ARCHITEKTURA

W architekturze renesansowej nieodmiennie wzorowano się na antyku, wykorzystywano jego osiągnięcia czy elementy architektoniczne. Stosowano klasyczne porządki, kompozycje, wykorzystywano łuk triumfalny czy kolumny, w ornamentyce stosowano takie motywy, jak liście akantu, groteski, wieńce czy rozety. Prócz architektury sakralnej, jak kaplice budowane na planie centralnym, także doskonale rozwijała się ta świecka. Powstał nowy typ pałacu miejskiego z wewnętrznym dziedzińcem arkadowym, podmiejska willa z reprezentacyjną kondygnacją na parterze czy zamki obronne, o odmiennej od średniowiecznej, fortyfikacji

w postaci bastionów ziemnych i szańców, które były wzmocnione murami. W miastach budowano w nowym stylu ratusze, giełdy czy kamienice. Ściany zewnętrzne budynków pokrywane były często kamiennymi tynkami i okładzinami, które dodatkowo były ozdabiane malowidłami lud płaskorzeźbami. Szczególnie charakterystyczne dla odrodzeniowej architektury były poziome podziały, akcentowane przez wydatne fryzy i gzymsy. Stropy wewnątrz budowli układane były z drewnianych belek, często też były obijane kasetonami. Na sufitach stosowano sklepienia krzyżowe lub kolebkowe. W różnych krajach europejskich używano lokalnych tradycji, do elementów antycznych wplatając miejscowe elementy konstrukcyjne i dekoracyjne.

MALARSTWO

W malarstwie dokonano wielu odkryć, sama technika znacznie się rozwinęła. Niezwykle ważną rolę odegrały tu badania nad proporcjami, perspektywą, anatomią ludzkiego ciała czy mechanika ruchu. Zwrócono się w tym czasie ku realizmowi, przyrodzie i naturze, opierając się na obserwacji. Na czoło wysunęła się tematyka mitologiczna oraz religijna, chociaż często była ona tylko pretekstem do pokazania życia współczesnego. Rozwinął się również portret, natomiast w tle obrazów pojawiać się zaczął krajobraz. Sami artyści dążyli do realistycznego, trójwymiarowego przedstawienia postaci w przestrzeni oraz ich prawidłowego stosunku proporcjonalnego do tła i otoczenia. W nowy sposób przedstawiano też światło, wprowadzając rozproszenie Lu jego skupienie. Kompozycja obrazu, oparta zazwyczaj na trójkącie, była statyczna. W technice malarskiej, doświadczenia doprowadziły do zastąpienia tempery farbami olejnymi. Dobrze rozwinęło się również malarstwo ścienne, przede wszystkim freski, które zdobiły wnętrza pałaców czy kościołów. W tematach religijnych, odwrotnie niż w średniowieczu, dominowały spokojne sceny nastrojowe, jak np. sceny zwiastowania, narodzenia czy wyobrażenia Maryi z Dzieciątkiem.

RZEŹBA

Wzorem i ideałem dla rzeźbiarzy odrodzenia były klasyczne posągi antyczne bogów czy bohaterów. Chcieli oni w sposób wierny i realistyczny oddać ludzkie ciało, zachowując idealne proporcje. Jednak nie kopiowali jedynie dzieł starożytnych, a tworzyli oryginalne

i niepowtarzalne dzieła, często doskonalsze od antycznych pierwowzorów. Powszechnie do rzeźbienia używano kamienia, główni marmuru, wykonywano także brązowe odlewy. Do częstych należały akty, popiersia portretowe, posągi konne, płaskorzeźby czy niszowe nagrobki przyścienne.

LITERATURA

Twórcy renesansowi zainteresowani byli głównie człowiekiem oraz jego stosunkiem do historii. W centrum stanął też świat wartości i wiara w rozum człowieka, jego twórcze możliwości oraz zmysł praktyczny. Łączyło się to niezmiennie z przekonaniem o stałości

i niezmienności ludzkiej natury oraz norm moralnych. W ten sposób narodził się humanizm. Jego wyznawcy głosili konieczność poznania i ukształtowania silnej indywidualności ludzkiej. W myśli humanistycznej człowiek był największą wartością, najbardziej liczył się jego talent, istotna była każda odrębna jednostka. Humanizm objawiał się studiowaniu literatury i sztuki, gramatyki i retoryki antycznej, które były licznie przekładane na języki nowożytne. Dążeniem pisarzy i poetów nie było jedynie ślepe naśladowanie klasycznych wzorów czy powtórzenie osiągnięć Wergiliusza czy Horacego w zakresie języka łacińskiego, ale rozwój twórczości w językach narodowych. Odrodzenie zrezygnowało z powszechnego znaczenia języka łacińskiego na rzecz rozwijających się nowożytnych języków narodowych.

GŁÓWNI PRZEDSTAWICIELE WŁOSKIEGO ODRODZENIA

FILIPPO BRUNELLESCHI (1377-1446) - pierwszy i chyba najwybitniejszy przedstawiciel okresu wczesnego renesansu w dziedzinie architektury i rzeźby, nieustannie poszukujący nowych form estetycznych i konstrukcji. Dla jego dzieł charakterystyczny jest monumentalizm, przy jednoczesnym zachowaniu wytworności i lekkości oraz stosowaniu oszczędnej ornamentyki.

Z zawodu był złotnikiem, tworzył głównie we Florencji, gdzie zgromadzonych jest większość jego prac. Jako rzeźbiarz ujawnił się w 1401 roku, biorąc udział w osławionym konkursie na projekt brązowych drzwi do baptysterium florenckiej katedry. Prowadził intensywne studia nad matematyką, geometrią i mechaniką, dzięki którym opracował podstawy założeń perspektywy linearnej. Jego niektóre prace były jedynie dopełnieniem już istniejących budowli gotyckich, jak np. sklepienie klasztorne, nazwane kopuła, nad prezbiterium florenckiej katedry Santa Maria del Fiore, która miała średnicę 42 m. Sklepienie to tworzyły dwie współśrodkowe powłoki, połączone ze sobą pionowymi żebrami, a usztywnione poziomymi pierścieniami, co było na owe czasy zupełnym novum. W latach 1420 - 1445 powstała pierwsza jego renesansowa budowla, czyli przytulisko dla podrzutków. Natomiast

w projekcie kościoła San Lorenzo, pod wpływem wzorów architektury klasycznej oraz odkrytego właśnie w tym czasie traktatu o architekturze antyku, autorstwa Witriuwiusza, użył wielu nowatorskich elementów. Właśnie przy tym kościele zbudował znaną zakrystię, tzw. Starą. Jest on również autorem, zbudowanej na planie prostokąta, przykrytej małą kopułą, przyozdobionej niewielkim prezbiterium oraz prostokątną kolumnową loggią koło wejścia, kaplicy Pazzich. W pobliżu kościołów Santo Spirito i Santa Croce powstał pierwszy

w dziejach renesansu kościół na planie centralnym jego autorstwa - Santa Maria degli Agneli, którego jednak nie dokończono. Filippo Brunelleschi zaprojektował też fortyfikacje takich miast, jak Mantua i Piza. Twórczość tego artysty miała charakter innowacyjny w dziejach architektury renesansu, wywarła ona ogromny wpływ na późniejszy jej rozwój. Logicznie kształtował bryłę i plan budowli przy wprowadzeniu na wielką skalę, motywów zaczerpniętych ze starożytnej architektury antyku.

LEON BATTISTA ALBERTI (1404-1472) - malarz, rzeźbiarz, architekt, teoretyk sztuki wczesnorenesansowej, uczony i humanista o wielu zdolnościach, zajmujący się również filozofią, literaturą, muzyką i prawem. Związany był ściśle z artystycznymi środowiskami Florencji, chociaż tworzył w wielu innych miastach. W Rimini zbudował kościół San Francesco- zwany inaczej Tempio Malatestiano ("mauzoleum Malatesty"), w którego nigdy nieskończonej fasadzie użył po raz pierwszy w historii architektury kościelnej rzymskiego schematu łuku triumfalnego. We Florencji wzniósł Palazzo Rucellai, spiętrzając w kolejnych kondygnacjach jego fasady jeden nad drugim, różne porządki architektoniczne: joński, toskański i kompozytowy. W tym mieście zaprojektował też nową renesansową fasadę kościoła Santa Maria Novella, zbudowanego w stylu gotyckim. Jego autorstwa były również kościoły w Mantui- San Sebastiano (zbudowany na planie krzyża greckiego) oraz San Andrea, który stał się modelem nowego typu wnętrza kościelnego z otwartymi do nawy głównej kaplicami. Typ ten został później wykorzystany przez wczesnobarokową architekturą jezuicką. Żadne jego dzieło malarskie ani rzeźbiarskie nie dochowało się do naszych czasów. Alberti był też najsłynniejszym XV- wiecznym teoretykiem sztuki, był autorem traktatów:

"O rzeźbie", "O malarstwie", oraz "O sztuce budowania". Prace te ujmowały całość problematyki artystycznej renesansu, wpłynęły znacząco na rozwój sztuki oraz teorii artystycznej w XV i XVI stuleciu. W swym traktacie "O malarstwie" zaproponował wzorowanie się artysty na obserwacji przyrody oraz studiowanie dzieł starożytnych, harmonię barw i kompozycji, klarowność i jasność w przedstawianiu wydarzeń, podejmowanie tematów mitologicznych, dopasowanie tematu do formy oraz zachowanie poprawności perspektywy. Traktat "O rzeźbie" był zbiorem najważniejszych przepisów uzyskiwania modelowych proporcji ludzkiego ciała, zgodnych ze starożytnym kanonem oraz przegląd wszystkich technik rzeźbiarskich. Pracę "O architekturze" wzorował on w dużej mierze na traktacie rzymskiego teoretyka Witruwiusza, choć znacznie go poszerzył, omawiając chociażby różnego typu budowle, poruszając problem proporcji, różnorodnych porządków architektonicznych oraz włączając swoje poglądy estetyczne.

DONATELLO (1386-1466) - właściwie nazywał się Donato di Betto Bardi. Wybitny rzeźbiarz tworzący głównie we Florencji, ale także w Padwie i Rzymie. Wszechstronny artysta podejmujący różnorakie tematy i stosujący różnego rodzaju techniki. Tworzył płaskorzeźby, nagrobki, pomniki oraz monumentalne posągi. Rzeźbił w brązie, drewnie

i kamieniu. Na początku swej działalności stworzył olbrzymie kamienne posągi starotestamentowych proroków, które ozdabiają dzwonnicę katedry we Florencji. Posągi te charakteryzują się psychologiczną wyrazistością oraz ekspresyjnym realizmem, artysta nie cofał się przed pokazaniem cierpienia czy brzydoty. Najsłynniejszym jego dziełem z tego okresu jest święty Jerzy. Rzeźbiarz tworzył także popiersia portretowe, przez które starał się pokazać cechy indywidualne modela. Stworzył też nowy typ nagrobka przyściennego, rozwinięty potem przez innych artystów z XV i XVI stulecia. Po krótkim pobycie w Rzymie artysta zaczął wyrażać zainteresowanie rzeźbą starożytną, między innymi w reliefowych fryzach tańczących dzieci na ambonie w Prato oraz na florenckiej trybunie dla chórzystów.

W tym czasie powstał też Dawid- pierwszy odrodzeniowy akt męski. W Padwie wykonał konny pomnik kondotiera Gattamelaty oraz zespół reliefów i posągów do bazyliki św. Antoniego. W późniejszym okresie jego twórczości rzeźby Donatella charakteryzują się silnym dramatyzmem i ekspresją- Judyta i Maria Magdalena. W swych dziełach, które odznaczały się realizmem i ekspresją, artysta połączył dokładną obserwację przyrody

z twórczym nawiązaniem do sztuki starożytnej. W jego twórczości pojawiły się już wszystkie wyróżniki rzeźby renesansowej. Donatello wywarł ogromny wpływ również na architektów

i malarzy.

GENTILE DA FABRIANO (ok. 1370-1427) - malarz z północnej Toskanii. Na obrazach tego artysty, życie to bajkowe, barwne widowisko, którego postacie są stłoczone koło siebie, nie posiadają też wyraźnych kształtów i są nienaturalnie podekscytowani. Widz zazwyczaj nie potrafi się odnaleźć w ogromnej ilości szczegółów, które namalowane są z niespotykaną perfekcją. Taneczne sylwetki, żywe kolory oraz wytworny smak, to główne cechy twórczości da Fabriano. Jego najsłynniejsze dzieło to "Hołd Trzech Króli" pochodzący z 1423 roku, namalowany dla kościoła Santa Trinia. Jest to szczytowe osiągnięcie jego twórczości.

FRA ANGELICO (1387-1455) - malarz wczesnorenesansowy, który między 1418 a 1420 rokiem wstąpił do zakonu dominikanów. Początkowo przebywał w monastyrze w Fiesole,

a następnie we florenckim klasztorze San Marco, w którym później został przeorem. Przebywając w zakonie zajął się malarstwem. Zdobył wkrótce sławę wytrawnego artysty, przez co otrzymał zlecenia również spoza kręgów zakonnych, od rodzin Strozzich

i Medyceuszy z Florencji oraz papieży Mikołaja V i Eugeniusza IV z Rzymu. Jego styl ukształtował się pod wpływem lirycznego i dekoracyjnego późnogotyckiego malarstwa, ale można zauważyć też w nim silne wpływy florenckich mistrzów wczesnorenesansowych, jak Masaccio czy Gentile da Fabriano. Artysta rozwinął swój oryginalny styl, pełen wielobarwnych kolorów i elementów dekoracyjnych, o wielkim lirycznym wdzięków, skąd wziął się jego przydomek Angelico, czyli "anielski". W swych pracach dążył do wyrażenia przestrzeni i oddania plastyczności postaci, którym nadawał subtelną urodę oraz łagodność. Używał pastelowych, jasnych barw o świetlistym i przejrzystym odcieniu, mocniej akcentując plamy żółcieni, złota i błękitów, tworząc przy tym radosną, pogodną grę kolorów. W zgodzie z późnogotyckim stylem modelowania form, farby kładł płynnie i miękko. Poszukiwał nastroju spokoju, łagodności i harmonii. Najsłynniejsze jego dzieła to obrazy i freski

z klasztoru San Marco oraz w z kaplicy Strozzich przy florenckim kościele Santa Trinita, watykańskie freski w kaplicy Mikołaja V oraz wiele obrazów dewocyjnych i ołtarzowych, które przedstawiały świętych aniołów czy Maryję z Dzieciątkiem.

TOMMASO MASACCIO (1401-1428) - wczesnorenesansowy malarz, pracujący głównie we Florencji, gdzie stworzył freski: "Chrzest tłumów", "Grosz czynszowy", "Kazanie św. Piotra", "Uzdrowienie chorych", "Wygnanie z raju" w kaplicy Brancaccich przy kościele Santa Maria del Carmine oraz "Trójca Święta" w kościele Santa Maria Novella. Namalował też obrazy dla kościoła Santa Maria de Carmine w Pizie. Jednym z jego największych osiągnięć była umiejętność przedstawienia głębi przestrzeni przez zastosowanie precyzyjnej perspektywy typu linearnego oraz nowe, umiejętne, trójwymiarowe przedstawienie postaci ukształtowanych przy pomocy światłocienia. Jego prace cechują się surowością i dużą oszczędnością formy oraz brakiem szczegółów i ozdobności. Monumentalna twórczość artysty, która wyróżniała się na tle dekoracyjnego i plastycznego malarstwa quattrocenta, miała ogromne znaczenia dla wykształcenia się renesansowego malarstwa.

PIERO DELLA FRANCESCA (ur. między 1416 a 1420, zm. 1492) - malarz wczesnego renesansu i teoretyk sztuki. W młodości mieszkał we Florencji, gdzie silnie na jego twórczość wpłynęły dzieła takich malarzy, jak Uccella, Masaccia czy Veneziana, który był prawdopodobnie jego mistrzem. Po 1440 roku przebywał głównie w Umbrii, w Ferrarze, Arezzo, Rzymie, a przede wszystkim w Borgo San Sepolcro, gdzie się urodził, w Rimini na dworze znanego Sigismonda Malatesty oraz w Urbino na książęcym dworze Montefeltro. Malował głównie portrety, freski o religijnej tematyce oraz obrazy sztalugowe. Najsłynniejsze jego dzieła to: poliptyk "Chrzest Chrystusa", "Biczowanie", "Zmartwychwstanie", "Madonna di Miserecordia", dyptych portretów Sforzy i Montefeltro oraz malowidła z kościoła San Francesco w Arezzo. Artysta był również autorem traktatu poświęcono geometrii

i perspektywie. Nowość form w jego twórczości polega na świetnym opanowaniu perspektywy malarskiej i linearnej oraz na wprowadzeniu świetlnych efektów, jak refleksy barwne rzucane przez przedmioty czy światłocień. Malarstwo della Francesca cechuje się świetlistym, jasnym kolorytem, zwartą kompozycją oraz uproszczoną formą. Przedstawienia twórcy wyróżniają się monumentalizmem, odznaczają się spokojem, statyką i harmonią. Jego postacie posągowe, lecz zarazem i delikatne, mają zazwyczaj powściągliwe gesty i nie wyrażają mocniejszych emocji czy żywszych uczuć. Jasna i pełna światła atmosfera, jaka panuje wokół nich, nadaje im rysy ponadczasowej egzystencji.

ANDREA MANTEGNA (1431-1506) - grafik i malarz, działał początkowo w Padwie,

a później na dworze markizów de Gonzaga w Mantiu. Fascynował się sztuką starożytną, chciał wskrzesić jej najlepsze wzorce, z naukową zaciętością studiował pozostałości antyku. Próbował też odtwarzać starożytne klasyczne formy według założeń o antyku jako okresie heroicznym. Postacie, przez niego przedstawianie, są surowe, patetyczne, monumentalne. Sceneria i krajobraz jego fresków, rycin czy obrazów, również tych o tematyce chrześcijańskiej, jest zabudowany klasyczną architekturą, jak przykładowo cykl fresków przedstawiających historię św. Jakuba, znajdujący się w kościele degli Eremitani w Padwie. Był on jednym z pierwszych renesansowych twórców, którzy podejmowali tematykę antyczną i mitologiczną, między innymi w: licznych rycinach, obrazach "Parnas" czy "Triumf Scypiona" czy cyklu dziewięciu obrazów "Triumf Cezara". Prócz tematów starożytnych oraz tradycyjnie religijnych, jak Madonna della Viktoria czy ołtarz w kościele San Zeno

w Weronie, przedstawiał też ówczesną tematykę świecką, jak chociażby sceny z dworskiej życia na mantuańskich freskach w Camera degli Sposi w Castello di san Georgio. Swe studia z zakresu anatomii i perspektywy doskonale przedstawił w najsłynniejszym swym obrazie "Martwy Chrystus", który został ujęty w skrajnie skróconej perspektywie. Jako pierwszy

w nowożytnej sztuce malował iluzjonistyczne dzieła, jak na freskach z Camera degli Sposi, gdzie przedstawił na sklepieniu motyw realnej otwartej przestrzeni nieba. Jego styl charakteryzuje się kubicznością i plastycznością figur, rzeźbiarskim, ostrym modelunkiem kształtów, który przywodzi na myśl starożytne reliefy, a nad którymi artysta prowadził swe badania, zimną, a niekiedy nawet monochromatyczną kolorystyką, jak w obrazach en gridsaille, czyli namalowanych tylko kolorem szarym, które miały imitować płaskorzeźby. Twórczość Mantegny miała ogromne znaczenie dla ukształtowania się repertuaru form we włoskim odrodzeniu, wpłynęła też znacząco na sztukę niemiecką oraz malarstwo weneckie

i florenckie przełomu XV i XVI wieku.

SANDRO BOTTICELLI (1444-1510) - przedstawiciel florenckiego malarstwa renesansowego. Przebywał przede wszystkim we Florencji, gdzie służył na dworze Medyceuszy. Malował głównie portrety, freski oraz obrazy o tematyce religijnej, mitologicznej i alegorycznej. Jego wczesne dzieła to: "Wiosna", "Alegoria męstwa" czy "Pokłon Trzech Króli", na którym ukazał siebie oraz członków rodu Medyceuszy. W jego malarstwie można zauważyć wpływy wielu włoskich malarzy, a przede wszystkim jego nauczyciela Filippa Lippi. Na zlecenie papieża Sykstusa IV namalował słynne obrazy mitologiczne "Wenus i Mars" oraz "Narodziny Wenus", z których przebija fascynacja antykiem. Postacie tam przedstawione są melancholijne, łagodne i pełne wdzięku. Ich szaty nie tyle przysłaniają ciało, co pomagają podkreślić jego piękno. Również w wielu przedstawieniach Maryi z Dzieciątkiem w formie tonda, których kompozycja była podporządkowana owalnemu kształtowi obrazu, ukazywał wdzięk i urodę świętych. Po 1490 roku, prawdopodobnie pod wpływem nauk włoskiego reformatora religijnego, dominikanina Savonaroli, który potępiał brak pobożności i rozwiązłość włoskich możnych, między innymi Medyceuszy, artysta przestał malować obrazy o tematyce mitologicznej- uważanej za pogańską, a zaczął tworzyć obrazy religijne, bardzo ekspresyjne i nastrojowe, jak: "Opłakiwanie", "Koronacja Matki Bożej", "Zwiastowanie" czy "Złożenie do grobu". Botticelli był także autorem ilustracji do "Boskiej komedii" Dantego. W jego obrazach zwracał często uwagę na chłodny i czysty koloryt, subtelność i precyzję rysunku, dekoracyjność ujęcia oraz płynność linii.

DONATO BRAMANTE (1444-1514) - malarz i architekt dojrzałego renesansu. Urodził się

i kształcił w Urbino, potem pracował w Mediolanie u księcia Lodovica Sforzy oraz

w Rzymie. W Mediolanie zaprojektował kopułę oraz transept kościoła Santa Maria presso San Satiro oraz transept i prezbiterium kościoła Santa Maria delle Grazie. Tam też nawiązał znajomość z Leonardo da Vincim, co wpłynęło na późniejszy rozwój działalności Bramantego. Jego budowle z tzw. okresu mediolańskiego charakteryzujące się jeszcze cechami wczesnorenesansowymi wywarły ogromny wpływ na rozkwit architektury renesansowej w Lombardii. W Rzymie wzniósł małą świątynię na planie koła w antycznym stylu, zwaną Tempietto na dziedzińcu klasztoru San Piero in Montorio. Był też autorem projektu zabudowy wzgórza watykańskiego, która miała połączyć wzniesioną przez papieża Innocentego VIII willę Belweder z pałacem watykańskim i bazyliką. Całkowita koncepcja tego zespołu, który składał się ze schodów, dziedzińców i ogrodów, nigdy nie została przez niego ukończona, zrobił to dopiero jego uczeń, Rafael. Papież Juliusz II zlecił mu opracować nowy projekt kościoła św. Piotra, który miał stanąć w miejsce bazyliki starochrześcijańskiej. Budowa tej nowej bazyliki była ogromnym przedsięwzięciem architektonicznym tej doby. Według planów Bramante, bazylika, zniesiona na planie równoramiennego greckiego krzyża, miała mieć cztery absydy oraz ogromną kopułę na przecięciu się naw, która była wsparta na czterech filarach. Pomiędzy ramionami krzyża miały zostać umieszczone cztery kaplice nakryte kopułami, zaś na narożnikach - cztery wieże. Budowla ta miała zawrzeć w sobie mauzoleum Juliusza II oraz grób św. Piotra. Budowę bazyliki rozpoczęto w roku 1506,

a artysta zdołał zrealizować tylko część swojego projektu. Jednak jego koncepcja została

w głównych punktach zachowana, mimo że w dalszych fazach budowy udział brało wielu różnych architektów. Rozwiązania konstrukcyjne i formalne, jakie stosował w swej sztuce Bramante, dały początek okresowi dojrzałego odrodzenia.

MICHAŁ ANIOŁ (1475-1564) - architekt, rzeźbiarz, malarz i poeta, jeden z najsłynniejszych i najwszechstronniejszych renesansowych artystów. Był ambitnym samotnikiem, pełnym kompleksów. We Florencji u Ghirlandiego uczył się malarstwa, zaś u Bertolda, kustosza starożytnych rzeźb w Ogrodach Medycejskich św. Marka, uczuł się rzeźbiarstwa. W latach 1490 -1492 przebywał na dworze Wawrzyńca Medyceusza, gdzie spotkał się

z humanistycznym środowiskiem Florencji. Tworzył głównie we Florencji i w Rzymie, gdzie wzywali go kolejni papieże. Już we wczesnych swych dziełach, jak płaskorzeźby "Walka Centaurów z Lapitami" czy "Madonna na schodach", Michał Anioł zastosował inny niż we wczesnej fazie renesansu styl, używając ruchliwszych form o większej dramatyczności. Go jego wczesnych prac należą także: obraz "Święta Rodzina", rzeźby "Pieta" z bazyliki św. Piotra, "Bachus" oraz "Dawid". Ten ogromny, mocny i atletyczny posąg bohatera biblijnego został przedstawiony zgodnie ze starożytnymi kanonami piękna i stał się wyrazem podziwu rzeźbiarza dla klasycznych ideałów antyku. Z tego okresu pochodzi także karton do nigdy nie powstałego fresku "Bitwa pod Casciną". Szkic ten był dla wielu pokoleń artystów modelem

i ideałem ujęcia muskularnych postaci męskich w ruchu.

W 1505 roku Michał Anioł dostał od papieża Juliusza II zamówienie na projekt jego nagrobku w bazylice św. Piotra w Rzymie. Jednak z powodu problemów organizacyjnych

i finansowych po śmierci tego papieża, prace nad tym projektem nigdy nie zostały skończone. Jednak artysta zdołał wykonać parę znakomitych rzeźb do nagrobka Juliusza II, między innymi "Mojżesza". Na kolejne zlecenie Juliusza II w latach 1509 - 1512 Michał Anioł wykonał dekorację kopuły kaplicy Sykstyńskiej w pałacu watykańskim, choć zadania tego podjął się niechętnie. Artysta przez cztery lata samotnie pracował nad freskami na rusztowaniach wysoko pod sklepieniem kaplicy. Podzielił on całe sklepienie na pola przy pomocy namalowanych elementów architektury. Na tle iluzorycznych budowli znalazły się również iluzyjne rzeźby, jak np. akty męskie przedstawiające atletycznych młodzieńców, które świadczyły o świetnej znajomości budowy ludzkiego ciała oraz o niesamowitej umiejętności namalowania ciała w ruchu. W kolejnych polach przedstawił sceny biblijne poczynając na stworzeniu świata a kończąc na czasach Noego. Natomiast w niższych partiach sklepienia namalował sybille i proroków. Lata 1520 - 1534 poświęcił na budowę pomnika grobowego Medyceuszy we florenckim kościele San Lorenzo, na zlecenie kardynała Giuliana Medyceusza. Samemu Gulianowi, który został przedstawiony jako pełen werwy i witalny wódz starożytny, towarzyszą uosobienia nocy i dnia, natomiast pogrążonemu w medytacji Lorenzowi - personifikacje świtu i zmierzchu. Z inicjatywy kardynała artysta zbudował przedsionek biblioteki Medyceuszy przy tym samym kościele. W dziele tym zastosował plastyczne, dynamiczne, trójwymiarowe formy architektoniczne, które zostały wkomponowane w całość w nowy, niekonwencjonalny sposób.

Na zamówienie papieża Pawła III w latach 1536 - 1541 w kaplicy Sykstyńskiej namalował fresk "Sąd Ostateczny". Postacią centralną tego dzieła jest przedstawiony w heraklejskim typie muskularny Chrystus, który w dramatycznym geście i gwałtownym ruchu rozdziela potępionych od sprawiedliwych. Kompozycja całości jest burzliwa i tłumna. Ruch na fresku odbywa się po owalu: zbawieni wznoszą się do nieba, natomiast potępieni spadają w otchłań. Na zamówienie papieża zaprojektował też urbanistyczne rozwiązania na rzymskim Kapitolu oraz kontynuował prace nad bazyliką św. Piotra. Michał Anioł ukształtował dolną część budynku w masywny blok, który stanowił ogromny cokół pod monumentalną kopułę

o półeliptycznym przekroju. Kiedy artysta skończył 89 lat, podjął się jeszcze przebudować, na zamówienie Pawła IV część rzymskich Term Dioklecjana na kościół Santa Maria degli Angeli. Pod koniec swego życia artysta podejmował często temat piety, co mogło być objawem pogłębienia jego uczuć religijnych. Do najbardziej znanych należy "Pieta Rodanini", którą artysta przeznaczył na swój grób, lecz nigdy nie ukończył. Michał Anioł był także autorem poezji, najczęściej były to sonety, których naczelnym tematem była śmierć

i miłość.

W jego twórczości statyka i harmonia, charakterystyczna dla twórców dojrzałego renesansu, zostały zastąpione przez dramatyczna ekspresję, dynamiczność form i niepokój. Działalność Michała Anioła nadała sztuce nowy kierunek, który był zapowiedzią późniejszych form baroku.

ANDREA PALLADIO (1508-1580) - architekt oraz teoretyk architektury. Tworzył głównie w Wenecji i Vicenzie i ich okolicach. Jego projekty były wzorowane na klasycznej sztuce antyku, charakteryzowały się porządkiem, monumentalną prostotą, układem centralnym

i osiowym, harmonią oraz pewnym chłodem, który wynikał z zastosowania czystych form architektonicznych całkowicie pozbawionych dekoracyjności. Proporcje jego budowli są starannie wyważone i harmonijne. W Vicenzie, która nazywana jest "miastem Palladia", zaprojektował parę pałaców oraz kilkadziesiąt will, w samym mieście, a także w jego okolicach. Najsłynniejszą z nich jest Villa Rotonda. Tutaj wzniósł teatr, zaprojektowany na wzór antyczny. W Wenecji natomiast zbudował dwa kościoły Il Redentore oraz San Giorgio Maggiore. Artysta ten jest także autorem dzieła "Cztery księgi o architekturze" zawierającego projekty i widoki różnych budowli oraz teorię architektury. Twórczość Palladia miała ogromny wpływ na architekturę późniejszych okresów, stała się też fundamentem architektury neoklasycystycznej XVIII i XIX stulecia, która opierała się na regułach antyku, przede wszystkim a Anglii.

LEONARDO DA VINCI (1452-1519) - rzeźbiarz, malarz, architekt, rysownik, uczony

i teoretyk sztuki. Wychował się i kształcił we Florencji w pracowni mistrza Verrocchia, gdzie pozostał do 1472 roku, mimo uzyskania stopnia mistrza w cechu malarzy. Natomiast od roku około 1478 pracował już jako artysta samodzielny. W latach 1483 - 1499 pracował na dworze mediolańskiego księcia Lodovico il Moro Sforzy, gdzie zajmował się przede wszystkim hydrauliką, techniką wojskową i budownictwem. Po zdobyciu Mediolanu przez oddziały Francuskie, Leonardo wrócił do Florencji. W latach 1506 - 1513 ponownie przeniósł się do Mediolanu, gdzie pozostawał na służbie Ludwika XII, króla Francji. W roku 1513, dzięki protekcji kardynała Giuliana Medyceusza, został powołany w służbę papieża Leona X do Rzymu. Jednak tam, w przeciwieństwie do Rafaela czy Michała Anioła, nie brał tam czynnego udziału w żadnym gigantycznym projekcie artystycznym. W roku 1516 Leonardo wyjechał do Francji, gdzie został powołany przez Franciszka I na pierwszego architekta, malarza i mechanika dworu. Leonardo był nade wszystko znakomitym uczonym

i naukowcem, zajmował się naukami przyrodniczymi, technika i matematyką. Sztukę także traktował jak naukę, zaś rysunek był dla niego jedynie jedną z metod badawczych. Na najwyższy poziom wzniósł ilustracje naukową, odznaczała się ona niezwykłą precyzją, jego naukowe studia rysunkowe łączą ze sobą funkcje naukowe i artystyczne. Ogromna ilość jego szkiców architektonicznych nigdy nie została zrealizowana. Także nigdy nie udało się stworzyć pomników konnych marszałka Trivulzia oraz księcia Francesca Sforzy

w Mediolanie według jego projektów.

Jego wczesne obrazy: "Madonna Litta", "Madonna del Garofano" (z goździkiem) czy "Madonna Benoit" charakteryzowały się twardym modelunkiem formy. Później natomiast artysta przeszedł do miękkiego modelunku z zamgleniem i zatarciem konturów, czyli tzw. sfumato. W obrazie "Pokłon Trzech Króli", którego nie skończył, chciał połączyć harmonijny układ grup postaci w ruchu z przedstawieniem rozległego pejzażu. Problemem pokazania dynamicznego ruchu zajął się Leonardo także w nie zachowanym fresku "Bitwa pod Anghiari" we florenckim Palazzo Vecchio. W innych swych dziełach malarskich dążył głównie do połączenia i zespolenia rozbudowanego przedstawienia natury z postaciami ludzkimi - "Święta Anna Samotrzeć", " Madonna w grocie". Da Vinci był też doskonałym portrecistą - "Dama z łasiczką", " Mona Lisa", "Ginevra da Benci". Artysta eksperymentował również z technikami malowania fresków, łącząc jednak niefortunnie temperę z olejem

w znanym dziele "Ostatnia wieczerza", które znajduje się w Mediolanie w refektarzu klasztoru Santa Maria delle Grazie. Ta majestatyczna kompozycja łączy w sobie doskonałą harmonię i symetryczność układu osób z ich żywym upozowaniem i żywotnością.

Da Vinci chciał także napisać traktat na temat malarstwa, jednak pozostawił go w formie luźnych notatek, które po jego śmierci zostały uporządkowane przez Melziego, ucznia artysty. W zapiskach tych uznał malarstwo za szczególny sposób naukowego badania przyrody, której naśladowanie i twórcze imitowanie miało być podstawowym celem sztuki. Według niego należało naśladować przede wszystkim naturę aktywną, dynamiczna, podlegającą zmianom

i tworzącą. Postulował również studiowanie ciała w ruchu, badanie jego budowy anatomicznej i procesów w nim zachodzących, a także obserwowanie dynamicznych zjawisk natury (da Vinci był pierwszym teoretykiem sztuki, który opisał sposób malowania burzy). Leonardo zajmował się także teorią kolorów w związku ze światłem, opisywał barwne efekty i postulował stosowanie powietrzno-barwnej perspektywy. Cały traktat został wydany we Francji dopiero w 1651 roku, ale już wcześniej wpływał na licznych artystów, którzy znali go z opisów.

RAFAEL SANTI (1483-1520) - architekt i malarz, jeden z najbardziej cenionych, prócz Tycjana i Michała Anioła, artystów późnego renesansu. Urodził się w Urbino, gdzie też pobierał pierwsze lekcje malarstwa u swego ojca Giovanniego Santi. Potem zaś kształcił się

i pracował u Perugina w Perugii. W roku 1504 został już samodzielnym mistrzem cechowym. Tworzył we Florencji, a potem w Rzymie u papieży Juliusza II oraz Leona X. Po śmierci Bramantego przejął kierownictwo nad budową bazyliki św. Piotra. W 1515 roku został rzymskim kuratorem zabytków starożytności. Jego zwłoki zostały uroczyście pochowane

w Panteonie.

W okresie wczesnej twórczości Rafael skłaniał się ku żywej i jasnej kolorystyce, harmonijnej kompozycji oraz lirycznej i poetycznej nastrojowości - "Trzy Gracje", "Sen rycerza". Spotkanie z Peruginem jeszcze pogłębiło ten trend - "Madonna Conestabile". Szczytowym dziełem Rafaela z tego okresu jest obraz "Sposalizio - Zaślubiny Maryi", który odznaczał się idealnie klarowną, symetryczną i harmonijną kompozycja, łagodnym i spokojnym ujęciem postaci idealnej urody, świetnym przedstawieniem głębi przestrzeni oraz spójnym powiązaniem tła pejzażowego i architektonicznego ze scenami figuralnymi.

Przybycie do Florencji, spotkanie z da Vincim oraz wpływ Michała Anioła oraz Fra Bartolomea, wniosły całkiem nowe cechy w prace Rafaela: zamglenie konturów, tzw. sfumato, bogatą kolorystykę, silna ekspresje i dynamizm postaci. Stworzył wtedy wiele Madonn oraz kompozycji wielofiguralnych, np. "Złożenie do grobu". Rozmach kompozycyjny, zmysł dekoracyjny oraz dynamiczność wyróżniają dzieła artysty, szczególnie freski w watykańskich pokojach reprezentacyjnych papieskiego pałacu, tzw. stanzach. Autorstwa samego Rafaela są freski w Stanza dell'Incendio, Stanza d'Eliodoro ("Wygnanie Heliodora ze świątyni") oraz Stanza della Segnatyra (cztery freski: "Dysputa o Eucharystii", "Szkoła Ateńska", "Parnas" oraz "Trzy cnoty: Sprawiedliwość, Męstwo, Miłość"). Pozostałe stanze ozdobili uczniowie Rafaela, pod jego kierunkiem. Po obrazie "Madonna Sykstyńska", który jest symetrycznie i harmonijnie skomponowany, Rafael zaczął wykorzystywać ujęcia bardziej dynamiczne - "Madonna della Sedia", które poprzedziły manierystyczne formy,

w pełni rozwinięte przez uczniów artysty. Połączenie harmonii kompozycji i dynamizmu charakteryzuje freski w Loggiach pałacu watykańskiego oraz w Villa Farnesina. W tych pracach Rafael wprowadził nowy typ ornamentyki, nazwany groteską, który był wzorowany na dekoracjach, właśnie w tym czasie odkrytych w Rzymie malowideł, ze Złotego Domu Nerona. W cyklu szkiców do tapiserii, które przedstawiały sceny z "Dziejów Apostolskich", Rafael otrzymał efekt ekspresji postaci i monumentalizmu. W tym okresie powstały najsłynniejsze portrety jego autorstwa, jak: "Portret Baldassare Castiglione", "Portret Juliusza II" oraz "Portret Leona X z kuzynami", w których sugestywnie oddał charaktery postaci, pomimo spokojnego ujęcia.

W ostatnich dziełach Rafaela, szczególnie w "Przemienieniu na Górze Tabor", które zostało ukończone już przez jego uczniów, artysta zastosował już właściwie manierystyczne ujęcie. Prace te charakteryzowały się szczególnym napięciem pomiędzy gwałtownym ruchem figur

a geometrycznie symetryczna kompozycją, pomiędzy dramatyczną ekspresją gestów i póz

a wymyślnym i wyrafinowanym ich układem, pomiędzy oraz załamaniem palety barw przez kolory mieszane i odcieniowe.

W architekturze Rafael kontynuował styl klasyczny swego mistrza, Bramante. Połączył go jednak, pod wpływem innych włoskich architektów, Peruzziego i Sangallo, z bardziej dekoracyjno-malarskimi elementami. Rafael optował za centralną formą, np. w kościele Sant Eligio degli Orefici, chociaż bazylice św. Piotra nadał klasyczną, bazylikalną strukturę. Jego bogata i niezwykle zróżnicowana twórczość stała się inspiracją dla pokoleń artystów.