Ziemia obiecana - czas i miejsce akcji
Akcja „Ziemi obiecanej” rozgrywa się w drugiej połowie XIX wieku, przede wszystkim w latach osiemdziesiątych XIX stulecia, czyli w okresie gwałtownej industrializacji ziem polskich znajdujących się pod zaborami. Głównym miejscem wydarzeń jest Łódź, położona w zaborze rosyjskim, należąca do Królestwa Polskiego. W rzeczywistości politycznej pozbawionej własnej państwowości Polacy mieli ograniczone możliwości działania w sferze politycznej i administracyjnej, dlatego dla wielu przedstawicieli społeczeństwa droga do sukcesu prowadziła przez działalność gospodarczą i przemysł. Nieprzypadkowo jednym z głównych tematów powieści jest dążenie do zdobycia kapitału i pozycji społecznej. Kontekst zaborów tłumaczy również wielonarodowy charakter miasta, w którym obok Polaków żyją i współpracują Niemcy, Żydzi oraz Rosjanie.
Najważniejszą przestrzenią powieści jest Łódź, ukazana jako miasto niezwykle dynamiczne, rozwijające się w zawrotnym tempie. To przestrzeń fabryk, kantorów, pałaców przemysłowców i robotniczych przedmieść, miejsce ogromnych fortun i równie wielkiej nędzy. Łódź nie stanowi jedynie tła wydarzeń, ale jest swoistym „bohaterem zbiorowym” powieści. To właśnie miasto kształtuje losy bohaterów, podporządkowując ich bezwzględnym prawom kapitalizmu.
Przeciwwagą dla Łodzi jest Kurów, majątek Adama Borowieckiego. Ta przestrzeń symbolizuje świat tradycyjnych wartości, ziemiańskiego stylu życia i dawnego porządku społecznego. Jest miejscem spokoju, przywiązania do rodziny i przeszłości, jednak zarazem światem odchodzącym, który nie potrafi już konkurować z rzeczywistością przemysłową.
Ważnym miejscem akcji jest również Helenów, park położony na obrzeżach Łodzi, będący popularnym miejscem spacerów i spotkań towarzyskich. To właśnie tam dochodzi do wielu istotnych rozmów i spotkań bohaterów, między innymi schadzki Karola Borowieckiego z Lucy Zuckerową czy spotkania Mieczysława Wysockiego i Melanii Grunspan. Helenów pełni funkcję przestrzeni pośredniej pomiędzy światem przemysłu a sferą prywatnych uczuć. W finale powieści właśnie w Helenowie Karol spotyka po latach Ankę, co nadaje temu miejscu wymiar symboliczny. Staje się ono przestrzenią refleksji nad utraconym szczęściem i niespełnionymi możliwościami.
Epizodycznie akcja przenosi się także do Berlina, dokąd wyjeżdża Lucy Zuckerowa i gdzie Karol odwiedza swoją kochankę. Obecność tego miasta podkreśla europejski wymiar świata przedstawionego i pokazuje, że rozwój przemysłu oraz kapitalizmu nie są zjawiskami lokalnymi, lecz częścią szerszych procesów zachodzących w XIX-wiecznej Europie.
W wymiarze symbolicznym przestrzeń powieści zorganizowana jest wokół opozycji Kurów – Łódź, czyli świata tradycji i świata nowoczesnego kapitalizmu. Cała historia Karola Borowieckiego jest w istocie opowieścią o przejściu od pierwszego z tych porządków do drugiego i o cenie, jaką trzeba zapłacić za sukces w przemysłowej „ziemi obiecanej”.
