Zarówno bycie mężczyzną jak i kobietą jest sposobem realizowania człowieczeństwa. Między tymi sposobami istnieją jednak pewne istotne różnice, których świadomość i akceptacja konstytuują naszą dojrzałość płciową. Warto bowiem wiedzieć, iż kobiety i mężczyźni różnią się nie tylko pod względem fizycznym i fizjologicznym, ale różna jest także anatomia ich mózgów, a co za tym idzie, odmiennie przebiegają także procesy umysłowe. Różnice te wpływają na sposób postrzegania świata przez przedstawicieli obu płci. Jednak poznanie uwarunkowań tej odmienności może umożliwić wzajemne zrozumienie mężczyzn i kobiet. Różnice między kobietami i mężczyznami związane z odmienną budową mózgu dotyczą bowiem także emocjonalności, psychiki i osobowości, która jest przecież tą częścią jednostki, której doświadczają inni i która wpływa na interakcje międzyludzkie. Warto zastanowić się nad pytaniem, czy fakt, iż fizyczne i fizjologiczne różnice między przedstawicielami płci żeńskiej i męskiej są wynikiem działania różnych hormonów w organizmach mężczyzn i kobiet, to czy ze względu na to, że wydzielaniem hormonów steruje mózg, to właśnie nie on odpowiada za wszelkie różnice płciowe.

Historia badań nad różnicami płciowymi

Badania nad różnicami płciowymi zostały zapoczątkowane w roku 1882 przez angielskiego naukowca, Francisa Gattona. Badał on głównie fizjologiczne różnice między płciami, między innymi wykazał, że mężczyźni charakteryzują się większą niż kobiety siłą chwytu, są mniej wrażliwi na ból i łatwiej znoszą pracę w warunkach stresu. Gatton postulował także większą wrażliwość mężczyzn na przenikliwe i świszczące dźwięki.

Badania prowadzone w Stanach Zjednoczonych Ameryki w roku 1892 wykazały natomiast, że kobiety słyszą lepiej od mężczyzn. Dowiedziono także, że w odróżnieniu od mężczyzn, kobiety preferują kolor niebieski nad czerwony. Zgodnie z wynikami tych badań, słownictwo kobiet jest bardziej konwencjonalne, mężczyzn zaś - swobodne. Wykazano także preferencję mężczyzn odnośnie rozwiązywania zadań wymagających abstrakcyjnego myślenia i operowania uniwersalnymi pojęciami, zaś kobiet odnośnie zadań praktycznych i opartych na konkretnych przykładach.

Opublikowana w roku 1894 książka Havellocka Ellisa zatytułowana "Mężczyzna i Kobieta" zawierała informacje dotyczące większych zdolności pamięciowych a także aktorskich kobiet jak również o większej u kobiet zdolności do empatii, współczucia i cierpliwości. Według autora, kobiety wykazują też większe dążenie do porządku, ładu i czystości.

Liczne badania nad różnicami płciowymi prowadzone nieustannie ujawniają coraz więcej takich różnic na wielu płaszczyznach. Należy jednak pamiętać, że świadomość różnic międzypłciowych nie powinna rodzić dystansu między mężczyznami a kobietami czy podziału na świat "żeński" i świat "męski". Wręcz przeciwnie, powinna ona prowadzić do zrozumienia przyczyn występowania różnic w zachowaniu, myśleniu i procesach emocjonalnych i akceptacji możliwości istnienia innych punktów widzenia na wiele spraw. Jednak mówienie o różnicach między płciami jest źródłem deprecjonowania jednej z nich. W przeszłości, interpretacje wyników badań przyczyniły się do ukształtowania poglądu o ogólnej wyższości mężczyzn nad kobietami. Przykładowo, badanie, które wykazało, że nie spotyka się u kobiet obwodu głowy dłuższego niż 53 centymetry, zostało w 1911 roku opatrzone interpretacją Bayerthala, według której wykluczało to możliwość istnienia przejawów geniuszu u kobiet, ze względu na ówczesny pogląd, iż do bycia genialnym konieczny jest obwód głowy dłuższy niż 53 centymetry. Inny badacz, Wechsler, wnioskował o wyższości inteligencji mężczyzn nad inteligencją kobiet na podstawie wyników badania z użyciem jednego typu testu, z którego rozwiązywaniem aż w 99% lepiej radzili sobie mężczyźni. Dziś wiemy, że taki wynik badania dowodzi jedynie, że mężczyźni lepiej niż kobiety rozwiązują zadania typu "labirynt" i że nie świadczy to o inteligencji badanych.

Różnice międzypłciowe związane z budową mózgu mężczyzn i kobiet

Badania nad różnicami płciowymi związanymi z budową mózgu wywodzą się od ogólnych badań anatomii mózgu. Początkowo, ze względu na najłatwiejszy i największy dostęp do prosektorium, badania nad anatomią mózgu w trakcie sekcji zwłok prowadzono w szpitalach wojskowych. Z tego powodu badano głównie mózgi mężczyzn a wyniki uogólniano na wszystkich ludzi nie rozważając możliwości istnienia jakichś różnic międzypłciowych w zakresie anatomii mózgowej. Później jednak, w wyniku obserwacji znacznych różnic międzypłciowych na wielu płaszczyznach, zaczęto prowadzić badania porównawcze mózgów kobiet i mężczyzn. Dziś różnice anatomiczne między mózgiem żeńskim a męskim zostały niepodważalnie wykazane dzięki licznym badaniom. Badania te zostały zainicjowane w szczególności dzięki obserwacji różnic w procesach myślowych kobiet i mężczyzn.

Różnice w zakresie zdolności i procesów umysłowych

Różnice w budowie mózgów kobiet i mężczyzn dotyczą głównie lewej półkuli mózgowej. Półkula ta u wszystkich ludzi odpowiada za funkcjonowanie mechanizmów związanych z mową, jednak u mężczyzn struktury związane z czynnościami językowymi skupione są w części przedniej i tylnej a u kobiet tylko w części przedniej lewej półkuli mózgowej. Różnice te warunkują większe zdolności językowe kobiet w zakresie gramatyki, ortografii i fonetyki. Stwierdzono także, że układ struktur w mózgu ma wpływ na sposób myślenia, co tłumaczy znaczne różnice w tym zakresie między kobietami a mężczyznami. Dostrzeżone zostały również różnice w budowie podwzgórza w obrębie obszaru odpowiedzialnego za sterowanie zachowaniem seksualnym. Dokonano pomiarów, które wykazały, że mózg kobiety jest mniejszy niż mózg męski. Stwierdzono także różnice neurologiczne w zakresie długości połączeń neuronalnych, schematu odgałęzień komórek nerwowych oraz dróg wstępujących dla różnych substancji chemicznych.

Kobiety i mężczyźni różnią się także pod względem techniki wykorzystywanej w procesie myślenia abstrakcyjnego. Kobiety w dużej mierze używają metod werbalnych do rozwiązywania abstrakcyjnych zadań matematycznych. W ten proces jest więc u nich zaangażowana lewa półkula. Mężczyźni zaś używają do rozwiązywania tego typu zadań używają zlokalizowanych w prawej półkuli struktur umożliwiających wizualizację. Dzięki temu mężczyźni zazwyczaj rozwiązują zadania matematyczne i inne zadania abstrakcyjne szybciej i bardzie poprawnie niż kobiety.

Psycholog Herbert Landsell odkrył, że mózg mężczyzn charakteryzuje większa specjalizacja, zaś w mózgu kobiet struktury odpowiedzialne za te same funkcje są w dużej mierze rozproszone w obu półkulach. Do wniosków tych doprowadziły badania nad uszkodzeniami mózgu, w których stwierdzono, że uszkodzenie tych samych obszarów mózgowych powoduje różne zaburzenia u kobiet i mężczyzn. Naukowcom z amerykańskiego ośrodka badawczego Bethesda udało się określić, że u mężczyzn w lewej półkuli mózgowej znajdują się ośrodki mowy, w prawej zaś ośrodki odpowiedzialne za aktywność wzrokowo-przestrzenną. U kobiet uszkodzenie wyłącznie lewej półkuli mózgowej nie powoduje poważnych zaburzeń zdolności językowych, zaś wyłącznie prawostronne uszkodzenie mózgu w minimalnym stopniu wpływa na zmniejszenie zdolności orientacji w terenie. Również inni badacze dostarczyli dowodów na potwierdzenie tezy o tym, że mężczyźni mają lepszą orientację przestrzenną. Eksperyment przeprowadzony przez naukowców z Uniwersytetu w Ulm pod kierunkiem Matthiasa Riepe polegały na rozwiązaniu wirtualnego zadania labiryntu. 24 osoby badane (kobiety i mężczyźni) zajmowali miejsce u wejścia do labiryntu na ekranie komputera. Wszyscy posiadali takie same wytyczne odnośnie miejsca, do którego dojście było ich zadaniem. Osoby badane mogły poruszać się jedynie na boki i do przodu, co uniemożliwiało korektę ruchów polegającą na cofnięciu, dlatego każdy błąd powodował znaczną stratę czasu. Wyniki badania dowiodły, że mężczyźni znacznie szybciej znajdują drogę do celu w terenie - różnica średniej czasów dojścia dla grupy żeńskiej i męskiej wynosiła prawie minutę (54 s) na korzyść mężczyzn. Osiągnięcie to skłoniło badaczy do podjęcia próby scharakteryzowania procesów myślowych, które towarzyszą znajdowaniu drogi w labiryncie mężczyznom i kobietom. W celu prześledzenia tych procesów, powtórzono badanie z zadaniem labiryntu, stosując jednocześnie wobec każdej z osób badanych metodę funkcjonalnego rezonansu magnetycznego, która umożliwia śledzenie aktywności struktur mózgu. Wyniki badań potwierdziły znaczne różnice między płciami w zakresie procesów myślowych związanych ze znajdywaniem drogi w nieznanym terenie. Najistotniejsza okazała się różnica dotycząca aktywności hipokampu, czyli struktury integrującej informacje umożliwiające określenie pozycji ciała w stosunku do otoczenia. Obraz z rezonansu ukazał, że w czasie wykonywania zadania, struktura hipokampu w półkuli prawej była aktywna zarówno u mężczyzn jaki i u kobiet. U mężczyzn jednak zobrazowano także aktywność hipokampu także w lewej półkuli. Naukowcy są zdania, że w tej strukturze tworzy się "mapa" nowej okolicy rozbudowywana stopniowo dzięki coraz to nowym informacjom. Pozwala to procesom mózgowym korzystać z informacji o kierunkach i stosunkach odległości. U kobiet zamiast lewego hipokampu aktywna była część pól wzrokowych w korze. Oznacza to, że u kobiet procesy myślowe korzystają z informacji zapisanych w pamięci wzrokowej. Badanie to potwierdziło więc wcześniejsze obserwacje, z których wynikało, że mężczyźni orientują się w terenie głównie na podstawie układów kierunków i stosunków odległości, zaś kobiety znajdują drogę dzięki charakterystycznym punktom terenu, które łatwiej zapamiętują. Oznacza to, że kobiety powinny łatwiej i szybciej odnajdywać drogę w okolicy, w której znalazły się już wcześniej. Mężczyźni zaś orientują się w terenie niezależnie od elementów charakterystycznych, radzą sobie więc równie dobrze także w nieznanym miejscu.

Różnice w zdolnościach orientacji przestrzennej mężczyzn i kobiet wykazał także test składania trójwymiarowego urządzenia mechanicznego przeprowadzony na grupie mieszanej pod względem płci. Badanie wykazało, iż mężczyzna lepiej wykorzystuje wyobraźnię do oceny takich cech przedmiotów jak kształt, proporcje, położenie elementów względem siebie i ich rozmieszczenie. Mężczyźni posiadają więc lepszą umiejętność wizualizowania cech przestrzeni. Jedynie 25% kobiet wykonało to zadanie lepiej niż mężczyzna.

Według profesora Franka Mckenna z Uniwersytetu w Reading istnieje związana z płcią różnica w zdolności dokonywania prawidłowej oceny odległości. Badania przeprowadzone na 300 mężczyznach i kobietach dowiodły, że kobiety mają trudności z precyzyjną oceną odległości. Badanie wykorzystywało symulację komputerową jazdy samochodem w częstych w ruchu drogowym sytuacjach. Wyniki ukazały, że błędy popełniane przez kobiety-kierowców są związane z trudnością w ocenie odległości ich pojazdu od innego pojazdu, co na przykład utrudnia im skręt przy krawężniku.

Różnice w zakresie procesów emocjonalnych

Mniejsze zdolności przestrzenne kobiet mogą być według Sandry Witleson powodem, dla którego mniej kobiet niż mężczyzn zajmuje się architekturą. Według Witleson kobiety stosują inną strategię poznawczą nie tylko w zadaniach przestrzennych. Twierdzi ona, że różnice między płciami występują także w zakresie procesów emocjonalnych. Badania wykazały, że kobiety intensywniej i szybciej niż mężczyźni doświadczają zarówno pozytywnych jak i negatywnych uczuć. Obserwacja aktywności mózgu podczas reakcji emocjonalnej pozwoliła na stwierdzenie, że reakcja emocjonalna u kobiet jest związana z działalnością obu półkul mózgu, podczas gdy u mężczyzn odpowiedzialne jest za nią jedynie działanie półkuli prawej. Należy zauważyć, że nie wskazuje to na fakt, że mężczyźni nie odczuwają emocji, oznacza to, że mogą mieć trudności z ich wyrażaniem, ponieważ w proces emocjonalny nie jest u nich zaangażowana lewa półkula, która odpowiada za mowę. Różne jest u kobiet i mężczyzn zarówno rozmieszczenie struktur mózgowych odpowiedzialnych za procesy emocjonalne jak i połączenia między półkulami, którymi przesyłana jest informacja o reakcji emocjonalnej. Z badań wynika, że połączenie obu półkul za pośrednictwem wiązek włókien nerwowych przebiegających przez strukturę o nazwie ciała modzelowatego jest silniejsze lub sprawniejsze w mózgach kobiet. Zgodnie z wynikami badań, kobiety charakteryzują się także wyższą inteligencją emocjonalną, co również ma związek z połączeniem między półkulami. Połączenie to umożliwia bowiem lepsze przekazywanie informacji między półkulą prawą odpowiedzialną za kontrolę reakcji emocjonalnej a półkulą lewą odpowiedzialną za procesy logicznego i racjonalnego myślenia. Z tego względu, pomimo silniejszego odczuwania emocji, kobiety potrafią je rozumieć i kontrolować lepiej niż mężczyźni. Z uwagi na gorzej funkcjonujące połączenie między półkulami, mężczyźni mają trudności z kontrolowaniem emocji i są znacznie bardzie niż kobiety skłonni do wybuchów emocjonalnych, zwłaszcza w przypadku silnych emocji negatywnych. Należy jednak zaznaczyć, że na różnice w przebiegu procesu emocjonalnego u kobiet i mężczyzn wpływa także fakt, że wychowaniu kobiet towarzyszy zachęta do wyrażania emocji zaś wychowaniu mężczyzn taka zachęta zazwyczaj nie towarzyszy lub są oni wręcz zniechęcani do emocjonalnego reagowania.

Podsumowanie

Ze względu na powszechne we współczesnym świecie dążenia do równouprawnienia kobiet i mężczyzn często niechętnie mówi się o istniejących między nimi różnicach. Z tego powodu teoria "płci mózgu" spotyka się wciąż z licznymi kontrowersjami. Zgodnie z tą teorią między mężczyznami a kobietami istnieją różnice nie tylko fizyczne i fizjologiczne lecz także różnice na wielu innych płaszczyznach uwarunkowane odmienną u obu płci anatomią mózgową. To właśnie różnice w budowie mózgu i rozmieszczeniu struktur mózgowych są przyczyną różnic w zakresie zdolności przestrzennych - bardziej rozwiniętych u mężczyzn i zdolności językowych, które z kolei są domeną kobiet. Różnice ujawniają się także w procesach umysłowych, w których kobiety i mężczyźni wykorzystują różne techniki myślenia zgodnie z dominacją półkulową ich mózgów i rozmieszczeniem struktur mózgowych. Kobiety i mężczyźni różnią się również pod względem przebiegu procesów emocjonalnych. Odmienności w tej sferze także zależą od różnego zaangażowania półkul mózgowych oraz sprawności połączeń między nimi - są to więc uwarunkowania anatomiczno-neuronalne.

Osiąganie przez mężczyzn i kobiety dobrych wyników w wykonywaniu zadań z zakresu określonej dziedziny jest w dużym stopniu uzależnione od specjalizacji struktur mózgowych, których używają oni do wykonania danego zadania. Poszczególne struktury w mózgu są bowiem odpowiedzialne za konkretne czynności i procesy. Różnice w wykonaniu między przedstawicielami obu płci są spowodowane innym rozmieszczeniem poszczególnych struktur w mózgu męskim i żeńskim, a więc również zaangażowaniem odmiennych struktur w te same procesy.

Zarówno mózg mężczyzn jak i kobiet ma jednak ograniczoną pojemność. Napływ zbyt dużej ilości informacji sprawia, że mózg nie nadąża z przetwarzaniem wszystkich w związku z czym pojawiają się błędy lub procesy umysłowe stają się wolniejsze. Badania wykazały, że jednoczesne wykonywanie nawet tylko dwóch zadań angażujących te same struktury mózgowe musi spowodować pojawienie się kosztów jednoczesności w postaci spadku poprawności lub prędkości wykonywania tych zadań. W jednym z tego rodzaju badań wzięli udział pianiści koncertowi. W pierwszej części eksperymentu poproszono osoby badane o zagranie prawą i lewą ręką dwóch różnych melodii. Okazało się, że jest to możliwe ze względu na kontr-lateralną kontrolę półkul mózgowych nad kończynami. Oznacza to, że czynności lewej ręki są kontrolowane przez prawą półkulę i na odwrót. Jednak gdy osoby badane miały jednocześnie grać i nucić melodię, obniżała się precyzja ruchów prawej ręki. Działo się tak dlatego, że zarówno czynności prawej ręki jak i czynność nucenia kontrolowane są przez lewą półkulę. Tego typu ograniczenia pojemności półkul mózgu dotyczą oczywiście zarówno mózgów "żeńskich" ja i "męskich". Jednak zważywszy na fakt, że mężczyźni i kobiety różnią się pod względem rozmieszczenia poszczególnych struktur, można się spodziewać, że przekroczenie pojemności danej półkuli będzie mieć różne skutki dla przedstawicieli obu płci.

Różnice między budową mózgu i organizacją jego struktur u mężczyzn i kobiet mają ogromne konsekwencje dla ich funkcjonowania. Procesy myślowe kobiet są bardziej całościowe. Są one też zdolne do odbierania i nadawania bardziej złożonych komunikatów werbalnych, intelektualnych oraz emocjonalnych. Kobiety lepiej niż mężczyźni rozumieją także niewerbalne komunikaty emocjonalne takie jak mimika, gesty czy zmiany barwy i tonu głosu. Dodatkowo, dzięki sprawnym połączeniom między obiema półkulami, kobiety łatwo i precyzyjnie integrują informacje werbalne z informacjami wizualnymi. U mężczyzn struktury korowe są bardziej wyspecjalizowane w wykonywaniu poszczególnych czynności. Z tego względu mężczyźni lepiej radzą sobie z precyzyjną analizą małych i nieskomplikowanych jednostek informacji. Mają oni jednak zarówno z analizowaniem komunikatów złożonych jak i z integrowaniem informacji z różnych źródeł w jedną bazę danych. Z tych uwarunkowań wynika podział funkcjonalny mózgów "żeńskiego" i "męskiego": ten pierwszy, przystosowany jest do przeprowadzania analiz związanych ze światem osób, zaś ten drugi jest ukształtowany tak, by łatwiej analizować informacje związane ze światem obiektów.