Urbanizacja jest złożonym procesem przemian przestrzennych, ekonomicznych i społecznych, który skutkuje rozwojem miast i obszarów miejskich oraz zwiększaniem odsetka ludności miejskiej w danym regionie.

Wyróżnia się cztery rodzaje urbanizacji:

- przestrzenna (powstawanie nowych miast i przestrzenny rozwój już istniejących),

- demograficzna (wzrost liczby ludności w mieście, migracje ze wsi do miast),

- społeczna (upowszechnianie się tzw. miejskiego stylu życia),

- ekonomiczna (zwiększenie odsetka ludności pracującej w zawodach pozarolniczych).

Proces urbanizacji w sensie statystycznym przedstawia wskaźnik urbanizacji. Jest to odsetek ludności mieszkającej w miastach w stosunku do całkowitej populacji w jakimś regionie. Z reguły, im wyższy wskaźnik urbanizacji, tym kraj jest lepiej rozwinięty gospodarczo, chociaż oczywiście występują wyjątki od tej zasady, zwłaszcza w krajach Ameryki Południowej. Poniższa tabela przedstawia pięć krajów o najwyższym i pięć o najniższym wskaźniku urbanizacji na świecie:

Kraje o najwyższym

wskaźniku urbanizacji

Wartość

(w %)

Kraje o najniższym

wskaźniku urbanizacji

Wartość

(w %)

1

Hongkong

100

Ruanda

6,2

2

Singapur

100

Bhutan

7,7

3

Bermudy

100

Burundi

9,1

4

Kajmany

100

Nepal

12,5

5

Belgia

99,6

Uganda

15,0

Aglomeracją nazywamy skupisko miast i mniejszych miejscowości, które charakteryzuje się intensywną zabudową i dużą gęstością zaludnienia. Mieszkająca w niej ludność pracuje przede wszystkim w zawodach pozarolniczych. W obrębie aglomeracji występuje intensywny przepływ ludzi i towarów, oraz równie dynamiczna wymiana towarów. Aglomeracjami są m.in. Warszawa, Łódź, Tokio, Paryż i Londyn.

Konurbacja jest typem aglomeracji miejskiej, w skład której wchodzi kilka lub kilkanaście miast o podobnych cechach gospodarczych i demograficznych. Miasta łączą więzy ekonomiczne, komunikacyjne i funkcjonalne. Konurbacją jest np. Górnośląski Okręg Przemysłowy, Trójmiasto i Zagłębie Donieckie.

Megalopolis to zajmujący wielką powierzchnię obszar zurbanizowany, w którego skład wchodzi kilka konurbacji lub aglomeracji. Przykładami takich obszarów są: megalopolis wokół Wielkich Jezior (Chicago, Toledo, Detroit, Cleveland, Toronto), megalopolis wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych (Boston, Nowy Jork, Filadelfia, Waszyngton), megalopolis zachodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych (San Francisco, Sacramento, Los Angeles) i coraz częściej wyróżniane megalopolis zachodnioeuropejskie (Paryż, Bruksela, Amsterdam, Zagłębie Ruhry)

Proces urbanizacjiprzebiega w czterech etapach:

1. etap - urbanizacja wstępna - powolna koncentracja ludności w miastach, będąca skutkiem dużego zapotrzebowania na pracowników w sektorach przemysłu i usług. W tym etapie dominuje urbanizacja demograficzna i urbanizacja ekonomiczna.

2. etap - suburbanizacja (ang. suburb - przedmieście) - szybki wzrost liczby ludności w strefie podmiejskiej. Tworzą się slumsy, w których zamieszkuje uboga ludność migrująca z terenów wiejskich. Następuje stopniowe zmniejszanie liczby mieszkańców w centrum miasta. Najbogatsi mieszkańcy przenoszą się na obszary podmiejskie, skąd dojeżdżają do pracy w centrum. W tym etapie mamy do czynienia z urbanizacją demograficzną, ekonomiczną oraz przestrzenną.

3. etap - dezurbanizacja - intensywne migracje ludności ze stref centralnych i podmiejskich na tereny mniej zamieszkałe. Jest to tzw. "kryzys śródmieścia", który powoduje zwiększanie obszaru zajmowanego przez miasto i tworzenie się ogromnych obszarów zurbanizowanych. Do wystąpienia tego etapu, przyczynia się zmiana sposobu produkcji w zakładach przemysłowych (automatyzacja produkcji) oraz relokacja firm na tereny pozamiejskie. W tym etapie dominuje urbanizacja ekonomiczna i urbanizacja przestrzenna.

4. etap - reurbanizacja - migracja ludzi z obszarów zurbanizowanych na tereny wiejskie lub małomiasteczkowe, gdzie istnieje możliwość odpoczynku od miejskiego hałasu i zanieczyszczenia. Przyczyną jest również kryzys śródmieścia. Na obszarze miejskim obserwuje się urbanizację demograficzną i ekonomiczną, a na wiejskim urbanizację społeczną charakteryzującą się upowszechnianiem miejskiego stylu życia. Poza tym stopniowo, wraz ze wzrostem napływu ludności z miast, rozwija się urbanizacja w sensie przestrzennym.

Proces urbanizacji na świecie przebiega różnie, a uzależniony jest przede wszystkim od poziomu rozwoju gospodarczego. W krajach słabo rozwiniętych wydzielić można trzy grupy:

1. grupa - kraje rozwinięte najsłabiej (Wietnam, Bangladesz Pakistan, Nepal), w których obserwuje się dopiero początki procesu urbanizacji. Większość ludzi w tych państwach pracuje w rolnictwie, a migracja ze wsi do miast przebiega powoli. W miastach nie rozwijają się sektory gospodarki, które mogłyby stworzyć miejsca pracy, więc ludzie wolą pozostać tam gdzie mieszkają.

2. grupa - kraje będące obecnie w fazie suburbanizacji (Chiny, Indie, Filipiny). W państwach tych następuje gwałtowny rozwój miast, który powodowany jest migracją ze wsi do miast. Ludzie przybywający z przeludnionych wsi zamieszkują na peryferiach miasta tworząc slumsy - dzielnice nędzy.

3. grupa - państwa w których występuje tzw. urbanizacja pozorna (część krajów Ameryki Środkowej i Południowej). Obserwuje się w nich dynamiczny rozwój aglomeracji miejskich, a przede wszystkim stolic.

W państwach wysoko rozwiniętych (Japonia, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Niemcy, Francja) migracja ze wsi do miast stopniowo się zmniejsza. W wielkich aglomeracjach nie ma szybkiego przyrostu ludności, a wielu dotychczasowych mieszkańców osiedla się w strefach podmiejskich, lub nawet peryferyjnych. Dzieje się tak za sprawą coraz większego zanieczyszczenia i zatłoczenia w obszarach miejskich oraz przenoszenia zakładów przemysłowych w obszary pozamiejskie.

Skutki urbanizacji można rozpatrywać w aspekcie ekonomicznym, społeczno-ekonomicznym, socjalnym, zdrowotnym i ekologicznym.

Aspekt ekonomiczny

Pozytywne skutki urbanizacji

Negatywne skutki urbanizacji

- tworzenie się dużego rynku zbytu

- problemy z zaopatrzeniem w wodę

- rozbudowa infrastruktury technicznej

- wzrost cen działek i mieszkań

- zwiększanie wydajności pracy

- brak terenów pod budowę mieszkań

- łatwiejszy kontakt pomiędzy firmami

- niedostatek miejsc parkingowych

- zmniejszenie bezrobocia

- powstawanie korków ulicznych

- przeciążenie komunikacji miejskiej

- konieczność budowy nowych

oczyszczalni ścieków

Aspekt społecznoekonomiczny

Pozytywne skutki urbanizacji

Negatywne skutki urbanizacji

- łatwiejsza możliwość znalezienia

pracy

- zwiększenie liczby przestępstw

- lepszy sposób zdobycia

wykształcenia

- wzrost napięć społecznych

- zwiększenie ilości czasu

przeznaczonego na odpoczynek

- zmniejszenie poczucia

bezpieczeństwa wśród mieszkańców

- lepszy dostęp do instytucji

oświatowych i administracji

publicznej

- dostęp do instytucji kulturowych np.

teatru, kina, opery

Aspekt socjalny

Pozytywne skutki urbanizacji

Negatywne skutki urbanizacji

- wzrost płac

- powstawanie slumsów

- podwyższenie jakości życia

- wzrost liczby osób nie mających

mieszkania

- lepszy dostęp do pomocy społecznej

- zbyt mała liczba mieszkań

- gorsze warunki sanitarne

Aspekt zdrowotny

Pozytywne skutki urbanizacji

Negatywne skutki urbanizacji

- lepszy dostęp do ośrodków zdrowia i

szpitali

- zwiększenie liczby chorych na

depresje

- szybszy dojazd służb ratowniczych

- wzrost liczby samobójstw

- wzrost zachorowalności na choroby

spowodowane zanieczyszczeniami

Aspekt ekologiczny

Pozytywne skutki urbanizacji

Negatywne skutki urbanizacji

- tworzenie parków miejskich

- wzrost zanieczyszczenia powietrza,

wód i gleb

- trudności ze składowaniem odpadów

i ich utylizacją

- wzrost natężenia hałasu