanowili niewielki procent całego społeczeństwa Sparty (było około kilkanaście tysięcy osób wraz z kobietami i dziećmi). Spartanie jako jedyni posiadali pełnię praw politycznych i obywatelskich. Mogli zatem obejmować urzędy oraz uczestniczyć w zgromadzeniu ludowym. Mieli więc wpływ na życie polityczne swego kraju i jego losy. Podstawowym obowiązkiem Spartan wobec państwa była służba woskowa. Wojna zresztą była podstawowym zajęciem Spartan, którzy nie pracowali ani nie uprawiali ziemi, lecz całe swe życie poświęcali rzemiosłu wojennemu. Mogli to robić, ponieważ ich działki, będące podstawą ich utrzymania, uprawiali niewolni heloci. Cała ziemia w Sparcie należała bowiem do państwa.

Spartanie prowadzili bardzo surowy i skromny tryb życia. Sami siebie określali jako "wspólnotę jednakowych", by podkreślić, że wszyscy są sobie równi. Rzeczywiście udało się Spartanom stworzyć społeczeństwo, w którym różnice społeczne były niemal nieodczuwalne.

Niemal całe życie społeczności spartańskiej przeniknięte było myśleniem o wojnie. Przygotowaniu do zawodu żołnierza służyło także wychowanie. Zaczynało się ono już w wieku 7 lat. Chłopcy, którzy osiągnęli ten wiek musieli opuścić dom i rodzinne strony. Przenoszeni byli do koszar, z którymi pozostawali związani niemal do 60 roku życia. Dopiero w wieku 30 lat Spartanin, kiedy przeszedł już cykl szkolenia wojskowego, mógł założyć rodzinę, ale i tak więcej czasu spędzał ze swoim oddziałem. Do dziś określenie wychowanie spartańskie oznacza wychowanie bardzo surowe i wypełnione rygorami. W koszarach młodzi Spartanie uczyli się wytrzymałości, odporności na ból i niewygody i oczywiście dyscypliny. Przyzwyczajano, ich do dawania krótkich i konkretnych odpowiedzi oraz wymagano od nich bezwzględnego posłuszeństwa wobec przełożonych. Największą cnotą było dla nich męstwo w walce, natomiast hańbą było wycofanie się z pola bitwy.

Taki styl życia powodował, że Spartanie stali się zamkniętą warstwą wojowników, nieustannie gotowych do walki. Było to jednak koniecznością w państwie, w którym większość społeczeństwa stanowili heloci, których trzeba było siłą utrzymywać w posłuszeństwie.

Na straży tego stylu życia, ustroju społecznego i właściwego wychowania stało państwo. Każdy Spartanin był poddany jego prawom. Państwo miało prawo ingerować nawet w tak bardzo prywatne i rodzinne sprawy swych obywateli jak wychowanie dziecka. Kiedy urodziło się dziecko to urzędnicy podejmowali decyzję czy należy je wychowywać czy porzucić w górach. Jeśli dziecko było silne i zdrowe miało szansę na dalszy rozwój; słabe dzieci pozostawiano w górach. Innym sposobem ingerencji państwa w życie prywatne był zwyczaj spożywania wspólnych posiłków. Żołnierze, którzy należeli do jednego oddziału zbierali się razem i spożywali razem te same potrawy, które z góry określały przepisy prawa.

Cechą charakterystyczną życia w Sparcie była dominacja życia zbiorowego nad życiem prywatnym. Do życia we wspólnocie przykładano bowiem większą wartość. Jednostka musiała bezwzględnie podporządkować się woli ogółu. Była to cena, jaką Spartanie płacili za swa równość.

ATENY

Ateny położone były w Attyce, krainie leżącej w środkowej Grecji. Nie był to teren bogaty w dużą ilość ziemi uprawnej. Mimo to ludność attycka zajmowała się rolnictwem i ogrodnictwem. Posiadała natomiast Attyka bardzo urozmaicona linię brzegową, co sprzyjało rozwojowi handlu. Na terenie Attyki występowały także surowce - szczególnie glinka ceramiczna, marmur, rudy ołowiu i srebra.

Ustrój polityczny Aten ewoluował od monarchii do demokracji. Na początku Ateny były monarchią, a na ich czele stał król. Z biegiem czasu władza królów jednak osłabła i w ich rękach pozostały tylko funkcje religijne. Rządy przejęła arystokracja i urzędnicy - archontowie. Urzędnicy byli wybierani na zgromadzeniu ludowym wszystkich obywateli. Kryterium wyboru było urodzenie i posiadany majątek. Wraz ze zmianami ustrojowymi pogłębiały się także różnice społeczne i wzrastało społeczne niezadowolenie. Duża część ubogiej ludności rolniczej zadłużyła się bowiem u wielkich właścicieli ziemskich. Niepokoje społeczne stały się impulsem do podjęcia prac nad kodyfikacją prawa. Dokonał tego Drakon w 621 r. p.n.e. Sformułowane przez niego prawa były bardzo surowe (stąd określenie "drakońskie prawa"). Nie rozwiązało to jednak problemów społecznych, które wciąż narastały. Zmusiły one arystokrację do ustępstw i do przeprowadzenia kolejnych reform. Były one dziełem Solona (lata 594-591 r. p.n.e.). Pierwszym jego posunięciem była kasata wszystkich długów zaciągniętych w wyniku pożyczek oraz wykupienie z niewoli tych obywateli, którzy się do niej dostali z powodu długów. Następnie Solon podzielił społeczeństwo ateńskie na cztery klasy majątkowe według posiadanego majątku; od przynależności do tych klas zależał charakter obowiązków obywateli wobec państwa. Powołano także nową instytucję - Radę Czterystu. Również reformy Solona nie rozwiązały wszystkich problemów społecznych i politycznych; niepokoje społeczne wciąż trwały; sprzyjały one obejmowaniu władzy przez tyranów (Pizystrat i jego synowie). Po obaleniu tyranów doszło do kolejnych reform. Przeprowadził je Klejstenes w latach 508-507 p.n.e. Zmiany, które wprowadził Klejstenes położyły podwaliny pod narodziny ateńskiej demokracji. Kluczowym organem w państwie stało się zgromadzenie ludowe, reprezentujące wszystkich obywateli. Nowy podział administracyjny wyznaczył w państwie 10 okręgów. Z każdego z nich wybierano 50 przedstawicieli, którzy wchodzili do Rady Pięciuset. Członków Rady wybierano corocznie poprzez losowanie. Także prawdopodobnie Klejstenes wprowadził procedurę, której celem było zapobieganie obejmowaniu władzy w Atenach przez tyranów. Procedurę tę stanowił tzw. sąd skorupkowy. Odbywał się on co roku. Zgromadzonych obywateli pytano czy w mieście jest ktoś, kto może zagrażać bezpieczeństwu i wolności Aten. Jeśli zebrani odpowiedzieli twierdząco odbywało się głosowanie, podczas którego na glinianych skorupkach wypisywano imię tego obywatela. W przypadku skazania przez sąd skorupkowy groziło 10 lat wygnania. Dzięki reformom Klejstenesa przywileje, które dotąd posiadała tylko arystokracja stały się udziałem wszystkich obywateli. Ustrój demokracji ateńskiej umocnił się w II połowie V w. p.n.e. za rządów Peryklesa, jednego z najwybitniejszych greckich polityków, który w 443 r. p.n.e. objął on funkcję stratega. Za Peryklesa wprowadzono diety dla urzędników, co umożliwiło obejmowanie urzędów przez ludzi mniej zamożnych. Zwiększył się znacznie dostęp do życia publicznego, a zatem ilość osób uprawnionych do obejmowania urzędów. Był to dla Aten czas rozkwitu gospodarczego i kulturalnego.

WOJNA PELOPONESKA

Rywalizacja obu polis - Sparty i Aten - na różnych polach doprowadziła w końcu do ich zbrojnej konfrontacji. W latach 431 - 404 p.n.e. wybuchła i trwała wojna między Spartą i Atenami, zwana wojną peloponeską. Ateny przegrały tę wojnę i straciły na rzecz Sparty hegemonię w świecie greckim. Sparta jednak nie długo cieszyła się swoją pozycją. Utraciła ją bowiem w bitwie pod Leuktrami w 371 r. p.n.e., w której uległa Związkowi Beockiemu kierowanemu przez Teby. Sparta, choć potężna militarnie, nie była w stanie dorównać Atenom na polu kultury. Dlatego Ateny nawet po klęsce ze Spartą i stracie hegemonii pozostały najważniejszym ośrodkiem kulturowym całej Grecji.