Koncepcja "państwa dobrobytu"

Termin Welfare State jest niełatwy do przetłumaczenia oraz niejednoznaczny. Przetłumaczony na polski brzmi "państwo opiekuńcze", "państwo dobrobytu" lub "państwo pomyślności" co nie do końca oddaje dźwięk oryginału. Zawiera on ideologiczny ładunek, który sugeruje zmiany w dotychczasowym działaniu państwa oraz lepszy ład socjalny. Postuluje kojarzenie stabilizacji ustrojowej, oporności na przewroty społeczne, sugeruje ustrój społeczny znajdujący się w połowie drogi pomiędzy socjalizmem a kapitalizmem.

Rozpoczynając już od II wojny światowej problem welfare state stał się tematem szerokich dyskusji, w których głos zabierali ekonomiści, prawnicy oraz naukowcy z różnych dziedzin, socjologowie i politycy. Dyskusje dotyczą głównie funkcji, charakteru współczesnego kraju oraz zasięgu działalności. Należy stwierdzić, iż całkowitość problemu zaangażowanego w wiele dyscyplin naukowych oraz liczne dziedziny praktyczne nie jest sprzyjające wypracowaniu jednoznacznej i precyzyjnej definicji tego terminu. Jest zatem w literaturze obszerny wachlarz definicji, które próbują określić treść jak i funkcje państwa dobrobytu.

Amerykańscy ekonomiści są autorami rozróżnień polegających na wyłuskaniu rezydualnego oraz instytucjonalnego terminu welfare state. W pierwszym podwaliną jest pogląd, iż potrzeby jednostek są zaspokajane przez rynek i rodzinę, tutaj ingerencja państwa może być traktowana jako destabilizacja naturalnego porządku. Welfare state winno polegać na przywracaniu normalnej równowagi w rynkowej gospodarce. Pojęcie instytucjonalne jest bliższe w państwach europejskich (zwłaszcza w Szwecji), chodzi tutaj o system usług socjalnych oraz instytucji, które mają na celu udzielenie pomocy grupom jak i jednostkom w celu zapewnienia ustalonego minimum życiowego.

Idea państwa dobrobytu wynika z wymieszania i połączenia celów proponowanych przez ustrój socjalistyczny i kapitalistyczny, drogą eliminującą negatywne i przyjmującą pozytywne zjawiska, które towarzyszą obu skrajnym rozwiązaniom. Na płaszczyźnie życia gospodarczego ujawnia się to w działaniu gospodarki hybrydowej, w której oprócz sektora prywatnego bytuje powiększony sektor państwowy. Jednoczy ona zalety inicjatywy prywatnej z walorami zapewniającymi społeczny dobrobyt, a które wynikają z wyrównywania dochodów społecznych, zagwarantowania minimum środków finansowych do utrzymania, zapewnienia zatrudnienia, rozbudowania systemu ubezpieczeń społecznych jak i zapewnienia harmonijnego rozkwitu gospodarczego i stabilności gospodarczej przy pomocy procesu planowania.

Takim poglądom stanowczo sprzeciwia się Bo Sillen, którego zdaniem "nie można najpierw zmieszać socjalizmu z kapitalizmem, a potem mieć nadzieję, że uzyska się to, co najlepsze w każdym z nich". Przytacza on austriackiego ekonomistę Ludwiga von Milesa twierdzącego, że "nie ma takiej rzeczy jak gospodarka mieszana - system mieszczący się gdzieś pomiędzy kapitalizmem i socjalizmem".

Jedna z definicji "państwa dobrobytu" mówi, że jest to kraj charakteryzujący się takimi działaniami jak:

  • Działalność gospodarcza przez różne formy uregulowań w ekonomice prywatnej, zwłaszcza polityki kompletnego zatrudnienia oraz przeciwdziałanie ekonomicznym kryzysom,
  • Działalność socjalna, w skład której wchodzi opieka nad zdrowiem obywateli, pomoc matkom, ubezpieczenia społeczne, dodatki rodzinne czy renty,
  • Redystrybucja dochodu społecznego, rozkwit usług socjalnych oraz zastosowanie progresji podatkowej,

Taktyka Welfare state w państwach, które powszechnie uznawane są za kraje dobrobytu ukazuje się szerszą działalność tych państw, niż wynika z definicji. W skład welfare state wchodzi polityka inwestycyjna państwa oraz polityka stabilizacyjna gospodarki.

Jak dotąd dywagacje wskazują na pobliski związek pomiędzy ideą państwa dobrobytu a interwencjonizmem. Część ekonomistów nie rozróżnia tych terminów, uważając je za tożsame. Trzeba dodać iż są one ze sobą niejako wspólne ale istnieją między nimi duże różnice. Generalizując, interwencjonizm państwowy to pojęcie szersze niż państwo dobrobytu. Niektórzy autorzy uważają, że koncepcja ta jest tylko zbiorem pewnych czynników, które składają się na interwencjonizm państwowy. Uwypukla ona niektóre z funkcji dzisiejszego państwa a inne odsuwa na dalszy plan.

Należy jednak zdać sobie sprawę z faktu, iż welfare state kładzie punkt ciężkości nie na wysokości stopy życia lecz w regułach społecznej organizacji. Definicja państwa dobrobytu należy więc sformułować w taki sposób: to państwo, gdzie wolne społeczeństwo uważa zbiorową odpowiedzialność za koleje losu słabszych i nieszczęśliwych jednostek, podejmując grupowe działanie w celu udzielania im pomocy.[4].

Sumując przemyślenia o istocie idei welfare state trzeba przytoczyć słowa L. Kołakowskiego, podkreślającego ponadczasowe znaczenie koncepcji sprawiedliwości społecznej: "Pojęcie sprawiedliwości społecznej zakłada, że jest taka rzecz jak wspólny los ludzki, w którym każdy z nas uczestniczy, i że sama idea ludzkości ma sens nie tylko jako kategoria zoologiczna, ale również moralna. Być może społeczeństwo oparte na całkiem czystych i konsekwentnie stosowanych regułach liberalizmu ekonomicznego byłoby bardziej produktywne. Ale możliwe jest także, że ogólny standard biologiczny ludzkości byłby wyższy, gdyby nie było medycyny, bo tylko najlepiej przystosowani przeżywaliby; nie żąda jednak nikt likwidacji medycyny".

Szwedzkie tory welfare state

Charakterystyka problemów społecznych, gospodarczych i politycznych Szwecji

Usytuowanie Szwecji na mapie świata, tak samo jak Finlandii czy Norwegii, zdecydowało o pewnych odrębnościach tych państw, które znacznie wykraczają poza ich klimat. Państwa te cechują się także pewną specyfiką problemów społecznych, gospodarczych i politycznych. Jest ona wynikiem w dużej mierze odrębności historycznych uwarunkowań, na które położenie geograficzne oddziaływało. To ono zadecydowało, iż Szwecja do wieku XVII była całkowicie odizolowana od pozostałej części Europy. Tyczy się to najbardziej procesów kulturalnych i społecznych - nie ewoluowały tam idee i poglądy charakterystyczne dla epoki Renesansu. Odrodzenie wniosło bardzo mało do kultury Szwecji. Tak samo pozostałe okresy, które zachodziły w Europie niosące za sobą przemiany społeczne, gospodarcze i polityczne dokonywały się w tym kraju ze znaczącym opóźnieniem. Przebiegały one z reguły powoli i znacznie łagodniej niż w pozostałych państwach. Rewolucyjne i szybkie przeobrażenia w Europie rozciągały się we Szwecji na wiele lat.

Specyfika Szwecji miała również wpływ na odmienny niż w innych państwach Europy rozwój kapitalizmu, wywarła wpływ na ukształtowanie się szwedzkiej drogi do stanu welfare state. Kapitalizm w Szwecji rozwijał się ze znaczącym opóźnieniem w porównaniu do innych krajów, zaś prędki wzrost gospodarczy miał miejsce dopiero na koniec roku 1870.

Inaczej niż w innych krajach początki szwedzkiego kapitalizmu nie były powiązane z masowym bezrobociem. Prędkiej migracji ludności ze wsi do miast wtórował jeszcze szybszy rozkwit przemysłu. Dołożyła się również do tego emigracja ludności do USA na dość szeroką skalę. Rezultatem tego okazał się czasowy niedobór ludzi w wieku produkcyjnym. Problemy na rynku pracy doprowadziły do przyrostu płac, a przyrost kosztów siły robotniczej miał wpływ na przyspieszony postęp techniczny. Zjawiska te miały wpływ na stosunkowo zadowalającą sytuację szwedzkiej klasy robotniczej.

Period od końca lat 60 wieku XIX do I wojny światowej jest okresem bardzo prędkiego rozkwitu gospodarczego. Dowodem na to jest wysokie tempo przyrostu dochodu narodowego, który zwiększył się w omawianym okresie blisko 4, 5 razy (3 krotny przyrost przeliczając na jednego mieszkańca kraju). Duże tempo rozwoju gospodarki objęło także zmiany położenia klasy robotniczej, wystąpił 2, 7 krotny przyrost realnych płac. Stosunkowo dobra pozycja klasy robotniczej była przyczyną do złagodzenia sporów klasowych, jednocześnie kształtując przekonanie o efektywności walki parlamentarnej. Było to sprzyjające rozwojowi idei dającej początek welfare state w Szwecji. Ukazane pokrótce tło gospodarcze, na którym ukształtowało się "państwo dobrobytu" w omawianym kraju, wykazuje swą odrębność w zderzeniu z innymi państwami.

Ukazać tutaj trzeba na zasadnicze dwa powody decydujące o prędszym niż gdziekolwiek rozwoju idei oraz polityki dobrobytu. Po pierwsze ugruntowany od wielu pokoleń przyzwyczajenie do unikania problemów zbrojnych - zewnętrznych oraz wewnętrznych. W działaniu wewnętrznym pokazało się to w pogotowiu do ustępowania ze strony kapitalistów jak i robotników, więc w rezultacie zawsze doszło do kompromisu. Polityka zagraniczna Szwecji stabilnie chroniła zasady neutralności. Drugą przyczyną była korzystna sytuacja robotników. Zdecydowało to w dużym stopniu o braku w Szwecji mocnych starć klas społecznych. Stosunkowo wysoki standard życia ludności sprawiał, iż umieszczone w programie partii socjaldemokratycznej hasło dobrobyt większa partia społeczna stwierdziła ze jest ono możliwe w realizacji. Praktyka codziennych możliwości osiągnięcia wymienionego celu dopatrywano się w oszczędzaniu, wzroście wydajności pracowników i w stopniowo wprowadzanych reformach.

Wymowa dobytku szkoły sztokholmskiej

Kształtowaniu konceptu welfare state w Szwecji miał duży udział tworzony tam kierunek polityki ekonomicznej, to nie podlega wątpliwości. Jest ona identyfikowany w przeszłości myśli ekonomicznej jako nazwa szkoły sztokholmskiej. Nurt ten, przedstawiany przez znanych ekonomistów jak K. Wicksell, E. Lundberg oraz G. Myrdal, dogonił w wielu sprawach teorię Keynesa. Ludzie tej szkoły nie przyjmowali prawa Saya, gdyż dostrzegali ewentualność występowania dysonansu pomiędzy globalną podażą a globalnym popytem. Twierdzenie iż brak jest automatyzmu w powyższej relacji wysuwało dla nich podstawę aby rozszerzać ingerencję państwową w gospodarkę kraju.

Szkoła sztokholmska bardzo wcześnie ukazywała na istotę wpływania państwa na krajową gospodarkę. Poglądy takie zyskiwały w Szwecji niemało sprzymierzeńców co w rezultacie przyczyniło się do ich wejścia w programy partii socjaldemokratycznych. Pierwszy raz dobytek szkoły sztokholmskiej był użyty w 1932 roku w programie partii a doświadczenia pozytywne z jego realizacji w dużej mierze sprawiły, iż zarówno kapitaliści jak i robotnicy zaakceptowali drogę wolnych reform. Rezultatem dorobek szkoły sztokholmskiej napędził rozkwit koncepcji welfare state a pracę przedstawicieli tej idei trzeba obok idei Keynesa uznać za fundament wprowadzonej w Szwecji wiele lat temu tzw. kapitalizmu regulowanego. [7].

Gunnar Myrdal twierdził iż ani Engels, ani Marks nie byli wstanie przewidzieć że w przyszłości także w kraju kapitalistycznym będzie możliwa implikacja stanu podobnego do "ekonomii dobrobytu" przy pomocy najbardziej pokojowych środków oraz bez ucieczki w stronę gwałtów rewolucyjnych. Co więcej, system socjalistyczny nie jest potrzebny, gdy kraj sprawuje mocny nadzór nad prywatnymi przedsiębiorcami. Przestaje wtedy być konieczna zarówno socjalizacja produkcji oraz nacjonalizacja przemysłu. Welfare state jest w stanie wytworzyć się w społeczeństwach kapitalistycznych, pomimo że w państwach socjalistycznych w lepszy sposób rozbudowany jest system usług socjalnych dla szerokiej warstwy społecznej.

Myrdal podjął się śmiałej krytyki licznych mankamentów i zaniedbań, które występowały w krajach kapitalistycznych (jak np. niedocenianie demokratycznego planowania). Osoba ta uznaje "planowanie demokratyczne" za pośredni twór pomiędzy planowaniem absolutnym, nakazowym, który cechuje kraje socjalistyczne a całkowitym brakiem interwencjonizmu państwowego. W gonitwie między blokiem krajów socjalistycznych a kapitalistycznych idzie właśnie o jak najszybsze realizowanie koncepcji dobrobytu światowego - welfare Word - któremu jest bez znaczenie jaki system polityczny funkcjonuje. Ani socjalizm, ani kapitalizm nie jest w sam sobie gwarancją utworzenia istotnych cech dla idealnego dobrobytu państwa. To szwedzka gospodarka - w przekonaniu Myrdala - najmocniej wykazała, iż ideałom dobrobytu bliższe może stać się państwo kapitalistyczne od jakiegokolwiek państwa socjalistycznego.

Szwedzka polityka społecznego dobrobytu

Przez lata Szwecja była traktowana jako wzór państwa zamożnego. Umiarkowanie, lecz statecznie tempo przyrostu gospodarczego, polityka równania dochodów oraz ciągły rozwój społecznego zabezpieczenia przynosiły regularny wzrost materialnego standardu mieszkańców. System taki cieszył się dużym poparciem oraz stanowił punkt zazdrości innych państw.

Ten wizerunek Szwecji szczególnie utrwalany był na początku dekad powojennych, gdy ekonomiczne sukcesy Szwecji były podstawa odważnej polityki rozwijania społecznego zabezpieczenia. W latach 1950 oraz 1970 efektywność pracy wzrastała ok. 4% w ciągu roku i była znacznie większa aniżeli w państwach OECD. Szwedzkie sukcesy w gospodarce sprawiały, że znajdowała się na 3 miejscu pośród państw OECD uwzględniając dochód narodowy na osobę [9].

Zaakceptowanie politycznej konieczności stworzenia sprawiedliwszego systemu ekonomicznego i społecznego, przeprowadzenie wielu reform zapewniających pełne zatrudnienie, sprawiedliwszego podziału majątku oraz większego zabezpieczenia socjalnego. Prawo do odpłatnej pracy uznano za fundament tej idei bezpieczeństwa. Utworzono cały system rozwiązań systemowych oraz instytucji, które miały na celu popieranie jednostek w różnych okresach i sytuacjach życia. Wyróżniające dla szwedzkiej polityki było nie tylko zakres przedsięwzięć podjętych lecz także upór z jaką je przeprowadzano oraz osiągany poziom ich realizacji.

Charakterystyczne cechy systemu zabezpieczeń społecznych w Szwecji

System zabezpieczeń społecznych w Szwecji charakteryzuje się powszechnością oraz kompleksowością. Dodatkowo cechuje go fachowość obsługujących pracowników socjalnych oraz przejrzystość. Dodatkowo system tej jest wysoko scentralizowany.

Główną cechą jest jednakże powszechność. Zasadnicze świadczenia tego systemu obejmują praktycznie wszystkich mieszkańców Szwecji. Bowiem wszyscy mają prawo do opieki lekarskiej, renty czy emerytur podstawowych, zasiłków rodzinnych czy dodatków mieszkaniowych. Podmiotowy zasięg tych świadczeń posunął się dosyć daleko, np. traktował gospodynie domowe jako osoby pracujące i przyznawał im prawo zasiłków chorobowych.

Kolejna ważna cecha szwedzkiego systemu to kompleksowość. Przyciąga uwagę wszechstronność stosowanych rozwiązań, która nie jest spotykana w innych państwach. Niektóre ze świadczeń muszą zabezpieczyć potrzeby rzadko spotykane czy wręcz wyszukane. Ilustracją mogą być świadczenia dla jednostek, które zmieniają miejsce zamieszkania w celu podejmowania pracy, zasiłki na rzecz dzieci rozwiedzionych rodziców. Przewidziano wiele drobiazgowych sytuacji, które wymagały zabezpieczenia a obywatele innych państw nierzadko nie zdają sobie sprawy, iż mogą być przedmiotem zasiłków socjalnych.

Pozostałe cechy szwedzkiego systemu to jednoznaczność i przejrzystość. Przykładem tutaj mogą być powszechne świadczenia np. emerytury podstawowe czy zasiłki rodzinne. Są to bardzo istotne cechy, ponieważ minimalizują możliwość wystąpienia nadużywania. Dla poprawnego i sprawnego funkcjonowania sytemu konstytutywne znaczenie ma dostęp do informacji o możliwościach pozyskania określonych świadczeń. Do tego celu służą różne informatory czy publikacje udostępniane zainteresowanych w sposób szeroki. Należy zaznaczyć, że większość ze względu na spora liczbę imigrantów przetłumaczona została na mnóstwo języków. O niezawodności i sprawności działań szwedzkiego systemu może świadczyć fakt, iż mieszkańcom którzy osiągają wiek emerytalne wysyłane są charakterystyczne informatory do zapoznania się z prawami które im przysługują w określonym wieku. Zaznaczyć można, że wysokie kompetencje kadry socjalnej, która jest doskonale zorientowana w ustalonych przepisach oraz ciągle gotowa do udzielenia obszernych informacji lub pomocy.

Kolejną cechą tego systemu społecznego zabezpieczenia jest centralizacja na wysokim stopniu. Wynikiem trwającej od wielu lat centralizacji jest skupienie w Rejonowych Urzędach Ubezpieczeń Społecznych dużej części świadczeń. Do obowiązków Rejonowych Urzędów Ubezpieczeń Społecznych należą świadczenia pieniężne powiązane ze starością, inwalidztwem, stratą żywiciela rodziny, chorobą, itp. Nie mówi to tym samych, iż wszelkie świadczenia to kompetencje tych Urzędów. Duża ilość z nich, zwłaszcza te o charakterze branżowym bądź lokalnym jest wykluczona z ich zasięgu.

Główne świadczenia socjalne i ich formy

Zobowiązania płatnicze do zaspokojenia dodatkowej lub nadzwyczajnej potrzeby.

Ta grupa świadczeń obejmuje zasiłki rodzinne, opiekę lekarską plus zniżki przy wykupie lekarstw, dodatki mieszkaniowe, świadczenia dla inwalidów z koniecznością rehabilitacji, płatności przy zmianie miejsca zamieszkania jeśli zostanie podjęta przez osobę praca, itp. Patrząc jak wysokie są te świadczenia, można określić rozmiar potrzeb które winny zaspokajać.

Dla niektórych rodzajów potrzeb, jak na przykład rehabilitacja czy opieka społeczna, system ten gwarantuje kompletne ich pokrycie. Istotna potrzebą zostało uznane w Szwecji posiadanie mieszkania przez każdą z rodzin. Zaspokajaniu potrzeb mają służyć dodatki mieszkaniowe, na tyle wysokie, iż emerytom starczą na całkowite pokrywanie czynszu a osobom pracującym na znaczną część czynszu. Prawie w całości takie świadczenia pokrywają koszty przeprowadzek jeśli są one związane z podejmowaniem pracy.

Zasiłki rodzinne należy inaczej traktować. Koszt utrzymywania dziecka nie jest przez nie pokrywany ale nie są sformułowane takie wymagania. Ich nadrzędnym celem jest zapobieganie nadmiernej rozbieżności w standardach życia poszczególnych rodzin, które wynikają z różnej ilości dzieci. Trzeba dodać, iż zasiłki rodzinne w Szwecji w zderzeniu z innymi państwami nie należą do najwyższych, ale są wzmacniane poprzez inne świadczenia, które zmierzają w podobnym kierunku. Mowa tutaj o dodatkach mieszkaniowych, których wielkość uzależniona jest od ilości posiadanych dzieci czy inne tego typu świadczenia. Powoduje to, iż zasiłki rodzinne plus inne tego typu świadczenia dają razem znaczącą pozycję.

Świadczenia, które zapewniają minimum z kosztów utrzymania

Ta grupa świadczeń zabezpiecza egzystencję obywateli na określonym minimalnym poziomie. W ich skład wchodzą renty oraz emerytury podstawowe zwiększone o potencjalne dodatki a także świadczenia społecznej pomocy. Celem rent jest zapewnienie zasadniczego, podstawowego standardu do życia. Poziom, na którym świadczenia pomocy społecznej są uznawane jest niski, bowiem wystarczy tylko na pokrycie niezbędnych potrzeb.

Świadczenia rekompensujące utracone dochody

Te świadczenia służą zrekompensowaniu dochodów, których nie można uzyskać z różnych powodów. To głównie emerytury i renty dodatkowe, emerytury i renty zawodowe, zasiłki dla bezrobotnych, zasiłki chorobowe, itp. Zasadniczym postulatem stawianym przed nimi to taki, aby wysokość świadczeń z powyższego tytułu była najbardziej bliska utraconemu dochodowi, lecz niższa od niego. Zasiłki takie powinny być nie wyższe w ten sposób ze względu ma nie ponoszenie kosztów, które są związane z zawodową aktywnością (np. koszt dojazdu do pracy), oraz na konieczność motywowania zatrudnionych do podjęcia pracy. Ogólnie poziom tychże świadczeń jest na stosunkowo wysokim poziomie. Zasiłki z tej grupy są ubezpieczeniami społecznymi, podczas gdy 2 omawiane wcześniej zostały oparta na zasadzie zaopatrzeniowej ( czyli jedynie pomoc społeczna jest opiekuńcza).

Dokonując charakterystyki szwedzkiego systemu zabezpieczeń społecznych trzeba dodać, iż wysokość świadczeń podlega tam indeksacji, czyli nie jest zależna od aktualnego poziomu inflacji w danym okresie. System taki jest korzystny zwłaszcza dla emerytów i rencistów gdyż powoduje, że dochody tych grup mogą wzrastać szybciej niż obecnych zatrudnionych. Taka sytuacja występuje najczęściej w okresie recesji. Pozostałe świadczenia, jak na przykład dodatki rodzinne zwiększają się w takim tempie aby utrzymać swój udział w płacy średniej.

Kryzys w "państwie dobrobytu"

Aktualnie "państwo dobrobytu" a dawniej chwytliwe hasło i polityka, która była na nim zbudowana tak atrakcyjna dla niemałej liczby państw, przeżywa teraz trudności i ciągle jest podważana. Państwo dobrobytu kojarzone jest ze źródłami kosztownych i nieefektywnych działań biurokratycznego życia ekonomicznego, które ogranicza wolność firm oraz jednostek, a także obniża konkurencyjność globalną [13]. Dyrektor szwedzkiej fabryki zapytany "Ile osób tutaj pracuje?" odpowiedział "Zaledwie połowa". Rezultatem tego wskaźniki makroekonomiczne w Szwecji nie są do pogodzenia z wymaganiami konkurencji na rynku europejskim [14]. Analizując dane statystyczne można zobaczyć symptomy pogarszającej się szwedzkiej sytuacji ekonomicznej, zauważalne jest to już na początku lat siedemdziesiątych. W latach osiemdziesiątych nastąpiło dalsze pogorszenie takiej sytuacji, która w efekcie końcowym przekształciła się w bardzo głęboką recesją w latach dziewięćdziesiątych.

Lata 1970-1990 charakteryzują się spadkiem tempa wzrostu gospodarczego do 1,1% co było niższe w zderzeniu ze średnią dla państw OECD o 0,6 %. Wniosło to duże zniszczenie relacji pomiędzy Produktem Krajowym Brutto na osobę porównując z państwami OECD. Jeżeli w roku 1970 Produkt Krajowy Brutto był o 8% wyższy w Szwecji od średniego w OECD, to rok 1991 był o 6% mniejszy od średniego dla tych państw. Rezultatem tego Szwecja uplasowała się na 14 miejscu w rankingu uwzględniającym wysokość PKB na osobę.

W latach dziewięćdziesiątych w Szwecji nastąpiła głęboka recesja gospodarcza, kryzys finansów publicznych oraz ogromny deficyt w budżecie. Była to największa recesja, która wystąpiła w tyk okresie w państwach OECD. W przeciągu 3 lat między rokiem 1991 a 1993 PKB spadł o 6%. Trzeba tutaj dodać duże bezrobocie w roku 1993 sięgające 8% siły roboczej. Praktycznie udział osób, które były pozbawione pracy sięgał 13%, ponieważ 5% uczestniczyło w różnych programach szkoleniowych, które były oferowane przez urzędy pracy. Dane powyższe należy uzupełnić o ogromny dług publiczny, który sięgnął prawie 13 % Produktu Krajowego Brutto.

Inne zagadnienie, podnoszone szczególnie w ostatnich latach, to etyczne względy. Uwidacznia się pewną słabość aktualnych rozwiązań zezwalających obywatelom oraz instytucjom wykorzystać system niezgodnie z przeznaczeniem. Przejawia się to w oszustwach, rozwoju czarnej strefy z jednej strony, a z drugiej wzrastająca społeczna tolerancja takich zjawisk. Sądzi się także, że system społecznego zabezpieczenia, podatków i płatności transferowych są przyczyną do zgłębiania się problemów na rynku pracy i do przyrostu bezrobocia. Dochodowe bezpieczeństwo podniosło oczekiwania odnośnie poziomu wynagrodzeń oraz spowolniło skłonności w podejmowaniu prac. Ponadto, jeśli społeczeństwo może zachować tylko niewielką część dodatkowego świadczenia, to także wpływa na zmniejszenie zainteresowania podejmowaniem prac.

Czynniki destrukcji państwa dobrobytu

  • Impas ekonomiczny, który uwidocznił się między latami 60 i 70, był sprzyjający zamianie systemu wartości oraz rozwijaniu postawy życiowej, która wyraża się w dbaniu o własne interesy, jak i rozwój agresywniejszych form ekonomicznej konkurencji;
  • Przewrót technologiczny, który uczynił miliony ludzi zbędnymi i doprowadził do ogromnej restrukturyzacji terytorialnej i sektorowej;
  • Boom procesów globalizacji oraz zaostrzenie warunków konkurencyjnych na skalę globalną;
  • Zmiana w strukturach społecznych przyczyniła się do przypomnienia walorów indywidualistycznych oraz utylitarnych, które osłabiły koncepcje społecznej solidarności;
  • Straty budżetowe oraz inne ograniczenia były powodem do limitacji możliwości wyboru w sferze finansów publicznych.

Procesy te mają charakter uniwersalny, w większym lub mniejszym stopniu tyczyły się także Szwecji. Mówi się tutaj także o problemie państw dobrobytu, o niewydolności tego państwa w zmaganiu się z wymaganiami, które przyniosły zmieniające się warunki społeczne, polityczne i ekonomiczne, zarówno na skalę globalną oraz w kraju.

Próby zreformowania systemu zabezpieczeń społecznych w Szwecji:

Wypisane powyżej kłopoty gospodarcze nie tylko są udziałem Szwecji. Maja one miejsce prawie w większości krajów zachodnich lecz w Szwecji są bardziej głębokie. Wielu autorów próbuje je łączyć ze zbyt dużymi wydatkami socjalnymi. Pokazują one jednocześnie na współzależność pomiędzy rozmiarami wydatków a głębokością tych trudności.

Rezultatem tego prawie w większości krajów zachodnich podjęto próby zreformowania systemu społecznego zabezpieczenia, dążąc tym samym do redukcji wydatków na ten cel. Konsekwencje destrukcji państwa dobrobytu to głównie:

  • Upadłość polityki pełnego zatrudnienia, minimalizowanie prawa do zasiłku dla osób bez pracy;
  • Zmniejszanie środków finansowych przeznaczonych na walczenie z biedą;
  • Zredukowanie poziomu i zakresu świadczeń w ramach społecznego zabezpieczenia [18].

Ostatni okres pokazał, iż najtrudniej reformowanie systemu społecznego zabezpieczenia przebiega w Szwecji. Przyczyny tego są różne. Z badań przeprowadzanych na ten temat wynika, iż większość (2/3 społeczeństwa Szwecji) jest gotowa zapłacić zwiększone podatki oraz skorzystać z świadczeń dotychczasowych. Ochrona sytemu społecznych świadczeń, który istnieje głównie wynika z faktu, iż w Szwecji większość społeczeństwa z nich korzysta, wiele więcej niż w innych państwach. Jeżeli w państwach tych skorzystanie ze społecznej pomocy wiąże się najczęściej z wielkością dochodów, a w Szwecji najczęściej świadczenia takie są powszechne. Z doświadczeń wynikają tezy, iż bardziej szeroki zakres świadczenia, to tym ciężej przeprowadzić ich reformowanie.

Ze zdecydowanym oporem Szwedów spotkały się próby zreformowania systemu społecznego zabezpieczenia przez konserwatywny rząd. W roku 1991 przygotował on "pakiety antykryzysowe", które zmierzają do ograniczeń pewnych elementów opiekuńczego państwa przewidujące m.in. zminimalizowanie świadczeń chorobowych, zamrożenie emerytur i podniesienie wieku niezbędnego do emerytury, skrócenie urlopów a także zlikwidowanie niektórych z agend społecznej pomocy. Posunięcia te oznaczały drastyczną zmianę w tendencjach systemu zabezpieczeń społecznych. Bowiem do tej pory wysokość świadczeń rosła lub wzrastała liczba osób, które były uprawnione do ich uzyskiwania. Reformy te skończyły się upadłością rządu konserwatywnego oraz przejęciem rządów przez socjaldemokratów, którzy byli personifikacją opiekuńczego państwa.

Mimo zdecydowanej obrony opiekuńczego państwa, można dostrzec pewne sygnały, które wskazują na inauguracyjny proces zmian. Ugrupowanie, które utworzyło szwedzki model opiekuńczego państwa, samo aktualnie dostępuje do płynnego jego destrukcji. Socjaldemokraci opracowali program rozwoju gospodarczego, który przewidywał nieśmiałe ograniczenia pewnych ze świadczeń. Można tutaj wymienić pewne z zaostrzeń warunków do uzyskiwania zasiłków dla bezrobotnych lub też uzależnianie rodzinnych zasiłków od materialnej sytuacji rodziców. Partia socjaldemokratów zrozumiała, iż dla zwalczenia recesji nie istnieje inne wyjście jak stopniowe redukowanie świadczeń społecznych. Zadeklarowali jednak, iż działania te nie będą ani szybkie, ani głębokie w taki sam sposób jak dokonała to w Anglii Margaret Thatcher.

Za reformami deklarują się także związki zawodowe w Szwecji. Trzeba sobie zdać sprawę z faktu, iż związki zawodowe grupują prawie 90% osób pracujących i z tego powodu mają specyficzną pozycję. Należy je generalnie uznawać za współtwórców systemu społecznego zabezpieczenia w Szwecji. Ich bliskie powiązania z partią socjaldemokratyczną sprawiły, iż często inicjatywy tych partii nabierały kształtu ustaw, które poszerzały zakresy społecznego zabezpieczenia. Pogorszenie sytuacji w gospodarce a następnie strata władzy przez grupę socjaldemokratów wpłynęło na zmiany w polityce związków zawodowych. W celu uniknięcia dalszego zgłębiania dekoniunktury, zrezygnowały z walk o zwiększenie wynagrodzeń. Wyraziły one nawet zgodę na fakt, aby najmłodsi pracownicy otrzymywali pensje poniżej minimalnej płacy by w taki sposób zwiększyć ich szanse na dostanie pracy. Gotowe są również akceptować obniżanie wynagrodzeń w firmach, którym grozi bankructwo.

Toczy się jednocześnie na ten temat żywiołowa dysputa, w której nie brakuje zwolenników realizowania reform o zróżnicowanej głębokości oraz przeciwników reform. Choć sprzymierzeńców reform jest dużo więcej to ciągle diagnoza gospodarki w Szwecji poddawana jest wątpliwościom, szukano przyczyn dekoniunktury w zbyt dużych wydatkach socjalnych. Wierzy się bowiem, iż recesja taka tyczyła nie tylko Szwecji, a także inne państwa o znacznie mniejszych wydatkach na ten cel. Znaczy to, iż za przyczynę dekoniunktury nie można uznawać wspomnianych kosztów, a z pewnością nie za najważniejszą przyczynę najważniejszą. Jeżeli więc diagnoza nie jest trafna, to ciężko oczekiwać, iż przyszykowana na jej podstawie kuracja przyniesie spodziewana wyniki.

Perspektywy modelu w Szwecji

W roku 1974 Stanisław Rudolf napisał, iż w samej idei welfare state jest dużo sprzeczności jak na przykład ta, iż dużo z ekonomistów kładzie nacisk na podwyższenie dochodu narodowego gdyż widzą w tym ścieżkę do dobrobytu. Jest to sprzeczne z zasadami egalitaryzmu, ponieważ zbyt daleko posunięte tendencje egalitarne są w stanie doprowadzić do wyhamowania inicjatyw prywatnych, co w konsekwencji przyniesie zmniejszenie dochodu narodowego. Słuszność tych obaw potwierdzają aktualne problemu szwedzkiej gospodarki, które były omawiane powyżej. Wiele wskazuje, iż Szwecja będzie ciągle państwem opiekuńczym, choć zakres opieki nie będzie już tak wysoki. Przywiązanie do idei państwa dobrobytu w Szwecji jest dosyć silne i mieszkańcy są w stanie poświęcić bardzo wiele aby ją utrzymać. Zdają sobie też sprawę z niemożliwości utrzymania wszystkich z aktualnych świadczeń. Choć ciężko się z nimi rozstać, to reprezentują jednak coraz bardziej zwiększoną gotowość do wprowadzenia koniecznych reform. Chodzi tylko o te reformy, które zachowają fundamentu aktualnego modelu [22].

Przytoczone poparcie dla kraju opiekuńczego nie jest jednak niepodzielne i pośród jego obrońców jest najmniej ludzi młodych, którzy są sceptycznie nastawieni do tej roli państwa, ściągającego z obywateli ciężkość podejmowanych decyzji. Przeprowadzone badania dały wynik, iż młodzi ludzie spajają karierę zawodową z wielkim zakresem samodzielności w działaniu i myśleniu, współpracą z ludźmi oraz przejawianiem. Młodzi ludzie nie uznają hierarchii oraz podporządkowania, dlatego tylko nieczęsto deklarują chęć podejmowania pracy w ogromnych firmach. Więc gdy pokolenie młodych wejdzie w dorosłe życie oraz będzie miało dużo więcej do wypowiedzenia, będzie można spodziewać się znaczącego postępu w procesie reformowania państwa dobrobytu.