Spis treści:

Kiedy zaczyna się kalendarzowe, a kiedy astronomiczne lato?

Te dwa określenia mylą się wielu osobom. Lato kalendarzowe, jak sama nazwa wskazuje, ma związek z konkretną, ustaloną z góry datą w kalendarzu. Jego początek co roku wypada 22 czerwca, a koniec - 23 września, czyli wtedy, gdy rozpoczyna się kalendarzowa jesień.  

Początek astronomicznego lata jest natomiast wyznaczany na podstawie astronomicznych obserwacji oraz obliczeń, dlatego co roku może wypadać o innej godzinie, a nawet innego dnia. Zawsze zaczyna się jednak przesileniem letnim, czyli momentem, w którym Słońce góruje w zenicie na szerokości Zwrotnika Raka (oś obrotu Ziemi jest wychylona maksymalnie w kierunku Słońca, a biegun północny jest mu bliższy niż południowy). Na półkuli północnej mogą to być daty pomiędzy 20–21 czerwca. Pierwszy dzień astronomicznego lata jest jednocześnie najdłuższym dniem roku. W 2022 roku początek astronomicznego lata w Polsce wypada 21 czerwca o godzinie 11.13, a jego koniec w równonoc jesienną - 23 września.

Przeczytaj również: Największe nawałnice po 2000 roku w Polsce. Co było ich przyczyną?

Czy lato w Polsce i na świecie zaczyna się w tym samym momencie?

Zgodnie z astronomiczną definicją początek lata wypada w momencie przesilenia letniego. Natomiast to, kiedy dokładnie ma ono miejsce, zależy od półkuli, na której leży dane miejsce oraz od tego, w jakiej strefie czasowej się ono znajduje. Astronomiczne lato na półkuli północnej zawsze wypada w dniach 20–21 czerwca, a na półkuli południowej jest wówczas przesilenie zimowe. Tam przesilenie letnie wypada w dniach 21–22 grudnia, czyli wtedy, gdy u nas występuje przesilenie zimowe.

Earth-lighting-summer-solstice_PL
Schemat przesilenia letniego na półkuli północnej /fot. autor: Przemyslaw "Blueshade" Idzkiewicz, licencja: CC BY-SA 2.0


Warto pamiętać również o tym, że przesilenie letnie na półkuli północnej w różnych miejscach tej części globu wygląda inaczej. W strefie podbiegunowej północnej panuje wówczas dzień polarny, a strefie podbiegunowej półkuli południowej — noc polarna. Na obszarze pomiędzy kołem podbiegunowym północnej półkuli a równikiem jest to najdłuższy dzień w roku (tym dłuższy im większa szerokość geograficzna, zatem im bardziej na północ od równika, tym dzień ma więcej godzin). W tym czasie odwrotna sytuacja występuje na półkuli południowej, gdzie występuje najkrótszy dzień roku. 

Jak długo trwa dzień podczas przesilenia letniego?

Uśredniona długość trwania dnia w momencie przesilenia letniego w Polsce to 16 godzin i 46 minut (czyli o 9 godzin i 4 minuty więcej niż w najkrótszym dniu roku), warto jednak pamiętać, że zależnie od tego, czy znajdziemy się na północy, czy na południu kraju, dzień może być odpowiednio krótszy lub dłuższy — na Opłonku w Bieszczadach, czyli najbardziej wysuniętym na południe punkcie Polski będzie trwał on 16 godzin i 12 minut, a w najbardziej wysuniętym na północ, czyli w Jastrzębiej Górze — 17 godzin i 20 minut, czyli o ponad godzinę więcej. Dzień będzie dłuższy od naszego również w krajach znajdujących się bardziej na północy globu (np. w Helsinkach czy Petersburgu możemy obserwować wówczas tzw. białe noce, podczas których nie zapada całkowita ciemność), a krótszy w krajach, które są usytuowane bliżej równika. W strefach polarnych trwa natomiast wówczas dzień polarny, który może panować aż 24 godziny przy kole podbiegunowym i nawet 6 miesięcy na biegunie północnym.

Соколов_Ночь-на-Ивана-Купалу_1856
Skoki przez ogień w czasie przesilenia letniego na obrazie Iwana Sokołowa z 1856 roku /fot. Wikipedia (domena publiczna)


To, o której godzinie nastąpi przesilenie letnie w danym miejscu na półkuli północnej, zależy od tego, w jakiej strefie czasowej się ono znajduje. W tym roku przesilenie letnie na półkuli północnej według uniwersalnego czasu koordynowanego (UTC) wypada 21 czerwca o godzinie 09.13, jednak strefie czasowej, do której należy Polska (UTC+02:00) będzie to 11.13. Dla porównania w Nowym Jorku nastąpi to o godzinie 5.13, a w Tokio o 18.13. 

Przeczytaj również: Eksperyment Calhouna. Czy tak wyglądałaby także utopia ludzi?

Co to jest lato klimatyczne?

Lato klimatyczne to moment roku, w którym na danym obszarze średnie dobowe temperatury powietrza przekraczają 15 st. Celsjusza. Zatem data jego początku nie może być wyznaczona z góry, ponieważ zależy od tego, jakie w danym roku wystąpią temperatury.

Co to jest lato meteorologiczne?

Początki i końce meteorologicznych pór roku zostały ustalone na potrzeby badań statystycznych prowadzonych przez meteorologów i klimatologów po to, by co roku mogli oni porównywać ten sam okres. Na półkuli północnej lato meteorologiczne trwa od 1 czerwca do 31 sierpnia, a na południowej od 1 grudnia do 28 lutego.

Jak kiedyś witano pierwszy dzień lata w Polsce?

Moment przesilenia letniego na naszych ziemiach był świętowany już przez Słowian. Uroczystości z nim związane odbywały się najkrótszą noc roku, a samo święto nazwano Nocą Kupały (w innych regionach zwane było również Kupalnocką, Palinocką i Sobótką). Było to święto słońca i księżyca, wody i ognia, ale także miłości, płodności oraz urodzaju.

Noc Kupały wiązała z wieloma obrzędami, które miały przynieść świętującym urodzaj, zdrowie i miłość. Wróżono oraz rozpalano ogniska, w których popielono zioła oraz spalano ofiary dla bogów ze zwierząt. Przez ogień także skakano i tańczono wokół niego — miało to przynieść oczyszczenie, chronić przed chorobami i złymi mocami.

Tej nocy panny i kawalerowie dobierali się w pary — dziewczęta plotły wianki i puszczały je z zapalonymi świecami na wodzie, a młodzieńcy mieli za zadanie złapać ten, który należał do wybranki jego serca. Złapanie wianka zwiastowało im rychły wspólny ożenek, a jego utonięcie wróżyło staropanieństwo.

W Noc Kupały szukano też mitycznego kwiatu paproci, który według legendy kwitł tylko tej jednej nocy. Jego znalezienie miało przynosić bogactwo, mądrość i siłę. Był to też czas na rozpoczęcie kąpieli w naturalnych akwenach, ponieważ według ówczesnych wierzeń, myjąc się w nich przed Sobótką, można było narazić się na ataki wodnych demonów.

Иван_Купала.Гадание_на_венках.2008.Доска,масло150х85_см
Słowiańska tradycja puszczania wianków podczas przesilenia letniego /autor: Simon Kozhin, licencja: CC BY-SA 3.0

 
Gdy na naszych ziemiach pojawiło się chrześcijaństwo, próbowano wykorzenić pogańskie zwyczaje, jednak gdy okazało się to niemożliwe, powiązano Noc Kupały z obrzędowością i symboliką chrześcijańską. Uroczystość zaczęto obchodzić w wigilię wspomnienia świętego Jana Chrzciciela (czyli w nocy z 23 na 24 czerwca) oraz nadano jej nazwę wigilii św. Jana lub Nocy Świętojańskiej. Obrzędy były podobne do tych pogańskich, ale nadawano im nieco inne, chrześcijańskie znaczenie. Dodatkowo tego dnia święcono wodę i zioła, które używane były w medycynie ludowej.

Przeczytaj również: Skąd się wzięły nazwy miesięcy i dni tygodnia?

Jak kiedyś witano pierwszy dzień lata na świecie?

W miejscach, w których żyli Słowianie, obrzędy dotyczące powitania lata wyglądały bardzo podobnie. W zbliżony do Słowian sposób świętowały przesilenie letnie również ludy bałtyckie, germańskie, celtyckie i ugrofińskie. W niektórych z tych krajów część tradycji przetrwała do dziś, podobnie jak u nas.


oprac. Joanna Cwynar


Rozwiąż nasze quizy:

QUIZ ortograficzny. Czy wiesz, jak zapisać te rzadko używane wyrazy?

Bardzo trudny QUIZ z wiedzy ogólnej. Nieliczni zdobywają 100 proc.

QUIZ: Byłeś uczniem w PRL? Z łatwością odpowiesz na te pytania, choć przy 9. może być różnie