TERAPIA BAZUJĄCA NA DOŚWIADCZENIU - humanistyczna, inspirowana egzystencjalizmem, fenomenologią oraz psychologią humanistyczną. Nastawienie na pracę terapeutyczną z indywidualnym klientem. Przedstawiciele: Carl Whitaker, Virginia Satir, Walter Kempler. Stara się tłumaczyć, jak dysfunkcja rodziny blokuje rozwój potencjalnych umiejętności członków i jak można takim osobom pomóc w dążeniu do samoaktualizacji. Czerpie z psychologii humanistycznej (Frankl, 1984, 1978; Perls, 1969; Rogers, l961b; May, 1973, 1978; Laing, I973c).

Whitaker - zaszczepił na gruncie terapii rodzinnej ideę terapii bazującej na doświadczeniu. Zwolennik modyfikowania niezmiennych wzorców życia rodzinnego, hamujących wrażliwość członków rodzin.

Satir - w praktyce terapeutycznej odwołuje się do założeń szkoły komunikacyjnej i bazującej na doświadczeniu.

Kempler - zastosował w terapii rodzinnej techniki Gestalt oraz metody pracy na emocjach wzorowane na grupach spotkaniowych. Był zdania, że człowiek jest istotą wolną, w niepowtarzalny sposób doświadczającą świata i siebie, zdolną do komunikowania się z ludźmi za pomocą dzielenia się emocjami.

ZAŁOŻENIA TEORETYCZNE

Człowiek:

- posiada potencjalną zdolność do samorozwoju;

- posiada zdolność samodzielnego i introspekcyjnego rozpoznawania doświadczeń pobudzających i hamujących jego rozwój;

- ma świadomość doświadczania zdarzeń obu rodzajów;

- jeżeli okoliczności są niekorzystne, może dojść do zaburzenia umiejętności rozpoznawania kategorii zdarzeń i zahamowania rozwoju;

- nie zostaje postawiona klasyczna diagnoza psychiatryczna;

- zdrowie psychiczne jednostki to jej świadomość i metody, czyli jakość, doświadczania;

- najważniejsze jest to, co "tu i teraz" jest doświadczane (doznania fizyczne, emocjonalne, poznawcze); przeszłość człowieka nie determinuje ani jego "teraz", ani jego przyszłości;

- najważniejszym komponentem osobowości są emocje;

- człowiek to istota przeżywająca, a nie działająca; ma zdolność spontanicznego wyrażania swoich odczuć, ma świadomość, jak złożone są jego przeżycia.

Terapeuta :

- cechuje go empatia, spontaniczność, otwartość, kreatywność, swoboda;

- utrzymuje dystans (tak zwaną "obiektywność"), posługując się znajomością teorii psychologicznych i technik psychoterapii;

- przekazuje rodzinie, z którą pracuje, refleksje na temat własnych uczuć, spostrzeżeń, fantazji, doświadczeń - przede wszystkim jeżeli są one porównywalne do myśli i uczuć rodziny; pomaga w ten sposób rozwijać rodzinie własną wrażliwość i świadomość.

Rodzina niezaburzona:

- grupa demokratyczna, nie sztywna struktura, hierarchiczny system;

- elastyczny i swobodny podział władzy;

- elastyczny podział ról;

- rola dopasowana do potencjału rozwojowego danej osoby.

Według Whitakera kluczowa jest samorealizacja każdego członka rodziny, która zależy od tego, jak spójna rodzina jest.

Rodzina zaburzona:

- emocjonalny dystans, chłód uczuciowy;

- więzi oparte na poczuciu obowiązku albo przyzwyczajeniu, powierzchowna uprzejmość;

- nie chcą i nie potrafią wzajemnie podzielić się swoimi emocjami, rozpoznawać własnych emocji;

- w systemie komunikowania się występuje wiele niespójności werbalnych i werbalno-niewerbalnych;

- zasady rządzące rodziną są niejawne lub nazbyt sztywne.

TEZY WYJAŚNIAJĄCE PRZYCZYNY ZABURZEŃ

Satir (1983):

1) Niska samoocena blokuje proces uniezależniania się od rodziców, rozwoju relacji partnerskich, opartych na równości pozycji. Poza tym sprzyja poszukiwaniu partnera zdolnego do uzupełnienia deficytów "ja".

2) Jeżeli oboje małżonkowie chcą brać, a nie dawać, ich związek będzie źródłem rozczarowań i obniżonej samooceny. Dziecko będzie traktowane jako wcielenie niezrealizowanych marzeń potrzeb rodziców. Nie dostrzega się jego potrzeby odrębności i niezależności. Jeżeli dziecko manifestuje swoją indywidualną tożsamość, jest oskarżane o brak lojalności i miłości. Ponadto, rodzice mają skłonność do wciągania dziecka w dwuosobowe koalicje przeciw współmałżonkowi. Traktują dziecko jako odpowiednik partnera w związku, który powinien troszczyć się o zaspokojenie ich potrzeb.

Kempler (1981):

Rodziny dysfunkcjonalne zaprzeczają emocjom, tłumią je lub wyrażają w niewłaściwej formie; szukają bezpiecznej, a nie satysfakcjonującej więzi. Ich działania są zautomatyzowane, nieświadome.

Zakładają, że konfrontowanie swoich emocji prowadzi do zburzenia rodzinnego porządku i spokoju. Nigdy nie wyrażają swoich prawdziwych uczuć, nigdy nie rozpoznają ich adekwatnie. Wymuszają lojalność i sztywną spójność, nie zważając, czy taki system jest zgodny z osobistą metodą doświadczania.

Whitaker (Whitaker, Keith, 1981):

Rodzina dysfunkcjonalna odtwarza konflikty rodzin pochodzenia małżonków. Frustracja i poczucie beznadziei nasilają nieporozumienia. Takie rodziny są w pewien sposób przystosowane - nowe problemy rozwiązywane są za pomocą jednostronnego przyznawania przywilejów i wypracowywania kompromisów. Sposoby radzenia sobie są zrutynizowane, a struktura rodziny sztywna. Alternatywne rozwiązania są wypierane lub hamowane.

Psychoterapeuci: "syndrom samotnego ojca", ,,syndrom matki umęczonej walką", "syndrom niewierności", otyłość, pracoholizm, nikotynizm (nie są to klasyczne zaburzenia psychiczne, jednak terapeuci lubią je łączyć z dysfunkcją rodziny).

Ważne! Wszyscy członkowie rodziny cierpią w różny sposób, ale równorzędnie, tak więc wszyscy 'zasługują' na uwagę terapeuty (Satir 1983).

CELE TERAPII

- Rozwój w kierunku niezależności, wolności wyboru, spójności jednostki, nie bezpieczna stabilizacja.

- Rozwój umiejętności tworzenia prawdziwych relacji z rodziną, rozwój wrażliwości na potrzeby innych i swoje.

Satir (1983) zmiany terapeutyczne zachodzące w rodzinie:

1) każda osoba w rodzinie powinna rozwinąć zdolność precyzyjnego i spójnego wyrażania swoich odczuć, doznań zmysłowych i myśli na temat rodziny i samej siebie w obecności rodziny;

2) każda osoba powinna szanować niepowtarzalność innych; rodzina powinna podejmować decyzje w drodze eksploracji i negocjacji, nie używając przymusu lub siły;

3) w proces rozwoju powinny oficjalnie zostać włączone różnice indywidualne między członkami rodziny; to zachęca do bliskości, otwartości i dalszych postępów; najważniejsze jest zmotywowanie rodziny do doświadczania.

- Człowiek został stworzony przez matkę naturę do radości, miłości, kreatywności i zaradności. Aby dotrzeć do tych wrodzonych właściwości, należy bez oporu doświadczać, świadomie odczuwać, komunikować własne doznania.

- Spotkanie egzystencjalne - element terapii wyzwalający proces zmian. Na początku tylko psychoterapeuta potrafi porozumiewać się i nawiązać więź z rodziną; później także poszczególne osoby z rodziny wchodzą ze sobą w kontakt.

- Terapeuta występuje wobec rodziny jako osoba "z krwi i kości", nie jako profesjonalista.

TECHNIKI TERAPEUTYCZNE

Najskuteczniejszym "sposobem" wprowadzania zmian jest terapeuta; metody terapeutyczne grają drugoplanową rolę.

Terapeuta powinien stworzyć bliską, głęboką więź z rodziną, powinien być równocześnie źródłem wsparcia i bezpieczeństwa oraz napięcia, destabilizującego dysfunkcyjną strukturę rodziny. Zachowanie terapeuty powinno być "żywym" przykładem relacji możliwych do nawiązania w rodzinie; powinno także znieść hamowanie procesu doświadczania.

Zaangażowanie emocjonalne terapeuty zmniejsza ryzyko wystąpienia reakcji przeciwprzeniesienia. Reakcja taka, jeżeli jest nieuświadomiona, może całkowicie zniweczyć postępy w terapii. Bardzo często pojawia się u niedoświadczonych terapeutów, którzy sympatyzują z dziećmi i traktują ich rodziców, jak swoich własnych. Pomocne w eliminowaniu przeciwprzeniesienia są właściwe treningi, nadzór superwizora, dojrzała osobowość terapeuty. Zalecane są spotkania tylko z rodziną w komplecie; wtedy empatia terapeuty może objąć każdą osobę. Najefektywniejszym sposobem kontrolowania przeciwprzeniesienia jest terapia prowadzona przez dwóch terapeutów jednocześnie. Mogą oni wzajemnie obserwować i omawiać ukryte objawy reakcji przeciwprzeniesienia oraz chronić się przez zbytnim zaangażowaniem w strukturę rodziny.

Terapia bazująca na doświadczeniu kładzie nacisk na niepowtarzalność, niezależność i potrzeby jednostki, przy czym dzięki rozwijaniu techniki systemowej nie pomija kontekstu sytuacji rodziny.

Techniki terapeutyczne pracy z rodziną powinny być dopasowane do indywidualnego stylu psychoterapeuty. Poszczególne elementy sesji terapeutycznej nie są zaplanowane. Zwykle stosuje się techniki terapii Gestalt,, psychodramy, grup spotkaniowych. Bywa jednak, ze w trakcie sesji terapeuta nie odwołuje się do żadnej z profesjonalnych technik.

TERAPIA BEHAWIORALNA

Przedstawiciele: Gayla Margolin, Neil Jacobson, Robert Weiss, Richard Stuart (Niehols 1984).

Inspirowana teorią społecznego uczenia, behawioralną modyfikacją zachowania. Uznaje, że procesy poznawcze pośredniczą pomiędzy bodźcem a behawioralną reakcją człowieka. Behawioralna terapia par jest wzorowana na koncepcji wymiany społecznej (Thibaut, Kelley, 1959).

Lokalizacja zaburzenia jest identyfikowana w oparciu o obserwowane zachowanie jednostek.

Człowiek jest istotą reagującą w odpowiedzi na sytuacje bodźcowe, jest także społecznym źródłem bodźców docierających do innych osób.

Terapia behawioralna jest terapią par małżeńskich albo diad dziecko-rodzic.

Współmałżonkowie są dla siebie równorzędnymi źródłami bodźców i wzmocnień, pozytywnych (nagród) i negatywnych (kar). Terapia diad dziecko-rodzic (zaburzone najczęściej jest dziecko), źródłem stymulacji jest rodzic (matka); celem takiej terapii jest wzmocnienie pożądanych i wygaszenie niepożądanych zachowań dziecka.

ZAŁOŻENIA TEORETYCZNE

- Ludzie są źródłem wzmocnień pierwotnych (wspólne; pożywienie, popęd seksualny) i wtórnych (indywidualne; krytyka, pochwały).

- Uczymy się prostych i złożonych reakcji przez warunkowanie klasyczne, instrumentalne (sprawcze) i modelowanie. Patologiczne jest wygaszanie zachowań adaptacyjnych i występowanie zachowań awersyjnych.

- Karą może być bodziec awersyjny (uderzenie, krzyk) albo wycofanie stymulacji pozytywnej ("ciche dni").

- Zachowanie ludzkie jest determinowane przez czynniki zewnętrzne, karzące i nagradzające.

- Człowiek formułuje sądy i atrybucje o sobie i świecie.

Jacobson, Margolin (1979):

Małżonkowie (zgodnie z teorią wymiany społecznej Thibauta i Kelley'a) wywierają na siebie stały i wzajemny wpływ, kontrolują się wzajemnie i kołowo. Wymierzają sobie kary i nagrody. Zapewniają dopływ dób materialnych, emocjonalnych, seksualnych i komunikacyjnych. Zadowolone pary (w tym wypadku sama obecność partnera jest wzmocnieniem pozytywnym) postępują zgodnie ze schematem kontroli pozytywnej, pary okazujące niezadowolenie - awersyjnej.

Każdy człowiek zakłada, że związek polega na maksymalizowaniu nagród i minimalizowaniu kosztów. Zasada ta jest podstawą wzajemności.

Związki długotrwałe charakteryzują się równowagą wymiany nagród.

Zachowanie awersyjne albo nagradzające wyzwala w partnerze podobną reakcję. Stąd wniosek teoretyków, że nawet pary niezadowolone będą odwzajemniać zachowania pozytywne.

Z badań wynika coś innego.

W małżeństwie zadowolonym jest więcej nagród, wymiar kar jest minimalny; partnerzy potrafią siebie wysłuchać i zrozumieć, chociaż nie muszą we wszystkim być zgodni; o konfliktach rozmawiają jasno i otwarcie, rozpoznają przyczyny tkwiące w nich samych i starają się je opanować, wspólnie poszukują rozwiązań.

Gottman (i inni, 1977):

Małżonkowie niezadowoleni częściej niewerbalnie odwzajemniają emocje negatywne.

Margolin (Margolin, Wampold, 1981; Margolin i inni 1989):

Małżeństwa niezadowolone częściej podtrzymują wymianę zachowań awersyjnych. Jednakże konflikt między partnerami nie jest symptomem patologii.

TEZY WYJAŚNIAJĄCE PRZYCZYNY ZABURZEŃ

- Początek małżeństwa to wyidealizowany okres najbardziej nagradzających zachowań partnerów.

- Gdy okazuje się, ze to nie do końca i nie zawsze prawda - pojawiają się konflikty i uczucie niezadowolenia.

- W miarę upływu czasu zachowania niegdyś nagradzające, tracą swoją moc. Jeżeli partnerzy nie szukają nowych źródeł wzmocnień (nowe zachowania seksualne, nowe tematy rozmów, wspólna aktywność) lub nieadekwatnie zastępują stare, w partnerze może wykształcić się awersja, na niektóre rodzaje stymulacji.

- Partnerzy nie potrafią rozmawiać o konfliktach otwarcie.

- Partnerzy nie wzmacniają pozytywnie nowych zachowań u partnera.

- Partnerzy nie widzą w sobie wzajemnie źródeł zadowalającej ilości nagród.

- Dominuje awersyjny system kontroli (płacz, kłótnie, odrzucenie, groźby).

- Jeden z partnerów ponosi koszty większe niż zyski.

- Partnerzy nie potrafią wymieniać informacji na temat potencjalnych zasobów wzmocnień pozytywnych, adekwatnie wyrażać własnych emocji, dostarczyć wsparcia, okazać zrozumienia, wspólnie rozwiązywać konfliktów.

- Analiza funkcjonowania pary bierze pod uwagę obecne i potencjalne, pozamałżeńskie zasoby wzmocnień dla obojga partnerów (praca zawodowa, inny związek intymny, grupa towarzyska). Alternatywy mogą być tak atrakcyjne, że stają się powodem zerwania relacji.

CELE TERAPII

- Dokładnie omawiane, dopasowane do problemu pary (diagnoza).

- Kontrakt terapeutyczny najczęściej zakłada zmianę obserwowalnych zachowań objawowych - nie eliminację, tylko próbę wyuczenia reakcji zastępczych.

- Więcej wzajemnych wzmocnień nagradzających.

- Cele szczegółowe: rozwój empatii i zdolności do wysłuchania partnera, rozmowa o emocjach, ćwiczenie konstruktywnych form ekspresji uczuć negatywnych, ćwiczenie ekspresji pozytywnej, potwierdzanie. Nauka sposobów nazywania problemów, szukania rozwiązań, wypracowywania zgodnych rozwiązań.

- Poznawcza restrukturyzacja - zmiana wyidealizowanego obrazu partnera i nierealnych oczekiwań.

TECHNIKI TERAPEUTYCZNE

1) wywiad/diagnoza wstępna: zbieranie informacji o dysfunkcjonalnych zachowaniach pary. Pierwsza sesja terapeutyczna - wytworzenie pozytywnych oczekiwań wobec procesu terapeutycznego, zwiększenia zaufania pomiędzy partnerami. Techniki niespecyficzne: wpływanie, przekonywanie.

2) staranna diagnoza obszaru dysfunkcji związku w oparciu o zidentyfikowane zachowania problemowe (zmiany będą poddawane ocenie małżonków podczas terapii) Diagnoza dotyczy zachowań obojga małżonków oraz poznawczej sfery związku (rozpoznanie specyficznych zdolności, zachowań celowych, wspólnych aktywności, ocen i poglądów, pożądanych zmian, zadowolenia ze związku). Źródła danych: terapeuta, kwestionariusze, skale. W oparciu o sformułowana diagnozę dobierane są techniki terapeutyczne, na przykład wzmacniające pozytywną wymianę pomiędzy małżonkami (treningi komunikacji i rozwiązywania problemów).

Pozytywna wymiana - trening według Jacobsona i Margolin (1979)

1) "Dzień miłości" - początek psychoterapii; jeden dzień tygodnia jest poświęcony dostarczaniu współmałżonkowi pozytywnych wzmocnień. Nie ustala się ich rodzaju, nie obowiązuje reguła wzajemności, są one niezależne od zachowania partnera. Każdy partner ma swój "dzień miłości".

2) Pozytywne zachowanie na prośbę małżonka - jeden z partnerów otwarcie prosi drugiego o spełnienie prośby. Złamanie powszechnej związkach zasady "on/ona powinien to wiedzieć". Nauka jawnego mówienia o swoich potrzebach i pragnieniach. Terapeuta kontroluje proces spełniania i wzmacniania próśb.

3) Umowa o wzajemnej wymianie pożądanych zachowań - partnerzy wspólnie ustalają, co który z nich ma robić i z jaką częstotliwością. Cele nie mogą być zbyt ogólne ("Przestań palić papierosy"). Ustalenia muszą się przekładać na widoczne zmiany w zachowaniu (,,Bądź dla mnie serdeczniejszy" - nie; "Całuj mnie codziennie rano" - tak). Realizacja wybranych celów powinna dla obojga partnerów mieć charakter nagradzający.

4) Umowa o porze rozwiązywania problemów w ciągu dnia - ustalanie nowego planu dnia, wygospodarowanie czasu dla siebie na szczerą, owocną rozmowę, przy uwzględnieniu różnić w aktywności partnerów (mąż nawiązuje wieczorną rozmowę, chce się zrelaksować, a żona jeszcze musi podać kolację i położyć dzieci do łóżek).

Terapeuta musi dobrać odpowiednią technikę treningu pozytywnej wymiany, zwiększać prawdopodobieństwo pojawienia się nagród.

Trening komunikacji

Terapeuta jest źródłem informacji zwrotnej na temat sposobów porozumiewania się małżonków między sobą. Ponadto jest modelem alternatywnej metody dobrego komunikowania się, udziela wskazówek. Stosowane techniki: próba zachowania, psychodrama (odgrywanie scen, zamiana ról).

Trening rozwiązywania problemów

Partnerzy trenują sposoby nazywania problemów, szukania i uzgadniania rozwiązań. Terapeuta pomaga im wybrać problem, który oni starają się przy nim rozwiązać. Terapeuta daje im wskazówki postępowania etap po etapie. Zdaniem terapeutów behawioralnych jest to niezwykle skuteczna metoda terapii. Para koncentruje się na treści problemu i zachodzących zmianach. Następnie uczy się wykorzystywać zdobyte umiejętności w innych sprawach problemowych.

Typy kontraktów:

1) "qui pro quo" - każdy z małżonków podejmuje się dokonania określonej zmiany w swoim zachowaniu; niedotrzymanie zobowiązania zwalnia drugą stronę z obowiązku wypełnienia swojego w danym dniu;

2) ,,równoległe" (inaczej ,,dobrej walki") - każdy z partnerów zgadza się na zmianę; wypełnienie zobowiązania oznacza nagrodę, niewypełnienie - karę, wymierzaną przez współmałżonka.

W kontrakcie ustala się rodzaje podejmowanych przez partnerów zachowań, wymierzanych wzajemnie kar i nagród (powszechną zasadą jest uwzględnianie w kontrakcie tylko wzmocnień pozytywnych); koszty ponoszone przez obie strony mają się równoważyć.

Ten typ kontraktów nie jest przychylnie oceniany przez behawiorystów, gdyż dowolnie zwiększa ilość nagród, nie precyzuje form wzmocnień. Ale jednocześnie podkreśla jednoczesność zmian zachowań partnerów i zwiększa poczucie ich sprawstwa (Mroziak,1990).

Terapia behawioralna par ma duże zastosowanie i skuteczność w terapii zaburzeń o podłożu seksualnym. bardzo szeroko stosowana jest wobec problemów seksualnych. Jej efekty są obiektywnie mierzalne i obserwowalne (zmiana zachowania). Jest terapią krótkoterminową. Jest prosta, ekonomiczna i efektywna, dlatego ma szanse stać się powszechną formą pomocy terapeutycznej.

Etap określenia problemu - kategorie zaleceń:

1) unikaj zwrotów ogólnych, używaj nazw specyficznych ("Nie interesujesz się mną" - nie; "Rzadko pytasz mnie, jak minął mi dzień" - tak);

2) wyrażaj własne postawy i emocje wobec problemu;

3) zaczynaj od pozytywów ("Bardzo lubię, jak obejmujesz mnie, kiedy oglądamy telewizje, ale czuję się odrzucana, kiedy nie jesteś serdeczny w innych sytuacjach");

4) przyznaj, ze część winy leży po twojej stronie ("Nie ułatwiam ci wyrażania serdeczności, skoro tak często podnoszę głos i mówię zirytowanym tonem");

5) stawiaj problem zwięźle, nie analizuj przeszłości, nie kłóć się o przykłady, nie pytaj "dlaczego?";

6) mów o zachowaniach, ale ich nie interpretuj.

Etap poszukiwania rozwiązania - kategorie zaleceń:

1) dyskutujcie na temat jednego, wybranego problemu;

2) mówcie o tym, co widzicie;

3) stosujcie "burzę mózgów";

4) wypracujcie kompromis;

5) mówcie o zmianach dotyczących obojga;

6) sformułujcie zgodę na zmianę w postaci umowy, opisując specyficzne zachowania.

Przykłady kontraktów terapeutycznych, które zawarło małżeństwo w trakcie terapii prowadzonej przez Jacobsona i Margolin (1979).

Charakterystyka małżeństwa

Para - oboje z wykształceniem średnim. Dwoje dzieci: dwuletni syn i sześcioletni syn żony spoza małżeństwa. Małżeństwo z trzyletnim stażem; żona bezrobotna, czasami dorabia, wykonuje chałupniczo prace plastyczne.

Gdy para zgłosiła się na terapię, żona miała objawy lekkiej depresji.

Obszary konfliktowe:

a) Komunikacja. Mąż Dennis to człowiek spokojny i małomówny, żona Pam jest ekstrawertywna. Pam narzekała, że mąż zbyt mało czasu poświęca na rozmowy z nią.

b) Seks. Pam potrzebowała większej częstotliwości kontaktów seksualnych, niż Dennis.

c) Finanse. Małżonkowie wzajemnie obwiniali się za zbyt niskie przychody. Pam była zdania, że Dennis powinien podjąć dodatkową pracę w niepełnym wymiarze godzin. Dennis uważał, że Pam powinna przyjmować więcej zleceń.

d) Dzieci. Nie potrafili wypracować wspólnej strategii egzekwowania wypełniania przez dzieci obowiązków domowych i szkolnych. Dennis oskarżał Pam o brak konsekwencji i zbytnią łagodność.

e) Poza domem. Dennis zarzucał Pam, że zaniedbuje wykonywanie obowiązków domowych, utrzymując kontakty towarzyskie.

f) Małżonków łączyło niewiele wspólnych zainteresowań.

Terapia

17 sesji terapeutycznych z parą małżeńską w ciągu 34 tygodni, trwających od 1 do 2 godzin

1) Kilka pierwszych spotkań poświęconych było trafnej diagnozie problemów małżeńskich oraz wzmocnieniu nagradzającej wymiany zdań między małżonkami.

2) Małżonkowie przeszli trening rozwiązywania problemów. Przez cztery sesje negocjowano sposoby rozwiązania problemów finansowych.

Przykłady

Problem: potrzebują dodatkowych pieniędzy; postanowili, że Dennis zdobędzie dodatkową pracę.

Rozwiązanie:

1. Dennis pójdzie do urzędu zatrudnienia (data), aby zapoznać się aktualnymi ofertami pracy. Będzie tam chodził co najmniej raz w tygodniu, do momentu zdobycia zatrudnienia.

2. Dennis będzie dwa razy w tygodniu po pracy wypełniał formularze aplikacyjne, nawet jeżeli dany proponowana praca nie odpowiadała jego kwalifikacjom i potrzebom.

3. Pam będzie codziennie przeszukiwała gazetowe ogłoszenia "Dam pracę", szukając ofert dla Dennisa, a dla siebie informacji o pracy na zlecenie.

4. Dennis będzie na bieżąco informował Pam o ofertach i swoich zgłoszeniach oraz o uczuciach wobec nich.

5. Dennis będzie mówił także o ofertach, które odrzucił, uzasadniając dlaczego.

Problem: za mało czasu spędzamy z dziećmi.

Rozwiązanie:

1. Po kolacji, kiedy dzieci przygotowują się do spania, będziemy razem sprzątać ze stołu i porządkować dom.

2. Zanim dzieci położą się do łóżek, będziemy się wspólnie bawić albo pracować, nie włączymy telewizora i wyłączymy telefon.

3. Każdą niedzielę, od momentu powrotu z kościoła, jest dla rodziny.