Piotr Wawrzyniak (1849-1910) - był to ksiądz, działacz wielkopolski oświatowy, społeczny oraz gospodarczy, patron Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych. Wawrzyniak urodził się dnia 30 stycznia 1849 roku w Wyrzece o okolicach Śremu, w chłopskiej rodzinie Franciszka oraz Cecylii z domu Łopińskiej. Skończył gimnazjum w Śremie, tam też należał do tajnej filomackiej organizacji - Marianów (został nawet jej prezesem). Zadaniem tej organizacji było samokształcenie w dziedzinie historii, literatury oraz języka polskiego, jak również oddziaływanie na młodych kolegów i organizowanie obchodów narodowych rocznic. W roku 1867 zdawał maturę a następnie wstąpił do gnieźnieńskiego seminarium. W trakcie nauki wyróżniał się na tyle, iż otrzymał stypendium przeznaczone na studia teologiczne. W 1871 roku pojechał do Münster, w którym poza teologią interesował się również naukami przyrodniczymi. Rok później Wawrzyniak powrócił do kraju prawdopodobnie nie uzyskując licencjatu z dziedziny teologii. W lecie 1872 roku przyjął on święcenia kapłańskie oraz został wikarym na parafii w Śremie. Szybko na tym nowym stanowisku został organizatorem lokalnych społecznikowskich instytucji. Już w roku 1873 stał na czele Towarzystwa Przemysłowego (przez kolejne 25 lat mu przewodniczył), zaś w 1877 roku założył bibliotekę, jaka stała się oddziałem rok wcześniej powstałego Towarzystwa Oświaty Ludowej. Brał również aktywny udział w różnorakich akcjach, które miały na celu powszechne szerzenie kultury i oświaty, jak również upiększanie Śremu. Wykorzystując pomoc księdza Augustyna Szamarzewskiego przeorganizował on lokalną oszczędnościową kasę w Bank Ludowy opierający się na całkowicie nowych zasadach spółdzielczości. W roku 1878 ów Bank włączony został w skład Związku Spółek Zarobkowych, zarządzanego właśnie przez Szamarzewskiego. Wawrzyniak w 1887 roku stał się wice patronem, zaś w roku 1891 po śmierci Szamarzewskiego patronem całego Związku. Wydarzenie to sprawiło, iż stał się on działaczem znanym w całym pruskim zaborze. Podczas jego kadencji został uporządkowany finansowy system Związku, zaczęto też wydawać czasopismo pt.: "Poradnik dla Spółek" (od roku 1893). Wawrzyniak popierał również parcelacyjne spółki, które dążyły do zachowania ziemi w polskich rękach oraz tak zwane Rolniki, to znaczy spółdzielnie zaopatrzenia oraz zbytu rolniczego. W trakcie kadencji Wawrzyniaka Związek rozszerzył swoją działalność na tereny Pomorza, Warmii, Mazur i Górnego Śląska. W latach 1894-1896 był nawet posłem w sejmie pruskim. Podczas tamtego okresu w Berlinie założył polskojęzyczny "Dziennik Berliński". W roku 1896 wyjechał do USA z zamiarem nawiązania współpracy pomiędzy Polonią oraz prowadzonym przez siebie Związkiem. W tym też roku został mianowany papieskim szambelanem, zaś w rok po tym prałatem. W roku 1898 powierzono mu probostwo w Mogilnie, co wcale nie przeszkadzało w kontynuowaniu przez niego społecznej pracy. Do innych przedsięwzięć Wawrzyniaka należało również kierowanie Drukarnią oraz Księgarnią świętego Wojciecha w Poznaniu, oraz oparty na spółdzielczych zasadach dom wypoczynkowy w Zakopanem, przeznaczony dla księży "Księżówka". Wawrzyniak zmarł nagle 9 listopada 1910 w Poznaniu na atak serca, pochowany zaś został w Mogilnie. Jego pogrzebowe uroczystości były ogromną narodową manifestacją.

Poznań wpisał się polską historię poprzez wojny, powstania, epopeję wyzwoleńczą. Wielkopolska jest raczej mało romantyczna.

Władysław Jaworski z Uniwersytetu Warszawskiego w ten sposób określił Wielkopolan: ludzie są tutaj inni, chłodni, rzeczowi......

W. Witos - widział nas inaczej - rodakom pochodzącym z Wielkopolski gorzej jest niż w Galicji. Niemcy są potęga i basta.......

K. Marcinkowski - był wielkim społecznikiem, dziś patron Akademii Medycznej.

Hipolit Cegielski - był wielkopolskim przemysłowcem, założył w Poznaniu fabrykę maszyn i narzędzi rolniczych.

A. Cieszkowski - był filozof, patron Akademii Rolniczej.

Karol Libelt - filozof, publicysta, polityczny działacz w Poznaniu.

M. Jackowski - przeprowadził on wieś od feudalizmu ku nowoczesności, organizował kółka rolnicze.

Wielkim rzecznikiem organicznej pracy oraz przywódcą poznańskiego mieszczaństwa był dr Karol Marcinkowski (1800-1846), był on synem zwykłego szynkarza. Uczestniczył w powstaniu listopadowym, a po jego klęsce został rzecznikiem zbliżenia między ziemiaństwem a polską burżuazja. Zgodnie z programem pracy organicznej, środkami legalnymi bronił narodowych spraw, odrzucał powstańcze oraz rewolucyjne metody.

W trzydziestych latach, czerpiąc swoje natchnienie z wolnomularstwa, wysunął hasło tzw. pracy organicznej, które szybko stało się obiegowe w całym pruskim zaborze. Oznaczało ono, iż czyn narodowy spełnić się ma nie na drodze walki, lecz pracy w celu podniesienia handlu, przemysłu i rzemiosła. Zdanie: "Rzucić granity pod tęczę" w tamtych czasach nabrało charakteru swoistego motta, które patronowało wszelkim poczynaniom romantyków poznańskich w codziennej pracy. Karol Marcinkowski założył 2 instytucje, jakie działać miały przez wiele, wiele lat. Jedną z nich stało się Towarzystwo Pomocy Naukowej, które założono w roku 1841, częściowo z funduszy własnych, a stawiające sobie za cel wspieranie kształcenia biednej młodzieży. Już podczas pierwszych pięciu lat swojego trwania udzieliło ono wsparcia ponad siedmiuset młodym ludziom. Towarzystwo swoją siedzibę miało w Poznaniu, zaś wspierały go komitety w całym kraju.

Drugą instytucją, jaka powstała z inicjatywy K. Marcinkowskiego, był słynny Polski Bazar. Budowla, w której znajdował się hotel oraz polskie sklepy, powstała w miejscu dotychczasowego zbiorowiska zupełnie przypadkowych kramów, do jakich ograniczał się miejski handel. Wkrótce nabrała ona charakteru symbolu odrodzenia się mieszczaństwa. Bazar zapoczątkował niezwykle ożywioną działalność ekonomiczną, która nie tylko doprowadziła do szybkiego uaktywnienia oraz wzrostu miast w poznańskim, ale również wyniesienia polskiego rolnictwa na poziom europejski. Obok społecznej działalności Karol Marcinkowski również zajmował się lekarską praktyką w Poznaniu, w którym zdobył sobie duże uznanie jako wyśmienity chirurg oraz położnik. Uczestniczył też w powstaniu listopadowym (1830-1831).

CEGIELSKI HIPOLIT.

Cegielski urodził się dnia 6 stycznia 1813 roku, w Ławkach koło Gniezna, jako z kolei drugie dziecko Michała oraz Józefiny z Palkowskich. Pochodził on ze zubożałej szlacheckiej rodziny. W roku 1827 Hipolit zaczął naukę w tak zwanej szkole chórowej, mieszczącej się w Trzemieszynie. Po trzech latach uczęszczać zaczął do Gimnazjum świętej Marii Magdaleny w Poznaniu, tam przyjęty został do trzeciej klasy. Pozbawiony ojcowskiej pomocy musiał sam zadbać o swe utrzymanie podczas nauki w gimnazjum. Zarabiał na czesne między innymi korepetycjami udzielanymi z matematyki.

W roku 1835, we wrześniu zdał egzaminy abiturienckie. W miesiąc po tym - złożywszy wcześniej wniosek o przyznanie stypendium rządowego - zapisał się na filozoficzny wydział Uniwersytetu Berlińskiego. Tam studiował filozofię, ponieważ po zakończeniu nauki miał zamiar pracować w jakimś z wielkopolskich gimnazjów.

Obok normalnych studenckich obowiązków Hipolit Cegielski przygotowywać musiał co roku pisemne prace dla naczelnego prezesa Wielkiego Księstwa Poznańskiego Edwarda Flottwella, od czego było uzależnione przyznanie stypendium rządowego. Ponadto nadal udzielał korepetycji między innymi z języka oraz literatury polskiej.

Jesienią roku 1837 poważnie się rozchorował na gastryczną febrę. Istniała poważna obawa o życie Cegielskiego. Zmuszony był niestety przerwać studia a rozpocząć leczenie w Tarnowie, w domu Sucherzowskich. Powrócił do Berlina w kwietniu roku 1838. Pod koniec następnego roku skończył swoją doktorską rozprawę, zaś 23 grudnia tego samego roku miał miejsce jego doktorski egzamin. W marcu roku 1840 zdał egzamin nauczycielski.

W roku 1840 Hipolit Cegielski został zatrudniony na stanowisku nauczyciela w Gimnazjum świętej Marii Magdaleny. Następnie w latach 1842-1843 zdołał opracować podręcznik greckiej gramatyki. Obok pracy nauczyciela Cegielski poświęcił się również publicystyce.

W roku 1846 rozstał się niestety z wykonywanym zawodem nauczyciela. Przyczyną bezpośrednią stał się konflikt ze szkolnymi władzami pruskimi. Na luty 1846 roku emigracyjne środowiska przygotowały wybuch powstania we wszystkich trzech zaborach. Pruska policja wpadła jednak na trop owego spisku. Zaczęły się aresztowania, również wśród uczniów z gimnazjum świętej Marii Magdaleny. Prezes naczelny Wielkiego Księstwa Poznańskiego Bauermann nawet wydał nakaz, aby wychowawcy klas przeprowadzili kontrole na stancjach. Hipolit Cegielski właśnie odmówił wykonania owego polecenia. Z tegoż powodu wszczęto przeciw niemu dyscyplinarne postępowanie. Wprawdzie kancelaria królewska w styczniu 1847 roku stwierdziła, że profesor miał się dopuścić niesubordynacji, zaś jego powrót na miejsce pracy możliwy będzie dopiero po podpisaniu tzw. świadectwa lojalności. On jednak nie zamierzał już powracać do zawodu.

Latem roku 1846 wyjechał do Berlina. Gdy wrócił na przełomie września oraz października 1846 roku do Poznania wynajął lokal na Bazarze, w którym to rozpoczął sprzedaż rolniczych maszyn oraz innych narzędzi potrzebnych w gospodarstwie. Na początku interes szedł bardzo słabo, jednak po upływie kilkunastu miesięcy Cegielski poszerzył swój asortyment. Już na przełomie 1849 oraz 1850 roku uruchomił naprawcze warsztaty, gdzie z czasem zaczął produkcję prostych rolniczych narzędzi. Widząc duże zapotrzebowanie na żelazne wyroby kupił warsztat mechaniczny a 1 lutego 1855 roku założył fabrykę. Z końcem lat pięćdziesiątych już zatrudniał około 70 pracowników. Ta produkcja skierowana była głownie na rynki wiejskie. Wyroby fabryki charakteryzowały się bardzo dobrą jakością oraz mogły zupełnie swobodnie konkurować nawet z niemieckimi narzędziami. Nie był bez znaczenia fakt, że Cegielski produkował przede wszystkim na polski rynek.

Maszyny rolnicze Hipolita Cegielskiego zdobyły sobie wiele bardzo prestiżowych nagród, między innymi honorowy dyplom w Londynie (w 1862 roku), w Hamburgu srebrny medal, trzy srebrne medale oraz pięć brązowych w Królewcu. Cegielski w 1859 roku przeniósł swą fabrykę w rejon Bramy Dębińskiej, tam tego samego roku otwarta zostaje odlewnia żelaza.

Cegielski zaczął próbować swoich sił również w polityce. W roku 1849 w lutym został wybrany do pruskiego sejmu. Jednak już 21 marca tego samego roku złożył mandat, chcąc tym samym zaprotestować przeciwko przyjęciu przez Polskie Koło zasady nieco ograniczonego współdziałania z niemieckimi politykami. Sam się opowiadał za nie mieszaniem się Polaków w niemieckie wewnętrzne sprawy oraz ograniczeniem parlamentarnej działalności jedynie do obrony narodowych praw.

O wiele większe sukcesy natomiast przyniosła mu prowadzona działalność w zakresie tworzenia codziennej polskiej prasy na terenie pruskiego zaboru. Pierwszym redagowanym przez H. Cegielskiego pismem stała się "Gazeta Polska". Pierwszy jej numer ukazał się dnia 22 marca 1848 roku. Pismo to powstało prawie natychmiast po zlikwidowaniu cenzury oraz koncesji na drukowanie gazet. Wspomniana gazeta wśród Wielkopolan cieszyła się ogromną popularnością. Drukowano ją w nakładzie aż 1500 egzemplarzy. Jej żywot niestety przerwały pruskie władze, likwidując prasę polską w czerwcu roku 1850.

W połowie lat 40-tych H. Cegielski żywo się zaangażował na rzecz istniejącego Towarzystwa Naukowej Pomocy, które to za cel stawiało sobie wspieranie kształcenia polskiej młodzieży, pochodzącej z niższych warstw społeczeństwa. Od 1855 roku w jego rękach faktycznie spoczęło kierowanie całym Towarzystwem, gdyż jego prezes bardzo rzadko uczestniczył w posiedzeniach.

Wysiłki Cegielskiego na rzecz uzdrawiania finansów TNP przyniosły na przełomie pięćdziesiątych oraz sześćdziesiątych lat wymierne efekty. Towarzystwo wówczas przeżywało okres wielkiego rozkwitu, wzrastał kapitał, zwiększała się również liczba stypendystów. Działalność jego w Towarzystwie Naukowej Pomocy przyczyniła się znacznie do wzrostu autorytetu oraz popularności Cegielskiego w społeczeństwie.

Wykorzystując uchylenie ustawy z roku 1850 likwidującej polską prasę w poznańskim, z końcem grudnia roku 1858 Cegielski założył nowe polityczne pismo - "Dziennik Poznański". Głównym jego celem stała się obrona narodowego bytu za pomocą legalnych środków, a także działanie w kierunku społecznego oraz kulturalnego rozwoju Wielkiego Księstwa Poznańskiego i propagowanie społecznego solidaryzmu. Jednak w roku 1863 sprzedał on swoją gazetę, gdyż był już zniechęcony wieloma zmianami naczelnych redaktorów pisma.

Ukoronowaniem tej wieloletniej działalności publicznej Hipolita Cegielskiego stało się przejęcie w grudniu 1865 roku stanowiska prezesa Centralnego Towarzystwa Gospodarczego. Cegielski bardzo wytrwale zabiegał o otworzenie szkoły średniej, jaka zapewnić miała możliwość nabycia fachowej rolniczej wiedzy. Ostatecznie takowa szkoła została otwarta po jego śmierci, w roku 1870, w Żabikowie koło Poznania.

Okres wytężonej pracy, jaką prowadził w Centralnym Towarzystwie Gospodarczym zbiegł się ze zdrowotnymi kłopotami Cegielskiego. Zmarł dnia 30 listopada 1868 roku.

Karol Fryderyk Libelt (urodzony 8 kwietnia 1807 roku w Poznaniu, zmarł 9 czerwca 1875 roku w Brdowie) - filozof polski, działacz społeczny i polityczny, prezes Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Był on synem szewca. Skończył Gimnazjum świętej Marii Magdaleny w Poznaniu, a w latach 1826-1830 podjął studia w Berlinie z dziedziny filologii klasycznej, filozofii i nauk matematyczno-przyrodniczych. W 1830 roku obronił doktorat oraz odbył krótką poznawczą podróż po Europie. Wróciwszy do Polski brał czynny udział w listopadowym powstaniu, co niestety na parę lat zamknęło mu drogę do pracy na stanowisku nauczyciela. Postawa zaprezentowana w kilku bitwach powstańczych dała mu awans na stopień podporucznika oraz krzyż Orderu Virtuti Militari.

W rezultacie w roku 1840 otworzył pensjonat dla uczniów w Poznaniu, podjął również pracę jako nauczyciel w gimnazjum. Żywo się zaangażował w publicystyczną działalność, publikował swe prace na łamach poznańskich pism ("Tygodnik Literacki") oraz warszawskich. Był inicjatorem wydawania "Dziennika Domowego". Działał w wielu organizacjach, między innymi Towarzystwie Pomocy Naukowej (od roku 1841). Zaś od 1838 roku należał do współpracującego z ówczesnym Towarzystwem Demokratycznym Polskim komitetu (tak zwany Komitet Libelta), który zajmował się przygotowaniem powstania na terenie Wielkopolski. Został wyznaczony do pełnienia funkcji reprezentanta okręgu Poznańskiego w późniejszym Rządzie Narodowym. Dzięki temu opracował proklamację powstańczą, która później stała się podstawą krakowskiego manifestu. Został aresztowany przez pruskie władze a następnie postawiony przed niemieckim sądem, w procesie berlińskim skazano go na aż 20 lat twierdzy (w 1847 roku).

Zwolniono go na skutek wydarzeń rewolucji z roku 1848. Wrócił do Poznania, gdzie został jednym z członków Komitetu Narodowego. Na początku był on zwolennikiem porozumienia się z Prusami oraz wojny z carska Rosją, ale dostrzegając fiasko takiej opcji poparł tak zwana wojnę ludową. Po całkowitym niepowodzeniu zbrojnej walki zaangażował się w prace Ligi Polskiej (lata: 1848-1850), reprezentował również Poznańskie we frankfurckim parlamencie. Brał też udział podczas polskiego zjazdu we Wrocławiu oraz w Kongresie Słowiańskim odbywającym się w Pradze (w 1848 roku), gdzie wysunął koncepcję Polski niepodległej jako federacyjnego państwa oraz stał się jednym z kilku autorów "Manifestu zboru słowiańskiego do ludów Europy". W 1849 roku wybrano go do pruskiego parlamentu, kierował tam Kołem Polskim, lecz szybko złożył swój mandat a skoncentrował się głównie na pracy publicystycznej i wydawniczej w "Dzienniku Polskim".

Po 1850 roku ograniczył nieco swoją działalność, choć ponownie pełnił poselski mandat oraz kierował Kołem Polskim, występował wielokrotnie w polskich sprawach. Aktywność polityczną teraz zamienił na pracę organiczną, był jednym z założycieli Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk a od 1868 roku pełnił nawet funkcję prezesa tego Towarzystwa. Działał również w kilku innych organizacjach. Libelt zmarł w czerwcu roku 1875, pochowano go w Czeszewie. Dwukrotnie był żonaty; pierwsza jego żona Elżbieta z Jaworskich umarła wkrótce po ślubie, zaś z drugą żoną, Marią z Szumanów, mieli sześcioro dzieci - 4 córki i 2 synów. Jego syn Karol poległ w 1863 roku, w powstaniu styczniowym.

Jako filozof Karol Libelt zmierzał do utworzenia systemu filozofii narodowej. Miała ona być kompilacją różnych jemu współczesnych umysłowych kierunków, włącznie z romantyzmem polskim. Zajmował się również teorią estetyki. Jego niektóre prace to:

"O odwadze cywilnej"

"O miłości ojczyzny"

"Kwestia żywotna filozofii"

"System umnictwa czyli filozofii umysłowej"

"Estetyka czyli umnictwo piękne"

August Cieszkowski (urodzony 12 września 1814 roku w Suchej, w okolicach Warszawy, zmarł 12 marca 1894 roku w Wierzenicy, w okolicach Poznania), działacz polityczny i społeczny, filozof, jeden spośród założycieli Ligi Narodowej Polskiej, prezes i współtwórca Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Syn ziemianina, studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz w Berlinie; w roku 1838 bronił w Heidelbergu doktorat z filozofii. Po zakończeniu studiów odbył on kilkuletnią podróż po europejskich krajach (Francji, Anglii, Włoszech). W 1840 roku wrócił do kraju a następnie gospodarował w Surchowie (położonym w powiecie Krasnystaw), w 1843 roku na stałe przeniósł się do Wierzenicy, w okolicy Poznania.

W 1848 roku opracował odezwę do światowych parlamentów, w której to nawoływał do ogólnego porozumienia. Był współtwórcą Ligi Narodowej Polskiej (w 1848 roku), był też posłem do zgromadzenia narodowego Prus ( w latach 1848-1855), oraz działaczem (a w latach 1860-1866 przewodniczącym) Koła Polskiego przy pruskim sejmie. Działał aktywnie na rzecz utworzenia w Poznaniu uniwersytetu. Jako jeden spośród twórców Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk był trzykrotnie wybierany na jego prezesa (1857-1858, 1861-1868, od 1885). Założył w 1870 roku Wyższą Szkołę Rolniczą w Żabikowie, jakiej nadał imię swojej zmarłej w 1861 roku żony Haliny. W roku 1873 wpisany został w poczet członków Akademii Umiejętności w Krakowie.

Będąc filozofem krytykował on dialektyczny idealizm Hegla, zaś zasadą bytu oraz historii uczynił ideę wszelkiego czynu. Zgodnie z koncepcją Cieszkowskiego polski naród powołany został do społeczno-moralnej przebudowy rzeczywistości współczesnej (czyli filozofia narodowa). Cieszkowski zgromadził bardzo bogaty księgozbiór (bowiem aż kilka tysięcy tomów). Obejmował on prace z matematyki, filozofii, nauk społecznych oraz przyrodniczych, techniki i ekonomii rolnictwa. Te zbiory uległy niestety rozproszeniu podczas wojen światowych.

W roku 1914, w momencie wybuchu I wojny światowej Wielkopolska nagle znalazła się między zaborami, między jakże różnymi mentalnościami. Nie było tam proniemieckiej orientacji. Nie było również powodów do zbytniego entuzjazmu, przecież to Niemcy wygrywali zazwyczaj wojny. Królestwo stworzyli Niemcy, zaś Wielkopolska stała się jego prowincją.

Thomas Woodrow Wilson - był prezydentem USA (jego słynne 14 punktów stało się podstawą wersalskiego traktatu) nie mówił, iż Wielkopolska ma wejść w skład odrodzonej Polski (większość bowiem sądziła, że zostanie w granicach Niemiec).

Bolszewicka rewolucja w Wielkopolsce.

- organizowanie Polskich Rad Ludowych, zbrojnych formacji (księża, demokraci)

- utworzenie Rady Ludowe oraz organu politycznego dla Polaków - Naczelnej Rady Ludowej Zaboru Pruskiego: na czele Wojciech Korfanty, ks. Stanisław Adamski, Adam Poszwiński.

W Wielkopolsce pozostawało 80 tysięcy niemieckich żołnierzy i dlatego inne zabory bardzo się dziwiły dlaczego Wielkopolska nadal czeka, i na co ona czeka? A oni właśnie czekali na tzw. błękitną armię generała Hallera, którą blokowali Brytyjczycy.

Powstanie wielkopolskie przebiegało inaczej niż powstania w pozostałych dzielnicach - bowiem nie było tam artystów, poetów, nie powstały również legendy ani mity (Roman Wilkanowicz). Wojsko składało się z robotników, chłopów i mieszczaństwa. Trwały także tajne przygotowania: Sokół, harcerstwo, polskie organizacje pruskiego zaboru.

Różnice pomiędzy zaborem pruskim i rosyjskim:

- Rada Naczelna

Poznaniacy robili podczas wojny dobre interesy (produkcja, żywność).

Wielkopolska + Pomorze + Śląsk = Prusy

Tamtejsza społeczność była bardzo jednolita, przede wszystkim dominowała średnia klasa, nie było klasowych różnic.

- następowało stopniowe scalanie tych dzielnic, aby nie było za wielu wstrząsów.

Mówiono w Poznaniu - my odbudowujemy, w Warszawie zaś - o wskrzeszaniu polskiego państwa.

W 1912 roku utworzono uniwersytet.

  • poznaniacy głównie kształcili się na niemieckich uczelniach.

Michał Bobrzyński.

Jego opinie: nie mogę z nikim mówić poważnie o polityce. Wielkopolska nie posiada ambicji aby wpłynąć na lisy Polski. Czuć tutaj Bismarcka.

W Wielkopolsce powstanie wybuchło dnia 27 grudnia 1918 roku. Było ono reakcją na demonstracje Niemców, którzy sprzeciwiali się wizycie Ignacego J. Paderewskiego w Poznaniu. Powstańcy w bardzo krótkim czasie zajęli całą Wielkopolskę za wyjątkiem północnych oraz jej południowo - wschodnich obrzeży. Powstanie skończyło się 16 lutego 1919 roku zawartym w Trewirze rozejmem, który na powstańczy front rozszerzał zasady rozejmu, jaki kończył I wojnę światową z dnia 11 listopada 1918 roku. Było to jedno z dwóch, oprócz powstania wielkopolskiego z 1806 roku, ze zwycięskich powstań w historii Polski.

Kalendarium powstania wielkopolskiego.

Wydarzenia, które poprzedzały wybuch powstania:

styczeń 1916 roku - powstaje tajny Międzypartyjny Komitet Obywatelski, który skupiał posłów polskich do Reichstagu.

lipiec 1918 roku - na terenie pruskiego zaboru powstają lokalne Komitety Obywatelskie.

11 października 1918 roku - polskie organizacje, które działały w Rzeszy wydały wspólny komunikat, w jakim jawnie opowiedziały się za niepodległością.

9 listopada 1918 roku - wybuch w Rzeszy rewolucji, również na terenie Wielkopolski. Organizowanie tajnych wojskowych struktur. W poznańskim garnizonie (na cytadeli), Inowrocławiu i Jarocinie. Trwa akcja, mająca na celu gromadzenie broni oraz amunicji wykradanej z magazynów wojskowych.

10 listopada 1918 roku - wydarzenia powiązane z tak zwaną Republiką Ostrowską.

11 listopada 1918 roku -

* kapitulacja Niemiec oraz koniec I wojny światowej

* ujawnienie się tzw. Straży Obywatelskiej (kilkanaście dni potem przemianowanej na Straż Ludową), burmistrz Poznania Ernst Wilms został usunięty z zajmowanego stanowiska. Wojskowe niemieckie władze pozwoliły na funkcjonowanie jej, chcąc w ten sposób utrzymać pokój w Poznańskiej Prowincji.

12 listopada 1918 roku -

* Centralny Komitet Obywatelski powołuje tymczasowy Komisariat, w którego skład weszły takie osoby jak: ks. Stanisław Adamski, Wojciech Korfanty, Adam Poszwiński.

* Jarogniew Drwęski mianowany prezydentem Poznania.

13 listopada 1918 roku -

* Komisariat Naczelnej Rady Ludowej nawołuje mieszkańców pruskiego zaboru do spokoju mimo rewolucji na terenie Niemiec;

* ma miejsce "zamach na ratusz", w którym obradował Wydział Wykonawczy Rady Robotników i Żołnierzy całkowicie zdominowany przez Niemców. Przestraszeni groźbami użycia przeciwko nim siły delegaci usunęli z rady czterech niemieckich przedstawicieli i na ich miejsce powołali Bohdana Hulewicza, Mieczysława Palucha, Henryka Śniegockiego oraz Zygmunta Wizę. Na skutek tego Polacy zyskali kontrolę zarówno nad Komendą Miasta Poznania oraz nad dowództwem V Korpus.

17 listopada 1918 roku- Komisariat NRL wezwał do złożenia pieniędzy jako jednorazowego narodowego podatku.

18 listopada roku- odbyły się wybory do powiatowych Rad Ludowych oraz wybory posłów do Sejmu Dzielnicowego (1399 delegatów).

20 listopada - w Warszawie w trakcie expose rządu padły słowa: przyłączenie Wielkopolski będzie jednym z pierwszych naszych zadań.

grudzień 1918 - nasilają się działania dążące do stworzenia całkowicie tajnej armii.

3 grudnia 1918 roku- rozpoczyna obrady Sejm Dzielnicowy w Poznaniu, ma to miejsce w budynku kina "Apollo". Biorą w nim udział przedstawiciele wszystkich ziem pruskiego zaboru, a także przedstawiciele polskiej zarobkowej emigracji, głównie pochodzący z Westfalii.

5 grudnia 1918 roku - koniec obrad prowadzonych przez Sejm Dzielnicowy, na jakich podjęte uchwały wyraziły między innymi wolę połączenia tamtych ziem z innymi zaborami w odrodzonej i zjednoczonej Polsce, zalegalizowano również Naczelną Radę Ludową, oficjalnie przeprowadzając wybory jej członków.

6 grudnia 1918 roku - odbywa się pierwsze posiedzenie NRL, wybranej wcześniej przez sejm. Bolesław Krysiewicz zostaje przewodniczącym prezydium. Wybrano także organ wykonawczy czyli Komisariat Naczelnej Rady Ludowej, który tworzyli następujący ludzie: reprezentujący Wielkopolskę - ks. Stanisław Adamski oraz Władysław Seyda, reprezentanci Śląska - Wojciech Korfanty oraz Józef Rymer, reprezentanci Pomorza Gdańskiego - Stefan Łaszewski, a także reprezentujący Kujawy - Adam Poszwiński. Aby w pewien sposób usprawnić działania stworzono w Bytomiu oraz Gdańsku podkomisariaty.

11 grudnia 1918 roku - przywrócono w szkołach poznańskich nauczanie języka polskiego oraz religii w języku polskim.

15 grudnia 1918 roku - w Warszawie rząd zerwał dyplomatyczne stosunki z Niemcami.

26 grudnia 1918 roku - do Poznania przyjechał Ignacy Paderewski, pomimo sprzeciwu ze strony władz niemieckich (chęć wręczenia nakazu opuszczenia Poznania uniemożliwił oficerom niemieckim kordon Straży Ludowej).

Przebieg powstania wielkopolskiego:

27 grudnia 1918 roku - w Poznaniu po południu doszło do strzelaniny w okolicach Prezydium Policji, które mieściło się naprzeciwko Teatru Miejskiego jak również w pobliżu Hotelu Bazar. Podczas walk o Prezydium Policji śmierć poniósł Franciszek Ratajczak. Powstanie również wybuchło poza Poznaniem. W trakcie walk pod Boczkowem poległ Jan Mertka (obydwaj polegli zostali wymienieni w komunikacie NRL), udało się wyzwolić Szamotuły, Środę Wielkopolską, Pniewy, Opalenicę, Buk, Trzemeszno, Wrześnię i Gniezno. Polacy opanowali Dworzec Główny w Poznaniu, Pocztę Główną oraz część miejskich fortyfikacji.

28 grudnia 1918 roku -

* Polacy w Poznaniu zdobywają cytadelę, następnie fort Grolmann oraz arsenał przy ulicy Wielkie Garbary (dziś Garbary).

* Komisariat NRL na tymczasowego dowódcę powstania mianuje kpt. Stanisława Taczaka (jednocześnie otrzymał on nominację na stopień majora).

29 grudnia 1918 roku - między innymi zostaje zdobyte Grodzisko Wielkopolskie, Kłecko, Kórnik, Wielichów, Gostyń i Witków.

30 grudnia 1918 roku -

* miała miejsce nieudana próba pokojowych rozmów z Niemcami, którzy to odmawiają wzięcia na siebie odpowiedzialności starcia wywołane 27 grudnia.

* powstańcy w Poznaniu wypierają 6 pułk grenadierów z koszar, który to po zakończeniu rozmów opuszcza miasto z bronią.

* dochodzi do wyzwolenia Wronek, Wągrowca, Gołańczy, zatrzymania natarcia niemieckiego na Gniezno, w okolicach Zdziechowa.

31 grudnia 1918 roku -

* ma miejsce wyzwolenie Kościana, Obornik Wielkopolskich, Ostrowa Wielkopolskiego.

* rozpoczyna się ofensywa powstańców w stronę Kujaw pod wodzą Pawła Cymsa.

1 stycznia 1919 roku -

* Paderewski wyjeżdża z Poznania.

* powstańcom udaje się wyzwolić Jarocin, Krotoszyn, Mogilno.

3 stycznia 1919 - obawiając się powstania anarchii na terenie Wielkopolski Komisariat NRL przyjmuje decyzję dotyczącą przejęcia władzy, jednak decyzja ta pozostaje tajna.

4 stycznia 1919 roku - Komisariat NRL wystosował dekret dotyczący powołania Wojciecha Trampczyńskiego na stanowisko Naczelnego Prezesa Prowincji Poznańskiej oraz Prezesa Rejencji w Poznaniu. Niemieckie władze wzywają teraz do bojkotu dopiero co mianowanego urzędnika.

5 stycznia 1919 roku - do tego dnia powstańcy opanowują między innymi miejscowości: Czarnków, Jutrosin, Kruszwica, Nakło, Nowy Tomyśl, Miejska Górka, Rawicz, Strzelno i Wolsztyn

6 stycznia 1919 roku -

* dochodzi do zdobycia lotniska Ławica w Poznaniu razem ze stacjonującymi na nim samolotami.

* toczą się walki na Pomorzu, pod Czerskiem oraz Kościerzyną.

7 stycznia 1919 roku -

* opanowane ziemie zostają podzielone na siedem Wojskowych Okręgów.

* Niemcy przejmują opanowane wcześniej przez Polaków miejscowości Chodzież oraz Czarnków.

8 stycznia 1919 roku -

* Komisariat NRL obejmuje władzę cywilną oraz wojskową jednak nie określając jej zasięgu terytorialnego. Jednocześnie mianuje głównodowodzącym powstania generała Józefa Dowbora-Muśnickiego.

* Polakom udaje się odbić Chodzież (tu: bitwa pod Chodzieżą) oraz Czarnków, odnoszą również zwycięstwo podczas bitwy pod Ślesinem i zajmują Sieraków.

9 stycznia 1919 roku -

* NRL ogłasza oficjalnie przejęcie całej władzy. Stopniowo rozpoczyna się spolszczanie administracji. Ze swoich stanowisk zostają zdjęci urzędnicy najbardziej antypolscy. Na terenie powiatów niemieckie landraty podporządkowane zostały polskim starostom, jacy to po pewnym okresie przejęli ich wszystkie uprawnienia.

* Polacy wyparci zostają z Nakła.

10 stycznia 1919 roku - toczą się walki na południowym froncie w okolicach Kąkolewa, Leszna i Rydzyny. Powstańcom udaje się zdobyć Sarnowę.

11 stycznia 1919 roku - Sarnowa zostaje utracona, dochodzi do przegranej bitwy pod Zbąszyniem, a także zwycięskiej bitwy pod Szubinem, zajęto również Łabiszyn, Złotniki i Żnin.

12 stycznia 1919 roku - walki toczą się pod Lesznem oraz Lipnem.

13 stycznia 1919 roku - Niemcy opanowują Szamocin.

14 stycznia 1919 roku - Komisariat NRL zwraca się do Romana Dmowskiego z apelem o pomoc przy zawarciu rozejmu.

15 stycznia 1919 roku - ma miejsce nieudana próba odzyskania Szamocina.

16 stycznia 1919 roku -

* wydany zostaje pierwszy numer "Tygodnika Urzędowego Naczelnej Rady Ludowej".

* w składzie rządu Ignacego Paderewskiego znajduje się dwóch Wielkopolan: Józef Englich - minister skarbu, a także Kazimierz Hącia - minister przemysłu oraz handlu.

17 stycznia 1919 roku - ogłoszony został pobór do Wielkopolskiej Armii - powołano roczniki: 1897, 1898 oraz 1899.

20 stycznia 1919 roku - zakaz przekazywania jakichkolwiek pieniędzy do banków na terenie Rzeszy a położonych poza linią istniejącego frontu.

21 stycznia 1919 roku -

* NRL ustaliła rotę przysięgi składanej przez Armię Wielkopolską.

* Do Paryża przesłane zostaje sprostowanie nieprawdziwych informacji, jakie rozpowszechniane były przez władze Berlina na temat zastosowania przez powstańców jakiegoś terroru w stosunku do cywilnej ludności z dowodami strony niemieckiej na takiego typu zachowanie. Równocześnie żądano przysłania alianckiej misji, wskazując na możliwy udział Wielkopolskiej Armii podczas walk z bolszewizmem. W zagranicznej prasie ukazywały się bardzo liczne artykuły dotyczące sytuacji na terenie Wielkopolski.

22 stycznia 1919 roku -

* Na północnym froncie powstańcy tracą miejscowość Potulice.

* na południowym froncie - ma miejsce zwycięska bitwa w okolicach Robaczyska.

* Joseph Noules mianowany zostaje przez Radę Najwyższą Państw Koalicyjnych szefem misji mającej przybyć wówczas do Polski.

23 stycznia 1919 roku - powstańcy bardzo skutecznie bronili się w Miejskiej Górce.

25 stycznia 1919 roku -

* ma miejsce zdobycie Babimostu oraz Kargowej.

* dochodzi do wstrzymania wszystkich połączeń między Wielkopolską a Rzeszą.

* ma miejsce ostateczne zniesienie wszystkich ograniczeń pruskich dotyczących polskiego języka w szkolnictwie.

26 stycznia 1919 roku - żołnierze Wielkopolskiej Armii wraz z generałem Dowborem-Muśnickim złożyli uroczystą przysięgę na terenie Placu Wilhelmowskiego, wówczas przemianowanego na Plac Wolności w Poznaniu.

28 stycznia 1919 roku - ofensywa niemiecka rozpoczyna się w rejonie Bydgoszczy oraz Nakła. Bitwa rozgrywa się pod Rynarzewem, Niemcy opanowują Szubin.

29 stycznia 1919 roku - Roman Dmowski wygłosił na posiedzeniu Najwyższej Rady Państw Koalicyjnych mowę, w której uzasadniał prawa Polaków do ziem pruskiego zaboru, oskarżył równocześnie Niemców o całkowitą dwulicowość.

2 lutego 1919 roku - rozpoczynają się polsko - niemieckich rozmowy w Berlinie.

3 lutego 1919 roku - załamuje się ofensywa niemiecka na północnym froncie. Polacy przeprowadzonym kontratakiem odrzucają nieprzyjaciela za Noteć. Dochodzi do odbicia Rynarzewa i zwycięskiej bitwy pod Kcynią.

4 lutego 1919 roku -

* następuje odbicie Szubina, a następnie walki na południowym froncie nieopodal Rawicza.

* rozpoczynają się rozmowy przedstawicieli warszawskiego rządu z Komisariatem NRL dotyczące reprezentacji pruskiego zaboru w Sejmie Ustawodawczym.

5 lutego 1919 roku - zakończenie fiaskiem rozmów w Berlinie. Strona polska zdecydowanie odrzuca warunki niemieckie, które nakazywały rozwiązanie Wielkopolskiej Armii, uznanie całkowicie suwerennych praw Niemców do Wielkopolski oraz zapłacenia przez polską stronę za szkody wynikłe na skutek walk. Mimo zerwania prowadzonych rozmów Ententa zaznaczała, iż obie ze stron są gotowe do pokojowych pertraktacji.

6 lutego 1919 roku - zakończenie rozmów w kwestii reprezentacji Pruskiego Zaboru w Sejmie Ustawodawczym. Wziąwszy pod uwagę fakt, że Wielkopolska, Śląsk oraz Kujawy i Pomorze nadal formalnie pozostawały częścią Rzeszy, chcąc uniknąć międzynarodowych reperkusji zrezygnowano z przeprowadzania planowanych wcześniej wyborów, jakie wyłonić miały 126 posłów i dać prawo uczestnictwa w obradach 16 reprezentantom polskim z Reichstagu.

7 lutego 1919 roku -

* Ciężkie walki toczące się o Kolno, które było wielokrotnie tracone oraz odbijane.

* Komisariat NRL mianował 122 dawnych podoficerów z cesarskiej niemieckiej armii na stopień podporucznika.

* Józef Piłsudski Naczelnik Państwa oficjalnie wydał dekret dopuszczający 16 przedstawicieli Pruskiego Zaboru do uczestnictwa w obradach Sejmu Ustawodawczego.

9 lutego 1919 roku - zatrzymanie się ofensywy niemieckiej na zachód od miejscowości Trzciel.

10 lutego 1919 roku - zatrzymanie ataku nieprzyjaciela pod Rawiczem.

11 lutego 1919 roku - Komisariat NRL rozwiązał wszystkie miejskie rady, ustalając nowy termin wyborczy do samorządów na dzień 25 marca.

12 lutego 1919 roku - Niemcy wspierani przez pancerne pociągi zdobyli Kargowę oraz Babimost. Natarcie ich zatrzymane zostaje pod Kopanicą.

14 lutego 1919 roku -

* Początek rozmów dotyczących przedłużenia rozejmu, który kończył I wojną światową z dnia 11 listopada 1918 roku. Niemcy się sprzeciwiają, aby objął on również front wielkopolski, jednak pod wpływem Francji wyrażają w końcu zgodę.

* Naczelne Niemieckie Dowództwo przeniesione zostaje do Kołobrzegu w związku z przygotowaniami do skierowania wszelkich dostępnych sił przeciwko Wielkopolsce.

16 lutego 1919 roku - w Trewirze przedłużony zostaje rozejm pomiędzy państwami Ententy i Niemcami, jaki również objął front wielkopolski. Równocześnie Armia Wielkopolska uznana została za sprzymierzone wojsko.

Pomiędzy rozejmem i zjednoczeniem.

18 lutego 1919 roku - mimo rozejmu doszło do zbrojnej potyczki pod Rynarzewem, jednostki polskie zdobyły pancerny pociąg.

9 marca 1919 roku - Do Małopolski rusza kompania ochotnicza powstańców, zamierzająca wziąć udział w bojach przeciwko okrążającym Lwów Ukraińcom.

20 marca 1919 roku - zniesienie tzw. Östmarkenzulage czyli dodatku do wypłaty niemieckich urzędników, którzy pracowali na wschodzie, miało to zachęcić Niemców aby osiedlali się na terenie Zaboru Pruskiego.

23 marca 1919 roku - Polacy odnieśli druzgocące zwycięstwo podczas wyborów do Rady Miejskiej miasta Poznania.

24 marca 1919 roku - Komisariat NRL skierował wniosek do Rady Ministrów Rzeczpospolitej w Warszawie, dotyczący utworzenia odrębnej administracji dla dotychczasowego Pruskiego Zaboru. Wojciech Korfanty ewentualne przystosowanie owych struktur do już istniejących na innych obszarach kraju nazwał "krokiem wstecz". Ostatecznie pod wpływem Ignacego Paderewskiego została podjęta decyzja o zachowaniu pełni władzy przez Komisariat NRL na terenach byłego zaboru do momentu ustalenia zachodniej granicy oraz przyszłej autonomii tamtych ziem (ostatecznie jedynie Górny Śląsk ją otrzymał). Komisariat NRL również rozbudował Armię Wielkopolską i powołał roczniki 1891, 1892, 1893, 1894 i 1901.

5 kwietnia 1919 roku - Sejm Ustawodawczy uchwalił uzupełniające wybory w byłej Poznańskiej Prowincji, w której miało być wyłonionych kolejnych 42 posłów.

9 kwietnia 1919 roku - Komisariat NRL zarządził 8 godzinny dzień pracy tak w przemyśle jak i w handlu.

10 kwietnia 1919 roku - wydanie rozporządzenia Komisariatu NRL dotyczącego usunięcia napisów niemieckojęzycznych na dworcach kolejowych, urzędach oraz zmiany nazw tamtejszych ulic na typowo polskie. Karą za nie przestrzeganie tego przepisu miały być dwa lata więzienia, a także 10 000 polskich marek.

16 kwietnia 1919 roku - NRL postanowiła, iż 3 maja obchodzony będzie jak święto państwowe.

7 maja 1919 roku - rozpoczyna swoją działalności Wszechnica Piastowska.

15 maja 1919 roku - język polski stał się jedynym urzędowym językiem, podczas gdy niemiecki pozostał językiem pomocniczym. Równocześnie braki wśród urzędników sprawiły, że utrzymano niemiecki język w sądownictwie do roku 1920.

25 maja 1919 roku - Armia Wielkopolska została podporządkowana Naczelnemu Dowództwu Wojska Polskiego, przy zachowaniu odrębnej jej organizacji.

30 maja 1919 roku - przekształcenie się Straży Ludowej w tzw. Obronę Krajową.

1 czerwca 1919 roku - przeprowadzone zostają uzupełniające wybory do Sejmu Ustawodawczego.

6 czerwca 1919 roku -

* mają miejsce starcia w okolicach Bydgoszczy.

* wzrastające zagrożenie kontrofensywą niemiecką sprawia, iż Komisariat NRL wprowadził stan wyjątkowy na terenie wszystkich jemu podległych ziem. W pasie 20 kilometrów od linii istniejącego frontu cywilne władze podporządkowane zostają wojskowym, zaś w kilka dni potem wprowadzona została kara śmierci za działalność na szkodę Wielkopolskiej Armii, lub też na korzyść niemieckiej armii.

18 czerwca 1919 roku - rozgrywają się potyczki w okolicach Rynarzewa.

28 czerwca 1919 roku - wersalski traktat przyznaje Polsce Wielkopolskę (poza jedynie kilkoma skrawkami).

1 lipca 1919 roku -

* Komisariat NRL zniósł granicę celną z dawnym Królestwem Polskim.

* dochodzi do wymiany artyleryjskiego ognia na wielkopolskim froncie.

9 lipca 1919 roku- ma miejsce zniesienie wyjątkowego stanu poza przyfrontową strefą.

10 lipca 1919 roku - toczą się obrady rządu Rzeczpospolitej przy udziale całego Komisariatu NRL, na jakich dyskutowano o ustroju byłego Zaboru Pruskiego. Podjęta została decyzja odnośnie utworzenia Ministerstwa Byłej Dzielnicy Pruskiej.

1 sierpnia 1919 roku - Sejm Ustawodawczy przegłosował ustawę "O tymczasowej organizacji zarządu byłej dzielnicy pruskiej", która tworzyła Ministerstwo dotychczasowej Dzielnicy Pruskiej, a także określała proces powolnej unifikacji Wielkopolski z pozostałymi częściami kraju.

12 sierpnia 1919 roku - weszła w życie następująca ustawa Ustawodawczego Sejmu "O tymczasowej organizacji zarządu byłej dzielnicy pruskiej". Ministrem dawnej Dzielnicy Pruskiej został mianowany Władysław Seyda.

19 sierpnia 1919 roku - następuje rozwiązanie NRL.

28 sierpnia 1919 roku - Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego wydało dzienny rozkaz nr 216, który włączał Armię Wielkopolską do struktur Wojska Polskiego oraz tworzył Dowództwo Okręgu Korpusu VII w Poznaniu

6 listopada 1919 roku - ma miejsce rozwiązanie Komisariatu NRL.

10 stycznia 1920 roku - w życie weszły postanowienia wersalskiego traktatu, na mocy jakiego oddziały z terenów Wielkopolski przejąć miały pozostające w niemieckich rękach przyznane Polakom fragmenty Wielkopolski oraz Pomorze.

13 stycznia 1920 roku - dowództwo wielkopolskiego frontu wydało rozkaz dotyczący rozpoczęcia przejmowania przyznanych obszarów.

17 stycznia 1920 roku - rozpoczyna się akcja przejmowania ziem wcześniej przyznanych Polsce.

8 marca 1920 roku - następuje likwidacja wielkopolskiego frontu.

Maj 1926 roku - zamach Józefa Piłsudskiego (tzw. przewrót majowy).

Poznaniacy stanęli po stronie rządów sprawiedliwych (premiera Stanisława Wojciechowskiego).

Poznańskie oddziały VII Korpusu: Edmund Hauzer, Kazimierz Sosnowski.

Powstaje poznański garnizon (Plac Sapierzyński - obecnie - Wielkopolski, Wzgórze świętego Wojciecha - kościół garnizonowy).

Wspomnienia Mariana Ronejko:

- potępienie Józefa Piłsudskiego

- Endecja - Narodowi Demokraci - Edward Dmowski.

Przez wszystkie lata zaborów Poznań niejako był pewną twierdzą. Zaś na wzgórzu Winiary utworzona została twierdza - Cytadela. Miasto Poznań ogrodzono fortyfikacyjnymi wałami (budynek folwarku to teraz hotel oraz browar).

Pod koniec XIX wieku zbudowano pas zewnętrznych umocnień - aż 18 fortów.

- Toczyły się walki o pomorski wał. Sieć komunikacyjna została zbudowana jeszcze przez Prusaków.

Następuje odsunięcie Wielkopolan od centralnych urzędów.

- ma miejsce osiedlenia się tam Polaków.

W latach 30-stych - wzrosło poparcie dla Józefa Piłsudskiego, endecka młodzież zbliżyła się do młodzieży niepodległościowej, legionowej.

W latach 1926 - 1939 zmienia się Wielkopolska:

Wielkopolska i reszta kraju: różnice i produkty.

30 q/ha 10-12 q/ha (pszenica)

Około 12% chałup posiadało elektryczność, zaś w Niemczech - 1/3, a w Galicja zaledwie 2%.

Domy były murowane, nie znano strzech, prowadzono kursy, organizowano wystawy - był to wzór gospodarczego oraz kulturalnego życia. W Wielkopolsce był życie ludzi stało na wyższym poziomie.

Rok 1928 to X-lecie odbudowy polskiego państwa.

PWK czyli Powszechna Wystawa Krajowa - pokazano na niej polskie osiągnięcia całemu światu.

Leon Szczurkiewicz, Cyryl Ratajski.

MTP czyli Międzynarodowe Targi Poznańskie.

Od roku 1923 organizowane były poznańskie banki (twórcą ich Wawrzyniak).

Wielkopolska lat trzydziestych jeszcze była endecka. Napływali literaci, kwitło literackie życie, kabarety. Przez kilka lat polonizowano nazwy, inna była też mentalność poznaniaków.

" Powiatowa kolejka " - boczne wąskotorowe koleje.

W roku 1926 potępiono Poznań.

O wszystkim decydował stan średni (czyli mieszczaństwo).

"Etos Wielkopolan" czyli tzw. cechy poznaniaków to między innymi:

- zmysł praktyczny

- pracowitość

- pragmatyzm

- punktualność

- wykształcenie

- poszanowanie prawa

- uprzejmość

W Wielkopolsce raczej trudno było o jakiś romantyzm (częste wysiedlenia, zagłada inteligencji, obozy).

W latach 1939 - 1941 - istniało aż 50 różnych organizacji.

Pierwszy delegat do londyńskiego rządu to Cyryl Ratajski (zastąpiony potem przez Sikorskiego, zaś Starzyński - prezydent Warszawy bardziej był znany niż C. Ratajski).

Czasy PRL.

To najtrudniejszy etap w Wielkopolsce, a także najtrudniej jest go przedstawić.

Rok 1945 - odzyskanie niepodległości.

Dwa rządy: w Lublinie (lubelski) i w Londynie.

Rok 1946 - przeprowadzono referendum dla nowo utworzonego rządu.

Przeprowadzenie reformy (chłopskiej) rolnej - parcelacja gospodarstw.

Lata 1949-1956 to okres stalinizmu - zamierzano przenieść radzieckie wzorce. Polityka oraz kultura przesiąknięte były ideologią Stalina oraz Lenina.

Zduńska Wola - znaczna większość budżetu została przeznaczana na zbrojenia (w 1947 roku - 140 tysięcy szło na wojsko, a w 1953 roku - aż 450 tysięcy na wojsko).

A w tym czasie zwykłym ludziom coraz gorzej się żyło.

Lata 1948-1956 to wyjątkowo trudny czas dla Wielkopolski, uciekają w etos tzw. organiczności.

Dystans dla tzw. dyktatury ciemniaków = I kulturkampf (wiek XIX).

Rok 1963 II kulturkampf - był to ważny rok dla całej Wielkopolski - wówczas wygrał kościół.

Czerwiec 1956 roku (Trzy Krzyże - pomnik poznańskiego czerwca, powstał w roku 1980 - okres solidarności).

Wprowadzanie planu sześcioletniego - kartki, o wiele niższe zarobki.

Zaczyna się okres Poznańskich Targów.

Poznańskie powstanie - Czerwiec 1956 roku.

- ZNTK, Cegielski, robotnicy wyszli na ulice - 100 tysięcy osób, zaś sam Poznań wtedy liczył 380 tysięcy.

- strajk zorganizowano - porządnie, po poznańsku

- wypuszczono 400 więźniów z aresztu na Młyńskiej; na ulicy Kochanowskiego mieściła się Policja Polityczna

- pod wieczór wkroczyły wojskowe oddziały, miasto szybko zostało spacyfikowane, została wprowadzona godzina policyjna, zaś Cyrankiewicz wypowiedział słynne zdanie, którego poznaniacy nie zapomną: "kto podniesie rękę na władzę ludową, temu zostanie ręka odrąbana" (chodziło między innymi o hasła antyradzieckie i antypeerelowskie.

- Według ówczesnych władz poznańskie powstanie było jedynie spiskiem imperialistycznym.

Jesień 1956 roku- odeszła partyjna ekipa, na scenę wkroczył Władysław Gomułka. Poznańska tragedia zamknęła ten trudny okres.

Następuje proces stopniowej erozji etosu. Dzierżyński, Kasprzak.

Grudzień 1970 roku - mają miejsce wydarzenia na terenie Wybrzeża. Lata 70-te to z kolei okres Gierkowski. Zbudowanych zostało wiele zakładów, dla wszystkich była praca a istniał tylko jeden wymóg - trzeba było należeć do rządzącej partii, a jeżeli nie, to nie angażować się w jakąkolwiek inną działalność.

Powstaje KOR czyli Komitet Ochrony Robotników. Należą tu takie osoby jak: Barańczak, Balcerzak, Trojanowiczowa.

Październik 1978 roku - wybór papieża Polaka.

Dnia 13 grudnia 1981 roku rozpoczął się stan wojenny, który trwał aż do dnia 22 lipca 1983 roku.

W 1944 roku - wydany został Manifest PKWN.

Co zostało z tego etosu Wielkopolski w III Rzeczpospolita ?

- organizacje (do roku 1960) - chóry, towarzystwa

- wspólnota czyli wspólne dobro

W 1990 roku rozpoczyna się eksponowanie ludzkiej jednostki.

(Suchocka, Łybacka, Ziółkowska)