Carl Rogers (1902-1087) - amerykański psycholog i psychoterapeuta reprezentujący nurt humanistyczny, przedstawiciel holistycznego podejścia do psychologii człowieka, zajmował się psychologią osobowości; twórca systemu niedyrektywnej psychoterapii "skoncentrowanej na osobie". Swoją teorię przedstawił w książce "Terapia skoncentrowana na kliencie" (Client-Centered Therapy, 1951); autor kilku książek na temat psychoterapii i osobowości.

Teoria Rogersa opiera się na jego doświadczeniu w praktyce terapeutycznej. Osobisty kontakt z pacjentami klinicznymi jest podstawą jego myślenia teoretycznego, które z kolei znalazło zastosowanie w psychoterapii. Podstawą jego dokonań jest zatem zamknięty krąg obserwacji, wnioskowań i stosowania nowych rozwiązań. Koncepcja Rogersa jest przełomowym punktem w psychoterapii i psychologii osobowości.

Struktura osobowości w teorii Rogersa

Podstawę teorii Rogersa stanowią dwa konstrukty teoretyczne: "organizm" oraz "ja".

ORGANIZM - umiejscowienie wszystkich doświadczeń, które zebrane w całość tworzą pole fenomenologiczne stanowiące indywidualny punkt odniesienia zaznany tylko danej jednostce. Początkowo Rogers określał doświadczenie jako wszystkie wydarzenia wewnątrz organizmu, które mogą być uświadomione, później jednak, pod wpływem krytyki ze strony psychoanalityków, włączył do schematu również zdarzenia nieuświadomione.

"JA" - postać pojęciowa złożona ze spostrzeganych własności "ja" i wartości nadawanych relacjom "ja" z innymi i z różnymi aspektami życia. Obraz "ja" jest więc zmienny (jest procesem), ale zawsze stanowi pełną całość dostępną świadomości. Mimo zmienności "ja" tożsamość człowieka nie zmienia się w myśl zasady "ja to ja".

Organizm a "ja"

Podstawowe znaczenie w teorii Rogersa ma zagadnienie zgodności spostrzeganego "ja" z rzeczywistym doświadczeniem organizmu. Osoba dojrzała, przystosowana i w pełni funkcjonująca powinna charakteryzować się całkowitą zgodnością spostrzeżeń tworzących "ja" i doświadczeń organizmu. Niezgodność między tymi dwoma elementami powoduje niepokój i poczucie zagrożenia.

Dynamika i rozwój osobowości

Teoria Rogersa kładzie szczególny nacisk na naturalną tendencję jednostki do rozwoju i zdrowia psychicznego (uzgodnienia spostrzeżeń "ja" i doświadczeń organizmu). Dla prawidłowego rozwoju jednostki ogromne znaczenie ma wyraźne spostrzeganie dostępnych alternatyw i nadawanie im właściwej formy symbolicznej. Zachowanie jednostki rozwijającej się jest procesem ukierunkowanym na cel. Dużą rolę w tym procesie odgrywa również pozytywny obraz siebie.

W teorii Rogersa nie zostały wyodrębnione konkretne stadia rozwoju osobowościowego. Opisany został natomiast wpływ ocen innych ludzi na tworzenie się rozbieżności między rzeczywistym doświadczeniem organizmu a powstającym obrazem "ja". Według Rogersa mechanizm ten jest szczególnie wyraźny w dzieciństwie.

Skutkiem powstania rozbieżności między postacią "ja" a doświadczeniem organizmu jest tendencja do zniekształcania obrazu swych doświadczeń i przyjmowanie postaw obronnych. Wpływa to również na relacje ze społeczeństwem zaburzając postrzeganie innych ludzi. Jedną z częstszych reakcji obronnych jest wyparcie, które może następnie powodować wrogość w stosunku do osób wyrażających (naszym zdaniem) wyparte przez nas uczucia.

Założenia terapii

Skierowana na osobę terapia Rogersa ma prowadzić do zniwelowania szkodliwej rozbieżności między obrazem "ja" a doświadczeniami organizmu. Do uzyskania tego efektu dąży się poprzez następujące kroki:

  • terapeuta tworzy atmosferę bezwarunkowej akceptacji, empatii i zrozumienia okazywanych pacjentowi
  • zbudowanie samoakceptacji pacjenta prowadzi do zasymilowania uczuć wcześniej zagrażających i włączenie ich do postaci pojęciowej "ja"
  • restrukturyzacja obrazu "ja" zbliża go do obrazu rzeczywistych doświadczeń organizmu
  • akceptacja doświadczeń, których obraz był wcześniej zniekształcony pozwala na naprawę relacji społecznych i większą akceptację innych ludzi.
  • stała konfrontacja "ja" z organizmem oraz kontrola swych wartości pozwala na zbudowanie dojrzałej osobowości, pełne funkcjonowanie i zdrowe przystosowanie

Techniki badawcze zastosowane przez Rogersa

Na sformułowanie teorii terapii skoncentrowanej na pacjencie pozwoliło przeprowadzenie nowatorskich w tej dziedzinie badań empirycznych, których celem była z jednej strony eksplifikacja istoty psychoterapii, z drugiej zaś strony ocena skuteczności metod psychoterapeutycznych. W swych badaniach Rogers wyrażał zainteresowanie przede wszystkim własnym obrazem siebie pacjentów zmieniającym się w trakcie i wskutek prowadzonej terapii. Rogers przeprowadzał też badania w sferze poradnictwa psychologicznego.

Najważniejsze techniki badawcze:

  1. Jakościowe badanie obrazu samego siebie pacjentów

Badanie to miało charakter analizy samooceny i wyobrażeń pacjentów na temat samego siebie i tego jak zmieniały się one w ciągu całej terapii. W tym celu Rogers rejestrował na taśmie wideo wypowiedzi swoich pacjentów podczas kolejnych sesji.

  1. Analiza treści

Wypowiedzi pacjentów klasyfikowane były na uprzednio sformułowane kategorie. Następnie zliczano wypowiedzi pacjentów przynależne do każdej z kategorii i analizowano uzyskane stosunki liczbowe. W tym celu analizowano protokoły terapeutyczne.

  1. Skale ocen terapii i terapeuty

Skale te zostały stworzone do oceny skuteczności danej terapii i postaw psychoterapeuty. Zestawienie obydwu skal pozwala na określenie, czy efektywność danej formy terapii może zostać podniesiona przez zmianę zachowania terapeuty a także na opisanie zależności między zachowaniem terapeuty a zmianami zachodzącymi u pacjenta.

  1. Technika Q (Stephensona)

Badanie to służy systematycznemu monitorowaniu obrazu samego siebie pacjenta. W przeciwieństwie do procedury badania jakościowego, technika Q wykorzystuje zestaw gotowych twierdzeń, które pacjent umieszcza na skali odpowiadania jego własnym wyobrażeniom na swój temat (od bardzo do mało odpowiadających).

Badania Rogersa miały na celu udoskonalenie jego techniki terapeutycznej. Starano się podnieść jej skuteczność poprzez kontrolę zachowania terapeuty. Efekty terapii monitorowano kilkoma metodami. Koncentrowano się głównie na wyobrażeniu pacjenta na temat samego siebie.

Teoria Rogersa skoncentrowana na pacjencie sprowokowała silną aktywność badawczą na tym polu. Skonstrułowana przez niego technika terapeutyczna pozostaje jedną z częściej używanych w psychoterapii metod. Poglądy Rogersa wpłynęły też na rozwój badań empirycznych nad pojęciem "ja", które wcześniej funkcjonowało jedynie jako konstrukt teoretyczny.

Warto zaznaczyć, że Rogers dokonał modyfikacji swej teorii uznając procesy nieświadome za biorące udział w kierowaniu ludzkimi zachowaniami wraz z procesami świadomymi.