GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH (stock exchange) - w najbardziej ogólnym ujęciu jest to wyspecjalizowany i odpowiednio zorganizowany rynek, na którym można kupować oraz sprzedawać akcje, obligacje, a także inne papiery wartościowe, które zostały dopuszczone do obrotu publicznego.

Giełda papierów wartościowych nazywana jest także giełdą pieniężną. Miejsce to stanowi specyficzną formę rynku kapitałowego o charakterze instytucjonalnym. Jest ona obecnie uważana za jedną z najważniejszych instytucji występujących we współczesnej gospodarce.

Największe i najsłynniejsze giełdy papierów wartościowych na świecie znajdują się w takich miastach, jak: Londyn, Tokio, Nowy Jork, Paryż, Amsterdam, a także Frankfurt nad Menem.

Aby giełda mogła sprawnie i efektywnie funkcjonować, musi spełnić pewne określone warunki, wśród których najważniejsze to:

  • działalność giełdy musi się opierać na określonych wymaganiach, jakie stawiane są giełdom w odpowiedniej ustawie;
  • giełda powinna umożliwiać powszechny i jednakowy dla wszystkich dostęp do informacji;
  • jednym z podstawowych zadań giełdy jest dbanie o przejrzystość rynku;
  • giełda powinna gwarantować w pełni bezpieczne rozliczenia;
  • giełda ma za zadanie organizowanie regularnych sesji giełdowych;
  • specyficzne funkcjonowanie giełdy wymusza konieczność posiadania sprawnego
  • i bezawaryjnego systemu informatycznego, który zapewnia odpowiednią szybkość dokonywanych transakcji;
  • giełda powinna starać się nie dopuszczać do nagłego jej opuszczania przez poszczególne spółki, które w tym celu wycofują swoje akcji z obrotu;
  • giełda musi posiadać wewnętrzny, dokładnie sprecyzowany regulamin, który wyznacza zasady oraz sposób jej działania, a także uściśla kryteria doboru instytucji, które pośredniczą w handlu produktami giełdy, tj. np. biura maklerskie.

Giełdę można traktować jako swoisty rynek, który podlega prawom popytu i podaży. Z tego też powodu pełni ona niezwykle istotna rolę w kapitalizmie. Dla giełdy nie ma znaczenia, czy w danej chwili występuje na niej tendencja wzrostowa, czy też spadkowa. Najważniejszą dla niej sprawą jest bowiem umożliwienie uczestnikom bezproblemowego i szybkiego zawierania różnego rodzaju transakcji.

Z punktu widzenia gospodarki, do najważniejszych funkcji pełnionych przez giełdę należą:

  • funkcja wartościująca - dzięki tej funkcji podmioty gospodarcze mają możliwość przeprowadzania rynkowej wyceny przewidywanych decyzji o charakterze ekonomicznym. Funkcja ta pozwala zatem na dokonanie oceny, jak, w porównaniu
  • z innymi, gospodaruje dana spółka;
  • funkcja alokacyjna - funkcja ta sprzyja takiemu przepływowi kapitału, który daje możliwość jego najefektywniejszego wykorzystania (określone środki finansowe przypadną w udziale tej spółce, która przypuszczalnie ma najlepsze możliwości, aby je skutecznie i efektywnie wykorzystać i dzięki temu prawdopodobnie przyniesie swoim akcjonariuszom największe zyski);
  • funkcja kontrolna - jest to funkcja pozwalająca akcjonariuszom, dzięki pośredniemu mechanizmowi kontroli stworzonemu przez giełdę, na sprawdzanie rezultatów działań danej spółki oraz kontrolowania pracy zatrudnionych menedżerów.

Oprócz przedstawionych powyżej korzyści, jakie wynikają z funkcji pełnionych przez giełdę, stwarza ona również następujące możliwości:

  • pobudza we wszystkich istniejących podmiotach skłonności do efektywnego oszczędzania;
  • dzięki giełdzie zarówno gospodarstwa domowe, jak i podmioty gospodarcze, mają możliwość pomnożenia posiadanego przez siebie kapitału.

Podstawowy przedmiot wszelkich operacji dokonywanych na giełdzie stanowią papiery wartościowe. Do najważniejszych z nich należą:

- akcje,

- obligacje,

- czeki i weksle,

- bony skarbowe,

- bony oszczędnościowe,

- banknoty,

- losy loteryjne.

Obrotowi na giełdzie podlegają jednak głównie akcje i obligacje.

  • akcje (stocks) - dokumenty, które świadczą o udziale ich posiadacza w kapitale spółki akcyjnej, jak również dają mu z tego tytułu określone korzyści, jak np. prawo do otrzymywania dywidendy oraz do udziału w walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. Ponadto, z posiadania akcji wynika również bierne prawo wybierania do zarządu, rady nadzorczej oraz komisji rewizyjnej spółki. Akcje są papierami wartościowymi, którymi obrót odbywa się praktycznie tylko wyłącznie na giełdzie. Ich cena jest uzależniona głównie od wysokości dywidendy.
  • obligacje (bond, debenture) - są to papiery wartościowe terminowe, które umożliwiają ich posiadaczowi osiągnięcie stałego, z góry określonego dochodu. Dzięki posiadaniu obligacji, osoba, która je nabyła i pełni przez to funkcję wierzyciela względem wystawcy obligacji, ma prawo po upływie określonego czasu domagać się od wystawcy wykupu obligacji, czyli zwrotu określonej kwoty stanowiącej ich wartość nominalną powiększonej o odpowiednie odsetki. Kwota równa nominalnej wartości obligacji traktowana jest jako pożyczka udzielona na rzecz wystawcy obligacji,
  • a odsetki od obligacji stanowią dochód osoby, która tą pożyczkę udzieliła. Obligacje mogą być emitowane głównie przez państwo, władze terenowe, przedsiębiorstwa, banki, towarzystwa kredytowe, spółki oraz inne jednostki gospodarcze. Najczęściej wykorzystuje się obligacje przy pożyczkach długoterminowych, które zaciąga państwo.

Między akcjami a obligacjami występują pewne określone różnice. Jedna z nich dotyczy posiadacza danego papieru wartościowego. W przypadku akcji, jej właściciel jest również posiadaczem kapitału spółki akcyjnej, co oznacza, że ma w niej określone udziały. Posiadanie akcji daje określonej osobie możliwość uczestniczenia w walnym zgromadzeniu akcjonariuszy danej spółki. Wiąże się to jednocześnie z nabyciem prawa głosu w istotnych sprawach, które dotyczą przede wszystkim działalności i organizacji danej firmy, jak np. wybór członków zarządu. Wysokość zysków, jakie akcjonariusz osiąga dzięki posiadanym przez siebie akcjom lub strat, jakie z tego tytułu ponosi, zależna jest wyłącznie od aktualnego notowania danej spółki na giełdzie papierów wartościowych. W przypadku obligacji sytuacja posiadacza jest nieco inna. Swoje przychody od posiadanych obligacji uzyskuje on

z oprocentowania z tytułu udzielonej przez siebie pożyczki. Ponadto, istotną różnicą między akcją a obligacją jest to, że ta druga może stanowić przedmiot obrotu za równo giełdowego, jak i pozagiełdowego.

W kolejnych sesjach giełdowych podstawowymi uczestnikami są przede wszystkim pośrednicy, czyli tzw. maklerzy giełdowi. Makler jest osobą, która zapewnia profesjonalną obsługę wszelkich działań na giełdzie, ponieważ zawodowo zajmuje się pośrednictwem

w różnego rodzaju transakcjach dotyczących kupna i sprzedaży dóbr i usług. Za świadczone przez siebie usługi makler otrzymuje zazwyczaj określoną prowizję.

Pozostałych uczestników giełdy można najogólniej podzielić na:

- samodzielnych uczestników giełdy - do grupy tej należą m.in. przedstawiciele banków czy instytucji lokacyjnych;

- urzędników - grupa obejmująca osoby dopuszczone do obrotu giełdowego na pewien określony czas. Zawierają oni transakcje w imieniu i na rachunek podmiotów gospodarczych, których są pracownikami;

- tzw. "gości" - do grupy tej zalicza się personel giełdy, personel pomocniczy biur maklerskich, obserwatorów oraz dziennikarzy.

Papiery wartościowe mogą podlegać różnym klasyfikacjom, w zależności od przyjętego kryterium podziału. Ze względu na rodzaj praw majątkowych można je podzielić na:

  • papiery wartościowe, które reprezentują współwłasność, jak np. akcje;
  • papiery wartościowe reprezentujące wierzytelność - do grupy tej zalicza się wszystkie pozostałe papiery wartościowe.

Z punktu widzenia charakteru dochodu, jaki uzyskuje się dzięki posiadaniu określonych papierów wartościowych, można wyróżnić papiery wartościowe, które przynoszą:

  • stały dochód - zalicza się tu: akcje uprzywilejowane, obligacje mające kupon zerowy lub stałą stopę oprocentowania oraz weksle;
  • zmienny dochód - należą tu m.in.: akcje zwykłe, obligacje mające zmienną stopę oprocentowania, a także jednostki uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych.

Z punktu widzenia sposobu przenoszenia praw własności, można wyodrębnić papiery wartościowe o następującym charakterze:

  • papiery wartościowe imienne - imię i nazwisko bądź też nazwa posiadacza umieszczona jest na blankiecie papieru wartościowego. Przeniesienie prawa własności może nastąpić jedynie w wyniku podpisania odpowiedniej umowy notarialnej. Zwykle przeniesienie prawa własności imiennego papieru wartościowego wymaga zgody emitenta oraz musi zostać odnotowane w specjalnym rejestrze;
  • papiery wartościowe na okaziciela - przeniesienie prawa własności papieru wartościowego o tym charakterze ma miejsce na skutek bezpośredniego wręczenia go innej osobie.

Istnieją papiery wartościowe, które charakteryzują się z góry określonym czasem występowania na rynku finansowym. Po upływie wyznaczonego okresu, muszą one zostać koniecznie wykupione przez emitenta, jak np. obligacje, weksle czy bony skarbowe, lub też podlegają umorzeniu, jak np. losy loteryjne. Papiery wartościowe mogą być również bezterminowe. W takiej sytuacji nie ma żadnego obowiązku ich wykupu. Do tej grupy zalicza się m.in. akcje, jednostki uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych oraz banknoty.

Głównym wyznacznikiem sposobu organizacji giełdy oraz zasad jej funkcjonowania jest regulamin giełdy.

Zwykle na główne organy giełdowe składają się:

  • zarząd giełdy,
  • komisja do spraw dopuszczeń,
  • izba maklerów,
  • sąd rozjemczy i honorowy,
  • biuro rozliczeniowe.

Z punktu widzenia gospodarczego, giełda pełni trzy zasadnicze funkcje:

  • mobilizuje kapitał;
  • transformuje kapitał;
  • ocenia kapitał.

Transakcje zawierane na giełdzie papierów wartościowych w ramach obrotu papierami wartościowymi traktowane są jako transakcje, które zostały zawarte na rynku wtórnym, czyli takim, gdzie nie ma emitenta, tj. określonej instytucji emitującej dany papier wartościowy. Taki właśnie punkt widzenia przedstawia Ustawa Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi. Giełda uważana jest za instytucję o charakterze publiczno-prawnym. Oznacza to, że każda jednostka, która dysponuje zezwoleniem na prowadzenie działalności maklerskiej, ma możliwość zostania uczestnikiem giełdy oraz zyskuje prawo do przeprowadzania na niej wszelkich transakcji.

W Polsce głównym założeniem giełd papierów wartościowych nie może być cel zarobkowy. Posiadają one wyłącznie akcje imienne i nie występuje prawo do dywidendy. Zgodnie

z obowiązującymi w Polsce przepisami, akcje giełdy mogą być nabywane jedynie przez:

  • Skarb Państwa;
  • banki;
  • firmy maklerskie;
  • przedsiębiorstwa ubezpieczeniowe;
  • fundusze inwestycyjne;
  • emitentów papierów wartościowych, które zostały dopuszczone do publicznego obrotu.

GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH W POLSCE:

Obecnie w Polsce istnieje tylko jedna giełda papierów wartościowych, która ma swoją siedzibę w Warszawie. Przepisy prawne nie przewidują jednak żadnych ograniczeń odnośnie ilości giełd na rynku, w związku z czym powstanie kolejnych jest jak najbardziej możliwe. Jednostka, która chciałaby prowadzić działalność w formie giełdy, musi spełnić pewne określone warunki wynikające z Ustawy. Przede wszystkim niezbędne jest złożenie odpowiedniego wniosku do Komisji Papierów Wartościowych i Giełd (KPWiG). Wniosek ten powinien zawierać informacje dotyczące źródła finansów, jakie są wymagane w celu utworzenia giełdy. Ponadto, we wniosku powinno się także znaleźć odpowiednie oświadczenie przynajmniej dziesięciu jednostek, które zajmują się prowadzeniem działalności maklerskiej, stanowiące o ich gotowości do przeprowadzania transakcji na nowo powstałej giełdzie. Podjęcie ostatecznej decyzji dotyczącej powołania nowej giełdy nie należy jednak do Komisji papierów Wartościowych i Giełd, lecz leży w gestii Rady Ministrów.

Obecnie działającą w Polsce giełdą pieniężną jest Giełda Papierów Wartościowych

w Warszawie. Podstawowym dokumentem, który szczegółowo określa zasady funkcjonowania giełdy warszawskiej, w tym: dotyczące wprowadzania do obrotu papierów wartościowych oraz zawierania transakcji, jest regulamin. W ramach giełdy warszawskiej praktycznie wszystkie czynności, takie jak: emisja oraz kupno papierów wartościowych na rynku pierwotnym, a także handel nimi na rynku wtórnym, wykonywane są za pośrednictwem Domów Maklerskich. Do najważniejszych indeksów występujących na giełdzie w Warszawie zalicza się: WIG, WIG20, jak również MIDWIG. Od 1991 roku stanowisko prezesa giełdy obejmuje Wiesław Rozłucki.

STRUKTURA ORGANIZACYJNA GIEŁDY WARSZAWSKIEJ:

Giełda Papierów Wartościowych S.A. w Warszawie posiada następujących akcjonariuszy:

  • Skarb Państwa, który posiada 98,80% udziałów w kapitale zakładowym spółki;
  • Pozostali wspólnicy: banki, domy maklerskie, remitenci papierów wartościowych, którzy są w łącznym posiadaniu 1,20% udziałów w kapitale zakładowym giełdy.

Giełda Papierów Wartościowych S.A. w Warszawie ma powiązania o charakterze kapitałowym z określonymi podmiotami. Do najważniejszych jednostek gospodarczych,

w których giełda warszawska jest udziałowcem, należą:

  • Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych S.A;
  • Centralna Tabela Ofert S.A.;
  • Centrum Giełdowe S.A.;
  • EURONEXT Paris S.A.;
  • Deutsche Borse AG;
  • Fitch Polska S.A.;
  • Centrast S.A. (Centrum Zaufania i Certyfikacji);
  • XTRADE S.A.

Największe udziały warszawska giełda posiada w następujących podmiotach:

  • Centralna Tabela Ofert S.A. - 41,54% udziałów;
  • Krajowy depozyt Papierów Wartościowych - 33,33% udziałów.

Do podstawowych indeksów obecnych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie należą:

  • WIG - Warszawski Indeks Giełdowy; jest on obliczany od 1994 roku. Indeks ten określa łączną wartość akcji wszystkich spółek będących w danym momencie na giełdzie i jest oficjalnym indeksem dla akcji, które są notowane na giełdzie;
  • WIG20 - podobnie jak WIG, również ten wskaźnik obliczany jest od 1994 roku. Oznacza on łączna wartość cen akcji 20 największych spółek istniejących na giełdzie; posiadających największą wartość rynkową i najwyższe obroty;
  • MIDWIG - jest to indeks określający ceny akcji średnich spółek giełdowych; lista jego uczestników podawana jest przez giełdę;
  • WIRR - Warszawski Indeks Rynku Równoległego; jest to indeks cen akcji wszystkich spółek należących do rynku równoległego;
  • NIF - indeks, który dotyczy akcji Narodowych Funduszy Inwestycyjnych i jest obliczany na podstawie ich kursów.

Ponadto, na giełdzie warszawskiej występują jeszcze inne, bardziej szczegółowe indeksy, takie jak:

  • WIG-PL - indeks spółek krajowych;
  • WIG-INFO - indeks spółek należących do branży informatycznej;
  • WIG-TELEKOM - indeks spółek sektora telekomunikacyjnego;
  • WIG-BANKI - indeks spółek sektora bankowego;
  • WIG-MEDIA - indeks spółek sektora bankowego;
  • WIG-BUDOW - indeks spółek branży budowlanej;
  • WIG-SPOŻYW - indeks spółek branży spożywczej.

Zlecenie giełdowe - jest to określone polecenie przeprowadzenia odpowiedniej transakcji zakupu lub sprzedaży papierów wartościowych w czasie trwania sesji giełdowej. Do podstawowych rodzajów zleceń giełdowych należą:

  • zlecenia po kursie dnia - gdzie dany inwestor wyraża zgodę na cenę, która została ustalona w trakcie sesji;
  • zlecenia z limitem - polegające na wyznaczeniu przez inwestora maksymalnej ceny zakupu oraz minimalnej ceny sprzedaży;
  • zlecenia typu wszystko albo nic - w których inwestor chce, aby dane zlecenia zostało wykonane w całości albo wcale;
  • zlecenia warunkowe - ich realizacja następuje po wcześniej określonej cenie.

Papiery wartościowe na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie mogą być notowane na kilku zasadniczych rynkach:

  • na rynku podstawowym;
  • na rynku równoległym;
  • na rynku wolnym;
  • na rynku praw pochodnych.

Każdy z wymienionych rynków charakteryzuje się pewnymi określonymi cechami. Rynek podstawowy, równoległy oraz wolny należą do rynków akcji. Między sobą różnią się one poszczególnymi kryteriami o wyjątkowo szczegółowym charakterze, które narzucane są na notowane na danym rynku spółki. Ponadto, na rynku podstawowym notuje się obligacje, które emituje Skarb Państwa.

Szczegółowe kryteria notowań na każdym z rynków warszawskiej giełdy papierów wartościowych wyglądają następująco:

Rynek podstawowy:

- nieograniczone możliwości zbywania akcji;

- minimalna wymagana wartość akcji dopuszczonych do obrotu to 24 miliony złotych;

- minimalna wymagana wartość innych niż akcje papierów wartościowych dopuszczonych do obrotu to 12 milionów złotych;

- kapitał akcyjny spółki musi mieć wartość minimalną 7 milionów złotych;

- wymagana wartość księgowa spółki to co najmniej 36 milionów złotych;

- minimalna wartość akcji, które zostały dopuszczone do obrotu i są w posiadaniu akcjonariuszy wynosi 18 milionów złotych. Ponadto, akcje te muszą obejmować przynajmniej 25% wszystkich akcji danej spółki. Można powiedzieć, że wymóg ten został spełniony, jeżeli akcjonariusze posiadają chociaż 500 tysięcy akcji spółki o wartości co minimalnej 60 milionów złotych;

- akcje dopuszczone do obrotu należą do co najmniej 500 akcjonariuszy;

- w ostatnim roku obrotowym dana spółka uzyskała przed opodatkowaniem dodatni wynik finansowy;

- w przeciągu ostatnich trzech lat spółka osiągnęła przed opodatkowaniem zysk, który łącznie wyniósł nie mniej niż 8 milionów złotych.

Rynek równoległy:

- nieograniczone możliwości zbywania akcji;

- minimalna wymagana wartość akcji dopuszczonych do obrotu to 12 milionów złotych;

- minimalna wymagana wartość innych niż akcje papierów wartościowych dopuszczonych do obrotu to 6 milionów złotych;

- kapitał akcyjny spółki musi mieć wartość minimalną 3 milionów złotych;

- wymagana wartość księgowa spółki to co najmniej 18 milionów złotych;

- minimalna wartość akcji, które zostały dopuszczone do obrotu i są w posiadaniu akcjonariuszy wynosi 9 milionów złotych. Ponadto, akcje te muszą obejmować przynajmniej 10% wszystkich akcji danej spółki. Można powiedzieć, że wymóg ten został spełniony, jeżeli akcjonariusze posiadają chociaż 200 tysięcy akcji spółki o wartości co minimalnej 30 milionów złotych;

- akcje dopuszczone do obrotu należą do co najmniej 300 akcjonariuszy;

- w ostatnim roku obrotowym dana spółka uzyskała przed opodatkowaniem dodatni wynik finansowy.

Rynek wolny:

- nieograniczone możliwości zbywania akcji;

- minimalna wymagana wartość akcji dopuszczonych do obrotu to 4 miliony złotych;

- minimalna wymagana wartość innych niż akcje papierów wartościowych dopuszczonych do obrotu to 2 miliony złotych;

- kapitał akcyjny spółki musi mieć wartość minimalną 1,5 miliona złotych;

- wymagana wartość księgowa spółki to co najmniej 4 miliony złotych;

- do publicznej wiadomości zostało przez emitenta podane roczne sprawozdanie finansowe, zawierające także opinię biegłego rewidenta odnośnie ostatniego roku obrotowego.

Rynek praw pochodnych:

- notuje się na nim papiery wartościowe, którego cena jest uzależniona w największej mierze od poziomu, na jakim kształtuje się cena podmiotu bazowego dla określonego prawa majątkowego.

WYKORZYSTANE ŹRÓDŁA:

1. Elżbieta Nojszewska (1999). Podstawy ekonomii. Warszawa: WSiP;

2. Tadeusz Woś, Jerzy Stemach (2000). Wiedza o gospodarce. Warszawa: Wydawnictwo prawnicze "LexisNexis";

3. M.Biernacka, J.Korba, Z.Smutek (2005). Podstawy przedsiębiorczości. Gdynia: "Operon";

4. Zasoby internetowe, w tym m.in.: www.gielda.wp.pl, www.gpw.com.pl, www.newtrader.pl, www.gieldapapierowwartosciowych.pl