1. Monarchia stanowa.

W średniowieczu zaczął się kształtować nowy typ monarchii. Monarchia patrymonialna, w której władca traktował swój kraj jako własność, zanika a w jej miejsce wykształca się monarchia stanowa. Coraz większa rolę odgrywają podstawowe stany społeczne: duchowieństwo, rycerstwo (późniejsza szlachta), mieszczaństwochłopstwo

Spośród wymienionych powyżej grup najbardziej uprzywilejowaną było duchowieństwo. W średniowieczu duchowni były ludźmi wykształconymi, potrafili pisać i czytać. Dlatego też zajmowali się szkolnictwem. Już Karol Wielki, po przeprowadzonej reformie systemu oświaty, zalecił zakładanie szkół przy klasztorach i katedrach biskupich. Początkowo szkoły te kształciły głównie duchownych. W przyklasztornych placówkach przechowywane były dzieła pisarzy starożytnych. Mnisi (głównie benedyktyni) zajmowali się przepisywaniem tych ksiąg w skryptoriach. Dzięki kopistom wiele z tych dzieł zachowało się do naszych czasów. Kler cieszył się licznymi przywilejami. Kościół był posiadaczem ogromnych majątków ziemskich, wierni musieli płacić na jego rzecz podatki. Ta pozycja duchowieństwa wpłynęła na życie kleru. Zeświecczenie, demoralizacja, sprzedaż stanowisk, nieprzestrzeganie celibatu czy osadzanie na urzędach kościelnych swoich krewnych (nepotyzm), było na porządku dziennym.

Najstarszym zakonem, powstałym jeszcze w VI wieku był zakon benedyktynów. Później powstały zakon franciszkanów i dominikanów (zakonnicy zajmowali się walka z herezją).

Na życie polityczne w średniowieczu obok duchowieństwa, duży wpływ wywierało rycerstwo. Było ono podstawą armii państwa. Każdy rycerz gotów był bronić mieczem wiary i swojego pana. Przestrzegał bezwzględnie zasad Kodeksu rycerskiego. Swoim męstwem i sprawnością mógł się wykazać w czasie pokoju w  turniejach. Z czasem warstwa zaczęła się przekształcać w szlachtę, a później w ziemiaństwo. Wpływ na te przeobrażenia miał Kościół, który  poprzez szereg zakazów i nakazów, stworzył cos w rodzaju „hamulców” dla nieokiełznanej natury rycerskiej. Przyjęcie do stanu rycerskiego było uświęcane przez Kościół. Utrwalił się zwyczaj poświęcania broni, którą w czasie ceremonii wręczano pasowanemu rycerzowi.

By zostać rycerzem należało spełnić kila warunków. Mali chłopcy w wieku 7 lat, byli zabierani spod opieki matki i oddawani na wychowanie u tzw. piastunów. Ćwiczyli swoją sprawność fizyczną, ale także uczono ich dobrych manier. W trakcie takiej nauki chłopiec nabierał ogłady towarzyskiej, poznawał zwyczaje rycerskie i nabierał doświadczenia służąc, jako giermek, u rycerza. Kiedy osiągnął wiek męski i spełnił wszystkie warunki, które stawiano rycerzowi, mógł dostąpić obrzędu pasowania. Wręczano mu miecz i pas (stąd nazwa obrzędu). Na koniec młody rycerz był silnie uderzany płazem miecza w kark 

Życie trzeciego stanu koncentrowało się w miastach. Najważniejszym miejscem w średniowiecznym mieście, gdzie skupiało się całe życie społeczności był rynek. By zapewnić bezpieczeństwo mieszkańcom, miasto otaczano wysokimi murami. Dzień zaczynał się o świcie a kończył o zmierzchu. Był więc ściśle uzależniony od długości dnia. Miejscem pracy dla mieszczanina, trudniącego się handlem były ulice. Tu wystawiał swój towar, tak aby każdy zainteresowany mógł go obejrzeć. Rzemieślnicy o ile pozwalały im na to warunki, pracowali przy otwartych oknach swoich warsztatów. Czas wolny od pracy spędzano w gospodach albo też w domach cechowych.

Najwyższa władza w mieście należała do burmistrza (wójt). Lokacje przeprowadzano na prawie niemieckim. To wymuszało powołanie Rady Miasta. Do jej zadań należało stworzenie przepisów porządkowych, zasad handlu czy prawa karnego i majątkowego.

Średniowieczne miasta oprócz że stanowiły ośrodki handlu, spełniały także rolę ośrodka kultury, władzy i często część systemu obronnego państwa.

Warstwą najbardziej upośledzoną pod względem praw politycznych i gospodarczych było chłopstwo. Ta najliczniejsza grupa doświadczała obciążeń feudalnych w największym stopniu. Zostali przywiązani do ziemi, którą uprawiali, obciążono ich daninami i podatkami na rzecz państwa i Kościoła. Chłop stawał się własnością pana, którego ziemię uprawiał. Jeśli feudał zdecydował się sprzedać posiadaną ziemię, robił to wraz z chłopem. W tej sytuacji ten stawał się własnością innego pana feudalnego. Tak trudne położenie przy minimalnych zyskach z uprawianej ziemi stało się przyczyną chłopskich wystąpień. Już w XVI wieku wybuchają pierwsze bunty. W 1358 r. we Francji (tzw. Żakeria), w 1381 r. w Anglii. Każdy  z tych ruchów został krwawo stłumiony, a przywódcy ponieśli śmierć.

W znacznie lepszym położeniu byli osadnicy, przybywający na nowe tereny. Zagospodarowywanie terenów rozpoczęło się w XI wieku. Osoby te były zwolnione z czynszu pieniężnego uiszczanego panu feudalnemu, w pierwszym roku osiedlenia.

  1. Nauka i literatura średniowieczna.

Rozwój średniowiecznej nauki i oświaty zawdzięczamy duchownym. Tylko oni mogli zakładać szkoły i funkcjonujące przy nich biblioteki. Mecenat władców był niewielki. Na uwagę zasługiwał Karol Wielki, który kładł duży nacisk na powstawanie szkół przyklasztornych. Potrzeby umysłowe i kulturalne wszystkich stanów nie były zaspokajane, bowiem potrzebę nauki realizowana wyłącznie w odniesieniu do kleru.

Językiem nie tylko liturgii, ale także nauki była łacina. Średniowiecze nie akcentowało osiągnięć ludzkiego umysłu, jak to miało miejsce w starożytności (stąd wrogi stosunek do tej epoki). Dla wykształconego człowieka najważniejszy był Bóg i życie po śmierci.  Mimo wrogiego stosunku do antycznej filozofii i nauki, to właśnie dzięki Kościołowi wiele ze starożytnych dzieł zostało ocalonych.

Nauka w szkołach przykościelnych opierała się na nauczaniu dwustopniowym:

  •   Trivium – gramatyka; retoryka, dialektyka;
  •   Quadrivium – arytmetyka, geometria, astronomia, muzyka;

Powyższy system nauczania to tzw. siedem sztuk wyzwolonych.

Z czasem powstają pierwsze szkoły wyższe – uniwersytety. Opierały się na czterech bądź trzech wydziałach (w zależności od modelu): Wydział Sztuk Wyzwolonych, Wydział Nauk Medycznych, Wydział Prawa i Wydział Teologii. Najstarsze uniwersytety powstały w Europie Zachodniej: Paryż (1150 r.), Oxford (1157 r.), Rzym (1224 r.), Cambridge (1226 r.). W Europie Środkowo-Wschodniej w 1348 r. cesarz Karol Habsburg ufundował uniwersytet w Pradze, a parę lat później w Krakowie w 1364 r. Kazimierz Wielki – Akademię Krakowską (obecny Uniwersytet Jagielloński).

Reprezentantami filozofii średniowiecznej byli: Św. Augustyn z Hippony, Św. Tomasz z Akwinu, Piotr Abelard czy Bernard z Clairvaux. Filozofia i kultura sprawiły ze ówczesny człowiek największą uwagę przywiązywał do śmierci. Była ona ciągle obecna w jego życiu. Pisali o niej średniowieczni pisarze, poeci, przedstawiali na swoich obrazach malarze. Sporo miejsca temu zagadnieniu poświęcił poeta – Franciszek z Villon w swoim testamencie poetyckim i w balladzie o powieszonych, która powstała w wiezieniu, kiedy oczekiwał na wyrok. Makabryczne opisy rozkładających się ciał ludzkich, nie degustowały ówczesnych czytelników.  Były one dla nich codziennością. Przypominały o ludzkim losie. Malarze przedstawili artystyczną wizję śmierci w postaci tzw. dance macabre (taniec śmierci). Śmierć zaprasza do nieustającego tańca wszystkich ludzi bez względu na pochodzenie społeczne czy posiadany majątek. Znaleźli się w jej objęciach rycerze, dostojnicy kościelni, mieszczanie i w końcu chłopi. Ta malarska wizja miała podkreślić marność ludzkiego życia i doczesności. Jednocześnie śmierć została przedstawiona jako ta, która niweluje i znosi różnice społeczne i przywileje stanowe.

XII i XII wiek w Europie przyniósł falę wystąpień wywołanych feudalnym uciskiem. Bardzo często dochodziły one do skutku pod hasłami religijnymi. Krytykowano duchownych za wystawne życie, za nie wypełnianie swych kościelnych obowiązków i przywiązanie do doczesnych dóbr. W odpowiedzi Kościół jako strona atakowana występował przeciwko tym ruchom, zwalczał je jak i krytykę pod swoim adresem. Określał te wystąpienia mianem herezji. Było one krwawo tłumione. By nie dopuścić do powstawania tego typu ruchów, Kościół postanowił stworzyć dla siebie „broń”. Powstają zakony franciszkanów i dominikanów, tzw. zakony żebracze. Duchowni ci odznaczali się wielką żarliwością religijną, prostotą życia i pokorą wobec przykazań bożych. Mieli pracować w miastach z elementami najbardziej narażonymi na sprzyjanie ruchom heretyckim. Kiedy to zawiodło papież powołał Świętą Inkwizycję. W jej trybunałach zasiedli dominikanie. Celem Świętej Inkwizycji było tropienie wszelkich ruchów, sprzeciwiających się nauce Kościoła, przeprowadzanie procesów osób podejrzanych o heretycką działalność. Osobę, która została skazana za nieprawomyślność, czekało spalenie na stosie i konfiskata majątku. Duchowni Świętej Inkwizycji, jak i sama instytucja budziły powszechny strach. W okresie późnego średniowiecza powszechne były sądy kobiet, oskarżanych o konszachty z diabłem, tzw. procesy czarownic. Były one konsekwencją niewykształcenia najniższych warstw społeczeństwa, które wierzyły w czary i zabobony. Zdarzało się, że i głowy koronowane ówczesnej Europy ulegały tym pomówieniom i oskarżały o herezje swoich politycznych przeciwników.

Obszarem zainteresowania Kościoła w XII wieku stał się przede wszystkim teren Bliskiego Wschodu. Ziemia Święta została zajęta przez Turków, którzy utrudniali chrześcijanom dostęp do miejsc świętych. W tej sytuacji w latach 1095 – 1270 zostało zorganizowane siedem wypraw krzyżowych. Ich celem było wyswobodzenie Ziemi Świętej z rąk niewiernych. W pierwszej krucjacie, tzw. chłopskiej wzięło udział około 180 tys. chłopów z Europy. Wielu z nich w czasie wyprawy zginęło jeszcze na terenie Europy, a ci którym udało się dotrzeć na Bliski Wschód, zostali wymordowani przez Turków. Krucjata rycerska, która wyruszyła w 1096 r. dotarła do Ziemi Świętej. Zdobyto Jerozolimę i w 1099 r. utworzono Królestwo Jerozolimskie. Aby chronić pielgrzymów przybywających do Ziemi Świętej powołano do życia trzy zakony: Templariuszy, Joannitów oraz Krzyżaków (Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie).  Bracia tych zakonów ślubowali życie w ubóstwie, czystości oraz zobowiązali się do walki z wszelkimi wrogami wiary katolickiej. Po zakończeniu wypraw krzyżowych zakony przeniosły się do Europy.

Panowanie krzyżowców na Bliskim Wschodzie nie trwało długo, bowiem w 1187 r. sułtan Egiptu – Saladyn, zdołał podbić Królestwo Jerozolimskie. To stało się powodem zorganizowania kolejnych wypraw. Trwały one aż do 1270 r. W jednej z nich wzięły udział rzesze dzieci (tzw. krucjata dziecięca). Uwierzono, że tylko tak niewinne istoty jakimi były dzieci mogą wyzwolić miejsca święte. Wyprawa została rozgromiona przez Turków, a tysiące dzieci które wzięły w niej udział zginęło w trakcie długiej i wyczerpującej drogi. W 1291 r. upadł ostatni bastion krzyżowców – Akka. Idea wypraw przeciwko niewiernym zanika, choć w następnym wieku zorganizowano jeszcze kilka, ale przeciwko heretykom ma obszarze Europy.