Na sztukę Egiptu z czasów faraonów patrzymy często jak na wielowiekowy monolit. Podziwiamy jej potęgę, monumentalizm, zachowawczość, niezmienność. Tymczasem…

1) Okres Predynastyczny

Jeszcze w V i IV tysiącleciu p.n.e. nie było w dolinie Nilu żadnej organizacji państwowej, a ludność zamieszkująca te tereny ledwie zdążyła zapomnieć koczowniczy tryb życia swych przodków. W tym czasie - nie można mówić o sztuce w ścisłym tego słowa znaczeniu, mamy wtedy raczej do czynienia z kulturą materialną. Ludność mieszkała

w plecionych szałasach lub lepiankach ze suszonej gliny, później w owalnych chatach budowanych z drewna. Cmentarze znajdowały się w pobliżu osad, w owalnych grobach grzebano zmarłych owiniętych w maty z podkurczonymi nogami, z twarzami zwróconymi na zachód; byli oni wyposażeni w zastawy grobowe. Na stanowiskach archeologicznych tego okresu (Badari, Nagada, Merimde, Fajum, Omari, Amra) znaleziono figurki mężczyzn

i kobiet z gliny, posążki zwierząt, miedziane szpile i grzebienie z kości słoniowej zdobione główkami zwierząt, kamienne noże, paletki do rozcierania szminki czy naczynia kamienne zanurzane w ochrze. Na przedmiotach tych przedstawiane są sceny figuralne o drobiazgowym i precyzyjnym wykonaniu, często ryte są zwierzęta; postacie ludzkie charakteryzują się indywidualizmem, chociaż już wtedy zaczęły powstawać podwaliny kanonu. Kaplice - per nu w Dolnym Egipcie i per ur w Górnym Egipcie - jednoizbowe pomieszczenia budowane

z trzciny i drewna o drewnianej konstrukcji, nie zachowały się do naszych czasów. W Okresie Predynastycznym znane już były mastaby - niskie budowle na planie prostokąta o ściętym dachu, budowane z suszonej cegły, na które składała się podziemna komora grobowa oraz naziemny kopiec. W pobliżu mastaby budowano otwartą kaplicę grobową z przedsionkiem ku czci zmarłego.

2) Okres Archaiczny

Wydarzeniem, które rozpoczyna ten okres było zjednoczenie Dolnego i Górnego Egiptu przez legendarnego faraona Manesa - Narmera ok. 3100 r. p.n.e., a obejmuje lata panowania I i II dynastii. O zdarzeniu tym dowiadujemy się między innymi ze słynnej Palety Farmera. Jest to pierwsze znane w historii dzieło sztuki stworzone dla celów propagandowych. Na awersie przedstawia Narmera jako króla Górnego Egiptu, który rozbija maczugą głowę jeńca, natomiast na rewersie pokazuje go w koronie Dolnego Egiptu, kroczącego w procesji. Zjednoczenie kraju symbolizują dwa splecione ze sobą lwy o długich szyjach. Przekazuje ono jasny program ideologiczny króla, służy gloryfikacji władcy, umacnia hierarchię społeczną przez zróżnicowanie wielkości postaci. Sztuka musiała być jasna i zrozumiała, przedstawiała rzeczywistość, artysta pokazywał rzeczy takimi, jakimi wiedział, że są, stąd zastosowanie perspektywy odrzutowanej. Sztuka w Egipcie była rodzajem biblii pauperum dla ludu. Można zauważyć tu początki kanonu, który ostatecznie ukształtował się w Starym Państwie oraz schematyzację postaci ludzkich, władca ukazany jest w pozach hieratycznych. Dzieło to ma uporządkowaną kompozycję, sceny są ukazane pasowo. Na sztukę tego okresu składają się głównie reliefy, rzeźbione na paletkach, buławach, stelach grobowych czy w samych grobowcach. Ciągle głównym budulcem jest cegła suszona, dominuje ceramika użytkowa. Faraonowie tworzą nekropole w Sakkara koło Memfis oraz w Abydos koło Tinis. Nie zachowały się żadne pałace ani domy.

KANON: do rysowania postaci służyła siatka proporcji, człowiek stojący był wpisany w 18 kratek wysokości, licząc od linii włosów na czole, i 6 kratek szerokości; zaś człowiek siedzący wpisany był w 14 kratek. Modułem podstawowym określającym szerokość kratki była szerokość dłoni. Regułą było przedstawianie postaci ludzkiej w najszerszych rozmiarach: głowa z profilu, oko frontalnie, oba ramiona, ręce z palcami, trójkątny tułów, pępek na skraju figury, jedna pierś frontalnie, a druga z profilu, stopy od wewnątrz. Człowiek przedstawiany był w rzeźbie wolno stojącej, na reliefie, który zawsze był polichromowany lub w malarstwie ściennym. Przy postaci zawsze stał filarek z inskrypcją. Możliwe były dwie pozy faraonów lub ich rodziny: a)krocząca - wykrok lewej nogi, ręce swobodnie opuszczone wzdłuż ciała, pięści zaciśnięte, na głowie korona, peruka lub nemes- chusta, kobiety- długa suknia, malowane na żółto, mężczyźni - krótki, plisowany fartuszek, malowani na brunatno, dzieci przedstawiane były nago; b)siedząca - na tronie, zaciśnięta prawa ręka leży na udzie, lewa ręka płasko wyciągnięta na lewym udzie. Faraonowie często byli idealizowani i przedstawiani w bezczasowej młodości, ich portrety jako oficjalne były syntetyczne. Urzędnicy przedstawiani byli realistycznie, mieli zindywidualizowane rysy twarzy. Szczególnie przedstawiani byli pisarze - w pozycji siedzącej z podkurczonymi nogami lub w siadzie " po turecku", razem z przyborami do pisania. Później figurę tą skubizowano i pisarza przedstawiano jako sześcian, pokryty inskrypcjami, z głową. Natomiast zwykli ludzie

i rzemieślnicy, choć również podlegali kanonowi, ale nie mieli narzuconej pozycji. Dlatego też artyści nadawali im takie pozy, które pozwalały na odczytanie czynności lub zawodu, jaki dane dzieło przedstawia. Szczególny kunszt artystyczny oraz umiejętności ukazują się

w doskonałych technicznie, z precyzyjnym oddaniem detali, przedstawieniach realistycznych roślin i zwierząt. Sztuka w starożytnym Egipcie była anonimowa, znamy niewielu artystów

z imienia. Artyści byli tylko rzemieślnikami, skupiali się w swego rodzaju gildie o bardzo zawężonych specjalizacjach zawodowych.

3) Stare Państwo

Jest to okres największego rozkwitu i potęgi Egiptu. W czasach III - VI dynastii sztuka staroegipska osiągnęła swe apogeum, zrodziła swe największe dzieła, po czym powoli zaczęła chylić się upadkowi. Ze wzorów tej epoki czerpały późniejsze pokolenia artystów, malarzy i architektów. Czas ten zwany jest "epoką budowniczych piramid" oraz "epoką kamienia", bo wtedy to po raz pierwszy na taką skalę wykorzystano kamień w architekturze. Egipcjanie nie posiadali ogólnej nazwy określającej piramidy, mówili np."wielki jest Chefren" mając na myśli jego piramidę. Nazwę tą nadali im Grecy, co po egipsku oznacza wysokość piramidy - per-em-us. Za panowania króla Dżesera z III dynastii powstała

w Sakkara pierwsza piramida schodkowa, zaprojektowana przez Imhotepa, później ubóstwionego. Cały teren otoczony został murem (10 m wys.) o 14 ślepych bramach, ale

z jednym prawdziwym wejściem. Od bramy wiedzie korytarz do sali procesyjnej, która prowadzi pod piramidę. Piramida składała się z sześciu stopni, kaplicy grobowej, szybu

i komory grobowej. Całość pokryta była reliefami i inskrypcjami oraz fajansowymi kafelkami. Obok piramidy znajdował się serdab - mała kapliczka na posąg królewski, któremu składano ofiary, tam przebywało ka króla. Imhotep wprowadził wiele nowości: gzyms, kolumny papirusowe, filary ozyriackie ( władca przedstawiony jako mumia, wsparty

o prostokątny słup), fryz z rzędem węży - ureuszy, fryz z rzędem symbolu dżed, hekeron - ornament wyobrażający wiązki trzcin, rzygacze w kształcie lwich głów. Ogólnie zespół grobowy składał się z: przystani nad Nilem, dolnej świątyni, rampy lub kryptoportyku, dziedzińca, piramidy i właściwej świątyni grobowej. W niecałe 100 lat po piramidzie schodkowej Dżesera, przez piramidy tzw. romboidalne, w Gizach powstają trzy wielkie piramidy, szczyt osiągnięć architektonicznych starożytnych w połowie III tysiąclecia p.n.e. Pierwsza powstała piramida Cheopsa (Chufu), syna Snofru. Liczby: dł. 230m, wys. 146m, 210 stopni, rdzeń 2,3 t ciosów o wadze 2, 5 t każdy oraz kilkadziesiąt bloków 15-tonowych, kąt nachylenia 51 stopni, leży na 30 równoleżniku N . Najpierw wznoszono rdzeń, układając go schodkowo, następnie zapełniano stopnie i od góry układano okładzinę z wypolerowanych wapieni, trzy razy zmieniano plan budowy. Piramida otoczona jest murem, koło mniej znajdują się trzy piramidki satelitarne oraz świątynia grobowa. Jako druga powstała piramida Chefrena, syna Cheopsa, która jest nieco mniejsza. Od góry oblicowana była wapieniem, a od dołu granitem, komora grobowa znajduje się pod rdzeniem. Koło piramidy wyciosano

w starym kamieniołomie Sfinksa ( dł. 57 m, szer. 20m, twarz faraona). Murowano je bez zaprawy, stosowano mur ciosowy - tylko dolna i górna krawędź ciosu była równoległa, boczne miały skosy, dlatego konieczny był próbny montaż. Piramidy te odznaczały się surowością stylu, bez reliefów i inskrypcji, ozdobą na zewnątrz był jedynie kamień wypolerowany na lustro. Trzecia to piramida Mykerinosa ( Menkaure), która jest najmniejsza. Także budowano ją w trzech fazach, obłożona była granitem i wapieniem, zawierała 40 posągów króla. W okresie Starego Państwa brak jest jednolitego planu świątyni, przeważają świątynie grobowe, mało jest świątyń poświęconych kultowi bóstwa, np. świątynia solarna w Niussere (otwarty dziedziniec z obeliskiem na cokole). Za VI dynastii w rzeźbie wprowadzono innowacyjny posąg króla, który klęczy przed bóstwem, np. Pepi I - zmniejszenie się władzy królewskiej. W dalszym ciągu budowano mastaby jako groby dla możnowładców. Budowano je z cegły, a później z kamienia; składały się z części podziemnej z komora grobową oraz z części naziemnej z kaplicą i stołem ofiarnym, połączonych pionowym szybem. Bogato zdobione one były płaskorzeźbami, głównymi ich tematami był zmarły w otoczeniu rodziny siedzący przed stołem ofiarnym lub dozorujący prace w swoim majątku ziemskim, obrazy z życia codziennego, procesje nosicieli ofiar. Nie troszczono się

w nich o proporcje czy perspektywę, ważna była tylko czytelność wyobrażenia. Stosowano relief wgłębny - tło pozostawiano, głęboko wycinano kontury, a wnętrze sylwetki modelowano oraz relief wypukły - rzeźba półpełna, postacie wtopione w płytę tła. Z okresu tego pochodzą niezwykle realistyczne rzeźby dostojników, np. Wójt, Pisarz z Luwru. Po okresie świetności nadeszły czasy zamętu i rewolucji wewnątrz kraju - I Okres Przejściowy.

4) Średnie Państwo

Okres ten obejmuje panowanie XI i XII dynastii z Teb, charakteryzował się powrotem do kanonu i nawiązaniem do tradycji Starego Państwa. Nadal budowano piramidy, ale mniej trwałe, gdyż tylko szkielet budowano z kamienia, zaś resztę z cegły; wykorzystywano tez materiały z innych budowli. Stosowano systemy fałszywych korytarzy, by chronić zmarłego przed rabusiami, w grobowcach zamiast reliefów umieszczano drewniane figurki sług i ofiar. W komorach grobowych po raz pierwszy pojawiają się Teksty Piramid oraz Teksty Sarkofagów. Do komór grobowych wkładano też uszebti - posążki mające zastępować zmarłego w pracach. W tym czasie nie wprowadzono żadnych znaczniejszych nowości konstrukcyjnych. Wysoką jakością odznaczały się natomiast wyroby jubilerskie ze złota

i srebra. Nowością natomiast były grobowce kute w skale, także dla dostojników, np. Beni Hassan, Al.-Barsza, Meir, Asiut, Asuan, El-Berszech, Deir El-Bahari - nekropola faraonów, kolumny z kapitelem w kształcie głowy Hathor - hatoryckie oraz kolosalne rzeźby władców

o ciele spowitym w całun - rzeźby ozyriackie. Szczególnym miejscem jest nekropola w Beni Hassan, gdzie zachowały się malowidła w grobowcach, ułożone w pasy: dół - sceny związane z wodą i Nilem, środek - sceny z pól uprawnych i majątków ziemskich, góra - sceny wojenne oraz pustynia i jej fauna. W rzeźbie zauważyć można różne szkoły, np. Memfis, Delta, Teby

i Liszt, pojawia się rzeźba w drewnie oraz malarstwo na drewnie - sarkofagi. Portrety są bardziej realistyczne, np. portret pesymistyczny Sezostrisa III, panuje jednak schematyzm

i akademicki klasycyzm. Częstsze stają się rzeźby prywatne, tworzone dla zabezpieczenia ciała dla ka po śmierci - posążki i statuetki zmarłych, konwencją stają się odstające uszy, pojawia się postać kobiety karmiącej dziecko piersią. Z powodu zagrożenia najazdami

z zewnątrz w Egipcie wybudowano łańcuch fortyfikacji, tzw. Mur Księcia na Przesmyku Sueskim, zaś na południu fortece nad Nilem oraz 17 twierdz nubijskich między I i II kataraktą. Stworzono pierwsze takie fortyfikacje na terenie kraju, dotychczas za murami były tylko miasta, fortece zbudowano na obu brzegach Nilu naprzeciw siebie. Wysiłki te jednak nie uchroniły państwa faraonów przed katastrofą. Po II Okresie Przejściowym krajem zaczęli rządzić Hyksosi jako XVII dynastia. Za czasów ich panowania nastąpił upadek sztuki, podejmowano jedynie prace melioracyjne.

5) Nowe Państwo

Był to okres (XVII-XX dynastia) podbojów militarnych Egiptu (aż do Mezopotamii), rozkwitu handlu, powstało wiele zabytków, był to złoty wiek malarstwa, szczyt sztuki zdobniczej (biżuteria, naszyjniki, skarabeusze, pektorały, przedmioty luksusowe), wprowadzono nowe technologie - brąz, produkowano naczynia szklane. Jednocześnie jest to szczyt potęgi kapłanów, szczególnie Amona z Teb, które są stolicą kraju, szczególnie dużo buduje się świątyń. Rzeźby odznaczają się indywidualnością, symetrią, elegancją, finezją, delikatnością i precyzją wykonania, np. posągi Amenhotepa III, Hatszepsut w męskim stroju, Totmesa III, Ramzesa II. Następuje rozdzielenie grobowca od świątyni grobowej za Totmesa III, powstaje Dolina Królów w Tebach Zachodnich, normą stają się świątynie skalne faraonów. Pierwszą taką świątynię wykuto dla Hatszepsut, na wzór tych z Nubii. Grobowiec faraona składa się z korytarza i sali sarkofagowej, zdobiony jest scenami mitycznymi oraz tekstami religijnymi. Przed złodziejami miał chronić skomplikowany system korytarzy

i szybów w posadzce. Natomiast groby prywatne mają kaplicę grobową, zdobione są scenami z życia codziennego, np. polowania, uczty, winobranie, warsztaty, uprawa roli. Tam też panuje większa swoboda, dlatego możliwe było przedstawienie tancerki robiącej mostek czy muzykantek en face - coś niespotykanego! W tym czasie dokonano też rozróżnienia stóp

i malowano już prawidłowo lewą i prawą. Naśladując faraonów dostojnicy stworzyli nekropolę w Deir El-Medina, która składa się z kaplic grobowych z małymi piramidkami na dachach. Wzrost znaczenia kapłanów spowodował, że w tym czasie zaczęły powstawać wielkie zespoły świątynne, poświęcone kultowi bóstwa, np. Karnak (Amon, Chonsu), Luksor (Mut), Abydos, Heliopolis, Memfis, Tanis czy Deir El-Bahari. Świątynia była mieszkaniem bóstwa, układem przypominała pałac faraona, cześć odbierał tam bóg razem z faraonem, ale król był tam tylko gościem. Cały zespół świątynny składał się z: przystani nad Nilem, dolnej świątyni, drogi procesyjnej, wzdłuż której ciągnęła się aleja sfinksów, ufortyfikowanego pałacu bóstwa, świętego jeziora i zabudowań administracyjnych i gospodarczych. Sama świątynia składała się z: pylonu z masztami na flagi, dziedzińca, łagodnej rampy, sali kolumnowej-hypostylowej (pojawiania się bóstwa), może mieć kilka naw, sali na barkę, sali stołu ofiarnego oraz sanktuarium na posąg, zawsze drewniany. Świątynie te były bogato zdobione reliefami, które przedstawiały codzienną liturgię, uroczystości religijne

i państwowe, składanie ofiar, kult, a także symboliczne przedstawienia władców, oraz posągami ogromnych rozmiarów, jej wnętrze było odbiciem krajobrazu nad Nilem.

Całkowite zerwanie z dotychczasową tradycją nastąpiło za panowania ekscentrycznego faraona, Amenhotepa IV, kapłana boga Atona, który przyjął imię Echnaton

i usiłował wprowadzić wyłączny kult tarczy słonecznej. Faraon przeniósł stolicę do Tell el-Amarna - Achetaton ( Horyzont Atona), gdzie pospiesznie rozpoczął swe reformy. Faraon nakazał zerwać z kanonem, przedstawiać swoją postać realistycznie oraz w scenach rodzinnych i w życiu codziennym, nie ukrywając nawet deformacji. Faraon przedstawiał się dosyć nietypowo: wydłużona czaszka, długi nos, skośne oczy, grube wargi, końska szczęka, cienka szyja, wystający obojczyk, spadziste ramiona, tłuste piersi i brzuch, szerokie biodra.

W ten sam sposób przedstawiano jego żonę, Neferetiti oraz jego 6 córek. Wkrótce ten sposób modelunku stał się swoistą modą na dworze i teraz postać Echnatona stała się kanonem. Faraon często przedstawiany był bez cech płciowych jako androgyn, co miało oznaczać, że jest on ojcem i matką całego narodu. Nakazał on też zniszczyć wszelkie posągi bogów, jedynie obowiązujący stał się kult Atona, przedstawianego jako tarcza słoneczna z dłońmi. Budowano świątynie bez sanktuarium, stoły ofiarne stały na wolnym powietrzu. Styl amarneński odznaczał się ekspresjonizmem, naturalizmem, zerwaniem z konwencją portretu, uwidocznił rzeźbę ciała, konkretnie umiejscawiał sceny, oddawał indywidualne pozy i gesty rąk, mieszał barwy oraz przedstawiał faraona i jego rodzinę w niespotykanych dotąd sytuacjach.

Jednak zaraz po śmierci faraona jego następca, Tutanchamon, odszedł od jego osiągnięć, a nawet celowo kazał zniszczyć zabytki wybudowane w tym okresie. Nastąpił powrót do konwencji i manieryzmu. Sytuacja w sztuce ożywiła się nieco za panowania Ramessydów, którzy byli twórcami monumentalnych świątyń. Na tym polu szczególnie odznaczył się Ramzes II, który miał swe świątynie w Abu Simbel, Karnaku czy Deir el-Bahari. Świątynia w Abu Simbel jest wykuta w różowym piaskowcu, fasada w kształcie pylonu wsparta jest na 4 posągach króla (wys. 20m), przy którego nogach stoją członkowie jego rodziny, zawiera 2 sale o nawach centralnych, 1-dziedziniec, 2- hipostyl, sanktuarium poprzedzone jest westybulem- sala stołu, w tylnej ścianie wykute są posągi Ptaka, Amona, Ramzesa II i Re-Horachte. Z tego okresu znajdujemy rysunki czarnym tuszem na ostrakach

i papirusach, które pełniły rolę szkiców. W III Okresie Przejściowym arcykapłani przenieśli mumie królewskie i wyposażenia grobowe do ukrytego grobowca skalnego w Deir el-Bahari. Po najeździe Kuszytów dalej nawiązywano do wzorów ze Starego Państwa.

6) Okres Późny

Obejmuje on czasy XXV-XXX dynastii, czasy świetności Egipt ma już za sobą, znajduje się ciągle pod obcym panowaniem - perskie, greckie, rzymskie. Dalej buduje się piramidy, ale znacznie mniejsze i z cegły, komory grobowe wykuwa się w skale. Zmieniają się wymiary postaci w kanonie ze względu na nowy system miar. Nie buduje się raczej nowych świątyń, a ciągle dobudowuje się kaplice do już istniejących, wyjątkiem jest tu świątynia Hathor w Dendera, Horusa w Edfu czy Izydy na File. Nadal korzysta się ze starych wzorów, pojawiają się tendencje archaizujące. Na wielką skale pojawiają się figurki świętych zwierząt z kamienia i brązu, np. byk Apisa, kot Bastet, krowa Hathor, ibis Thota czy sokół Horusa. Masowo mumifikowano zwierzęta, tworzono dla nich ogromne katakumby skalne, np. Serapeum. Jedne z ostatnich dzieł to słynne zielone głowy z Berlina i Bostonu. Sztuka jednak w tym okresie podlegała już znacznym wpływom najeźdźców i zmieniała swe oblicze.