Solaris - geneza utworu i gatunek

Stanisław Lem pisał powieść Solaris od czerwca 1959 do czerwca 1960 roku. Powieść została wydana po raz pierwszy w 1961 roku przez Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. Utwór należy do dojrzałego okresu twórczości pisarza i stał się jednym z najważniejszych dzieł światowej fantastyki naukowej.

Książka powstała w czasie początków podboju kosmosu, kiedy rozwój technologii budził nadzieję na odkrycie pozaziemskiego życia. Lem zakwestionował jednak optymistyczne przekonanie, że człowiek dzięki nauce będzie w stanie poznać i zrozumieć cały wszechświat. Bohaterowie docierają na odległą planetę, lecz pozostają bezradni wobec inteligentnego oceanu.

Autor świadomie zrezygnował z przedstawienia obcych podobnych do ludzi. Ocean Solaris jest istotą całkowicie odmienną, której zamiarów nie można rozpoznać ani ocenić według ziemskich pojęć. Motyw pierwszego kontaktu posłużył Lemowi do ukazania ograniczeń ludzkiego rozumu, języka i nauki.

„Solaris” zapowiada krytyczny etap twórczości pisarza. Lem odchodzi w nim od wiary w nieograniczone możliwości poznawcze człowieka. Pokazuje, że postęp techniczny pozwala dotrzeć do innych światów, ale nie gwarantuje ich zrozumienia. W 1972 na podstawie "Solaris" Andrzej Tarkowski nakręcił kultowy już dzisiaj film. Ta wielokrotnie nagradzana powieść została przetłumaczona na wiele języków.

„Solaris” jest powieścią fantastycznonaukową (science fiction), łączącą elementy powieści filozoficznej, psychologicznej, utworu o pierwszym kontakcie, historii detektywistycznej oraz literatury grozy. Fantastyczna fabuła służy Lemowi przede wszystkim do stawiania pytań o granice ludzkiego poznania, naturę człowieczeństwa oraz możliwość porozumienia z całkowicie obcą istotą.

Powieść science fiction

Utwór realizuje podstawowe cechy fantastyki naukowej. Akcja rozgrywa się w przyszłości, a bohaterowie podróżują między planetami, przebywają na stacji kosmicznej i korzystają z zaawansowanej aparatury. Badają pozaziemską formę życia, posługując się wiedzą z zakresu biologii, fizyki, astronomii, cybernetyki i psychologii.

Elementami charakterystycznymi dla science fiction są:

• planeta Solaris i pokrywający ją ocean;
• podróże kosmiczne i stacja badawcza;
• ozwinięte urządzenia oraz eksperymenty naukowe;
• próba nawiązania kontaktu z pozaziemską inteligencją;
• fikcyjna dyscyplina badawcza, nauka o Solaris, czyli solarystyka;
• naukowa terminologia i neologizmy, takie jak mimoidy czy symetriady.

Fantastyczne zjawiska nie są tłumaczone za pomocą magii. Bohaterowie starają się je mierzyć, opisywać oraz racjonalnie wyjaśniać. Mimo rozwiniętej technologii nie potrafią jednak zrozumieć oceanu. Lem wykorzystuje więc science fiction, aby podważyć przekonanie o nieograniczonych możliwościach nauki.

Powieść filozoficzna

Fabuła staje się podstawą do rozważań nad możliwościami człowieka. Lem pyta między innymi:

• Czy człowiek może poznać rzeczywistość niezależnie od własnych doświadczeń?
• Czy nauka jest zdolna wyjaśnić każde zjawisko?
• Co decyduje o człowieczeństwie?
• Czy świadoma kopia człowieka jest osobą?
• Czy możliwe jest zrozumienie istoty myślącej w zupełnie inny sposób?

Szczególne znaczenie mają rozmowy Kelvina ze Snautem oraz rozważania o oceanie jako niedoskonałym Bogu, obdarzonym ogromną mocą, lecz niezdolnym zrozumieć skutków własnych działań.

Powieść psychologiczna

Ocean materializuje treści ukryte w psychice badaczy. Kelvin spotyka Harey, której samobójstwo od dziesięciu lat budzi w nim poczucie winy. Kosmiczna wyprawa zmienia się więc w konfrontację bohatera z traumą, pamięcią i odpowiedzialnością za przeszłość.

Psychologiczny charakter utworu ujawnia się w analizie emocji Kelvina, jego zmiennego stosunku do Harey oraz w przedstawieniu kryzysu tożsamości dziewczyny. Początkowo jest ona jedynie kopią utworzoną ze wspomnień bohatera, lecz stopniowo zdobywa samoświadomość, zaczyna samodzielnie myśleć i podejmować moralne decyzje.

Wątek miłosny prowadzi do pytania, czy Kelvin kocha nową Harey, czy własne wyobrażenie o zmarłej ukochanej. Relacja bohaterów staje się rozważaniem o miłości, pamięci, wolności i istocie człowieczeństwa.

Elementy detektywistyczne i groza

Początkowe rozdziały przypominają opowieść detektywistyczną. Główny bohater próbuje ustalić, co wydarzyło się na stacji, dlaczego Gibarian popełnił samobójstwo oraz kim są tajemnicze postacie. Zbiera ślady, analizuje dokumenty i czyta raport Bertona.

Atmosferę grozy tworzą zaniedbana stacja, dziwne zachowanie naukowców, samobójstwo Gibariana, żywa kobieta leżąca przy jego zwłokach oraz pojawienie się zmarłej Harey. Szczególnie niepokojąca jest świadomość, że ocean ma dostęp do najbardziej osobistych wspomnień i lęków człowieka.

W przeciwieństwie do klasycznego kryminału zagadka nie zostaje całkowicie rozwiązana. Badacze odkrywają, jak prawdopodobnie powstają „goście”, ale nie poznają celu działania oceanu.

Narracja i stylizacja naukowa

Powieść ma narrację pierwszoosobową – wydarzenia przedstawia psycholog Kris Kelvin. Czytelnik zna wyłącznie jego obserwacje, myśli i emocje, dlatego nie może uzyskać obiektywnego obrazu Solaris. Taki sposób opowiadania wzmacnia atmosferę tajemnicy i podkreśla, że każde poznanie zależy od perspektywy obserwatora.

Lem wykorzystuje także stylizację naukową. Wprowadza fragmenty przypominające raporty, encyklopedie, protokoły i monografie. Szczegółowe opisy badań oraz fachowe słownictwo zwiększają wiarygodność świata przedstawionego. Jednocześnie pokazują, że nazywanie i klasyfikowanie zjawisk nie oznacza jeszcze ich zrozumienia.