Teksty źródłowe, które zostały wykorzystane w niniejszej pracy:

  1. Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z dnia 26 sierpnia 1789 roku.
  2. Dekret z dnia 27 kwietnia 1791 roku o organizacji ministerstw.
  3. Konstytucja francuska z dnia 3 września 1791 roku.
  4. Ustawa konstytucyjna z dnia 24 czerwca 1793 roku.
  5. Konstytucja republiki francuskiej z dnia 22 sierpnia 1795 roku.
  6. Konstytucja republiki francuskiej dnia 13 grudnia 1799 roku.
  7. Senatus consultum organiczne z dnia 4 sierpnia 1802 roku.
  8. Senatus consultum organiczne dnia 18 maja 1804 roku.
  9. Karta konstytucyjna z 1814 roku.
  10. Konstytucja republiki francuskiej z dnia 4 listopada 1848 roku.
  11. Konstytucja Francji z dnia 14 stycznia 1852 roku.
  12. Senatus consultum z dnia 7 listopada 1852 roku.

Celem niniejszej pracy jest przedstawienie najważniejszych rozwiązań publiczno - prawnych w dobie Wielkiej Rewolucji Francuskiej i w czasach panowania dynastii napoleońskiej. W oparciu o wyżej wymienione teksty źródłowe przedstawiona zostanie organizacja władzy wykonawczej i podporządkowanej jej administracji publicznej.

W bogatej historii naszego kontynentu miały miejsce dwie rewolucje, których uczestnicy ogłosili nowy ład polityczny w społeczności europejskiej. W roku 1648 dokonała się Rewolucja Angielska, która związana był z silnymi wstrząsami politycznymi i gospodarczymi. Około 150 lat później rozpoczęła się Wielka Rewolucja Francuska, która obaliła ustrój feudalny, obowiązujący od zamierzchłych czasów wczesnego średniowiecza. Rewolucjoniści francuscy jako pierwsi głosili hasła, które miały charakter laicki, niereligijny. Burżuazja odniosła niekwestionowany sukces w batalii o nowy sposób organizacji państwa, bowiem całkowicie pogrzebała nadzieje arystokracji na uprzywilejowaną pozycję stanową w zróżnicowanym społeczeństwie francuskim.

Dnia 5 maja 1789 roku król Ludwik XVI zwołał Stany Generalne, w których brali udział deputowani z trzech stanów. Trzysta reprezentantów duchowieństwa, trzysta przedstawicieli stanu szlacheckiego i sześciuset deputowanych ze stanu trzeciego. Spór pomiędzy stanami rozpoczął się od sposobu głosowania. Przedstawiciele klas uprzywilejowanych domagali się utrzymania dawnej zasady głosowania stanami, podczas gdy deputanci stanu trzeciego opowiadali się za głosowaniem osobistym (pogłównym) i wspólnym sprawdzaniem ważności mandatów. Dnia 12 czerwca 1789 roku deputowani stanu trzeciego z pomocą kilku duchownych i garstki szlachciców przystąpili do sprawdzania mandatów wszystkich głosujących. Posiadając dwukrotną przewagę liczebną, deputowani stanu trzeciego 17 czerwca 1789 roku ogłosili się przedstawicielami narodu francuskiego i utworzyli Zgromadzenie Narodowe (Assemblée Nationale). Wszyscy uczestnicy Zgromadzenia Narodowego przysięgli, że rozwiążą się najwcześniej po uchwaleniu nowej konstytucji. W związku z charakterem zadania spoczywającego na barkach deputowanych, Zgromadzenie Narodowe przekształciło się 9 sierpnia 1789 roku w Konstytuantę (Assemblée Constituante).

Rozwój sytuacji we Francji zaniepokoił ówczesnego króla Ludwika XVI, którego działania nie przyniosły mu poparcia społecznego. Monarcha zdymisjonował kontrolera finansów Neckera, zwolennika reform ustrojowych, i sprowadził oddziały wojskowe w celu rozpędzenia Zgromadzenia Narodowego, czyli Konstytuanty. Przeciwko królowi wystąpili uzbrojeni chłopi i robotnicy, którzy 14 lipca 1789 roku zdobyli i zburzyli Bastylię (więzienie polityczne, w którym przetrzymywani byli przeciwnicy króla).

Wydarzenia w stolicy szybko wywołały silne echo w całym kraju. Ludność wiejska przyjęła zburzenie Bastylii jako hasło uwolnienia się od władzy panów feudalnych. Odziały chłopskie rzuciły się na siedziby panów i niszczyły dokumenty określające tzw. prawa feudalne.

Obawa przed powszechnym powstaniem chłopskim skłoniła członków Konstytuanty do niezwłocznego podjęcia prac legislacyjnych. Wśród najważniejszych zmian wprowadzonych przez Konstytuantę należy wymienić:

  1. Uchwalenie zniesienia ustroju feudalnego w nocy z 4 na 5 sierpnia 1789 roku,
  2. Wydanie dekretu uchylającego osobiste poddaństwo chłopów w dniach od 5 do 11 sierpnia 1789 roku,
  3. Wydanie dekretu statuującego, że ciężary rzeczowe związane z ziemią mają podlegać wykupowi, co spowodowało niezadowolenie chłopów (chłop, który przestał być niewolnikiem, stał się teraz dłużnikiem właściciela ziemi),
  4. Zniesienie sądownictwa panów nad chłopami, przywilejów podatkowych, którymi niegdyś cieszyli się duchowni i szlachta oraz zdelegalizowanie kupna urzędów,
  5. Ogłoszenie "Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela" dnia 26 sierpnia 1789 roku.

"Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela" z dnia 26 sierpnia 1789 roku jest jednym z najważniejszych dokumentów, jakie pozostawiła po sobie Wielka Rewolucja Francuska. Proklamowała ona następujące zasady prawne:

  1. Zasada równości wszystkich wobec prawa i zachowanie prawa naturalnych i przyrodzonych, (art. 1)
  2. Zasady prawa naturalnego (wolna własność, bezpieczeństwo i opór przeciwko uciskowi), (art. 2)
  3. Zasada suwerenności narodu, wyrażająca się w możliwości decydowania o własnej przyszłości,
  4. Żaden człowiek nie może być oskarżony, aresztowany, ani przetrzymywany, bez wyroku sądowego i za dokonanie czynu nie ujętego w ustawie, (przepis reakcyjny na zjawisko osadzania więźniów politycznych w obalonej już Bastylii),
  5. Ustawa ma precyzyjnie i klarownie ustalić przedmiotowo zamknięty katalog kar i przestępstw, (nullum crimen, nulla poena, sine lege),
  6. Każdy człowiek uchodzi za niewinnego, póki nie ogłosi się go winnym, (zasada domniemania niewinności),
  7. Proklamacja wolności religijnej i wolności słowa,
  8. Podatki mogą być uchwalane tylko za zgodą obywateli,
  9. Prawo własności, jako prawo nienaruszalne i święte (art. 17), (prawo własności w Deklaracji jest charakterystyczne dla rewolucji burżuazyjnej, która niszcząc własność feudalną, ogłosiła nienaruszalność własności kapitalistycznej).

Konstytuanta po uchwaleniu "Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela" przystąpiła do kolejnych reform polityczno - społecznych:

  1. Uchwała znosząca cła wewnętrzne i cechy rzemieślnicze,
  2. Likwidacja dotychczasowego podziału kraju na prowincje, na rzecz departamentów (nazwy departamentów miały być związane z ich położeniem geograficznym i odnosić się do nazw gór i rzek),
  3. Ogłoszenie posiadłości kościelnych dobrami narodowymi i wyznaczenie duchowieństwu stałych pensji.

Ukoronowaniem prac Konstytuanty było uchwalenie Konstytucji 3 września 1791 roku, która utrzymywała monarchię i ustanawiała Zgromadzenie Prawodawcze (Assemblée Legislative).

Władza wykonawcza w Konstytucji 3 września 1791 roku była sprawowana przez króla, któremu ustawa zasadnicza przyznała następujące kompetencje:

  1. Prawo zgłaszania veta zawieszającego w stosunku do ustaw uchwalanych przez Zgromadzenie Prawodawcze, (ale nie posiadał inicjatywy ustawodawczej),
  2. Prawo do mianowania i odwoływania ministrów, którzy nie mogli być członkami Zgromadzenia Prawodawczego. Każdy minister był osobiście odpowiedzialny tylko przed królem. Wszystkie akty prawne wydane przez króla musiały posiadać kontrasygnatę odpowiedniego ministra. Dodatkowo ministrowie musieli, co roku przedstawiać przed Zgromadzeniem Prawodawczym preliminarz budżetu (zestaw planowanych dochodów i wydatków) i sprawozdanie z ubiegłorocznych wydatków.

Władza wykonawcza była ściśle związana z administracją lokalną, której organizacja opierała się na zasadzie hierarchiczności (gradacyjności) i podporządkowania. Istniały następujące jednostki administracyjne:

  1. Departament (département) - największa terytorialnie jednostka podziału administracyjnego kraju,
  2. Dystrykt (district) - jednostki znajdujące się w departamencie, ich liczba zależała od wielkości departamentu,
  3. Kanton (canton) - jednostka nieposiadająca żadnych organów, była, bowiem okręgiem wyborczym i jednocześnie sądowym
  4. Gmina (commune) - najmniejsza terytorialnie jednostka podziału administracyjnego, posiadająca liczne organy wewnętrzne

Konstytucja 3 września 1791 zniosła dotychczasowy podziała na miasta i wsie, co początkowo spotkało się negatywną opinią społeczeństwa francuskiego.

Władze administracyjne były kolegialne, a ich członkowie byli wybierani przez obywateli czynnych (citoyens actifs). Podział na obywateli czynnych (citoyens actifs) i biernych (citoyens passifs) ustanowiła ustawa z przełomu maja i czerwca 1791 roku "Ordynacja wyborcza do Zgromadzenia Prawodawczego". Wybory do departamentu i dystryktu miały charakter pośredni (dwustopniowy), natomiast członków zarządu gminy wybierano bezpośrednio.

Zgromadzenie departamentowe, składające się z 36 członków wybieranych co 4 lata, było najwyższą instytucją w departamencie. Zasadą było, że co 2 lata ustępowała połowa składu, czyli 18 osób. Głównymi organami Zgromadzenia departamentowego były następujące jednostki:

  1. Rada Departamentalna (Conseil de département) zbierająca się raz w roku,
  2. Dyrektoriat (Directoire de département) wybierany przez Radę Departamentalną (8 członków), co 2 lata ustępowała połowa (4 członków),
  3. Syndyk Generalny (Procureur Général Sindic) wybierany na czteroletnią kadencję z możliwością ponownego wyboru. Syndyk Generalny miał głos doradczy na posiedzeniach Rady i Dyrektoriatu, wprowadzał w życie ustawy i rozporządzenia oraz proponował treść nowych zarządzeń.

Władze departamentu znajdowały się pod nadzorem Ciała Ustawodawczego w kwestiach podziału i obliczaniu podatków. Kompetencje króla, jako przedstawiciela władzy wykonawczej, były znacznie bardziej rozleglejsze : 

  1. Wykonywał nadzór pod względem wykonywania opieki nad ubogimi, utrzymywania dróg (komunikacja) i interesował się sprawami rolnictwa, lasów, rzemiosł i handlu.
  2. Miał wyłączne prawo do derogowania uchwał wydanych przez organy departamentowe,
  3. Posiadał prawo do zawieszania w urzędowaniu członków dyrektoriatu departamentowego, o czym musiał niezwłocznie powiadomić Ciało Ustawodawcze,
  4. Nie był kompetentny do usuwania konkretnych osób z piastowanych przez nich urzędów w departamencie.

Zarząd dystryktu obejmował następujące instytucje : 

  1. Rada Dystryktu (Conseil de district), składająca się z 12 członków,
  2. Dyrektoriat Dystryktu (Directoire de district), który obejmował 4 osoby i był wybierany przez Radę Dystryktu spośród jej członków,
  3. Syndyk (Procureur Sindic).

Kontrolę nad organami dystryktu sprawowały władze departamentowe, zgodnie z zasadą hierarchiczności.

Zarząd gminy składał się z następujących organów kolegialnych i jednoosobowych:

  1. Mer (organ wykonawczy), w gminie liczącej niewiele mieszkańców urzędował jako organ jednoosobowy, natomiast w większej gminie urzędował z biurem, którego członkowie byli wybierani przez 13 Rady Municypalnej,
  2. Rada Municypalna (Corps Municipal), organ uchwalający i kontrolujący, liczący od 3 do 21 członków (wraz z merem,) zależnie od liczby mieszkańców danej gminy. Członkowie wybierani są na kadencję 2 lat, ale co roku odnawia się połowa składu.
  3. Rada Generalna (Conseil Général), liczba członków wynosiła zawsze podwójną ilość członków Rady Municypalnej. Członkowie wybierani byli co 2 lata, ale co roku ustępowała połowa. Skład obejmował osoby z Rady Municypalnej i osoby zasługujące na zaufani (przede wszystkim notablowie),
  4. Syndyk gminny (Procureur de la Commune),
  5. Sekretarz (Secretaire greffier),
  6. Skarbnik (Trésorier).

Nadzór nad władzami gminnymi wykonywały władze dystryktu i departamentu, które mogły również usuwać pewnych pracowników z organów funkcjonujących w gminie..

Na przełomie września i października 1791 roku Konstytuanta rozwiązała się, a jej członkowie przysięgli, że żaden z nich nie będzie się starał o wybranie do nowego zgromadzenia.

Niebawem po rozwiązaniu Konstytuanty, powołano Zgromadzenie "Górali" ("Montagnards"), które liczyło 745 członków. Jego skład tworzyły następujące formacje polityczne i społeczne : 

  1. Trzej przedstawiciele stanu chłopskiego i czterech przedstawicieli stanu rzemieślniczego,
  2. 136 jakobinów (członków Towarzystwa Przyjaciół Konstytucji), stronnictwo lewicowe,
  3. Felienaci (odszczep jakobiński powstały w 1790 roku), reprezentanci wyższej warstwy burżuazji, zasilani przez liberalną szlachtę francuską,
  4. Żyrondyści (odszczep jakobiński) jako reprezentanci wielkiej i średniej burżuazji handlowej i finansowej,
  5. Górale (radykalna grupa jakobinów), stronnictwo, którego nazwa pochodzi od miejsca zajmowanego w Zgromadzeniu (Konwencie Narodowym).

W wyniku walk pomiędzy poszczególnymi stronnictwami, z początkiem czerwca 1793 roku do władzy doszli jakobini, którzy realizowali politykę dyktaturalną.

Dnia 24 czerwca 1793 roku jakobini uchwalili swoją konstytucję, zwaną popularnie "Konstytucją Jakobińską". Ustawa zasadnicza, przyjęta w referendum ludowym uchodzi za najbardziej postępową konstytucję burżuazyjną. Jakobini powierzyli władzę wykonawczą Radzie Wykonawczej (Conseil Exécutif), która składała się z 24 członków wybieranych przez Ciało Ustawodawcze. Co roku połowa składu Rady musiała ustępować. Głównym zadaniem członków Rady było mianowanie i odwoływanie naczelnych kierowników administracji (agents en chef) spoza swojego grona.

Konstytucja jakobińska dokonała również znaczących zmian w organizacji administracji lokalnej, wzmacniając wpływ władz centralnych w organach terytorialnych : 

  1. zniesienie rad generalnych i urzędów syndyka w departamencie i utrzymanie jedynie dyrektoriatów, ale z bardzo ograniczonymi kompetencjami,
  2. zastąpienie syndyków w dystryktach i gminach agentami narodowymi (agents nationaux), mianowanymi i odwoływanymi przez Konwent Narodowy. Ich funkcje to przede wszystkim wprowadzanie ustaw w życie i donoszenie władzom o opieszałościach w wykonywaniu aktów prawnych. Działalność agentów narodowych była kontrolowana i nadzorowana przez komisarzy (représentants en mission) delegowanych przez Konwent Narodowy.

Jakobini utracili władzę w państwie w efekcie przewrotu termidoriańskiego, którego dokonała bogata burżuazja 27 lipca 1795 roku (9 termidora). Nowo wybrany Konwent Narodowy szybko zajął się redagowaniem nowej konstytcji. Zwieńczeniem prac legislacyjnych było uchwalenie Konstytucji Dyrektorialnej z 22 sierpnia 1795 roku (5 fructidor III r.). Nowa ustawa zasadnicza weszła w życie 27 października 1795 roku po pozytywnym referendum ludowym.

Władza wykonawcza według Konstytucji z 1795 roku miała buć sprawowana przez organ kolegialny, pięcioosobowy Dyrektoriat, którego członków wybierała Rada Starszych z listy uchwalonej przez Radę Pięciuset. Każdy Dyrektor sprawował powierzoną mu funkcję 5 lat, a co roku ustępował jeden z nich. Dyrektoriat mianował od 6 do 8 ministrów i sekretarza. Osoby sprawujące funkcję Dyrektora lub ministra nie mogły być jednocześnie członkami którejkolwiek z Izb ustawodawczych. Dyrektoriat mógł komunikować się z Izbami tylko w drodze wymiany pism.

Nowa konstytucja wprowadziła również poważne zmiany w organizacji administracji lokalnej. Zniesiono dystrykty i zreorganizowano strukturę departamentu i gminy.

Departament, zgodnie z postanowieniami Konstytucji Dyrektorialnej miał być zarządzany przez następujące organy:

  1. Pięcioosobowa rada, której członków wybierano w wyborach bezpośrednich, co rok ustępowała jedna osoba,
  2. Komisarz, mianowany przez władze centralne (Dyrektoriat), jako urzędnik odpowiedzialny za nadzór nad wykonywaniem ustaw w terenie przez administrację lokalną.

Organizacja gminy była zależna od liczby jej mieszkańców:

  1. gmina (5 - 100 tysięcy) - organ municypalny składający się z 5 do 9 członków wybieranych na okres 2 lat, ale co roku ustępowała połowa urzędników,
  2. gmina (ponad 100 tysięcy) - terytorium gminy było podzielone na co najmniej 3 dzielnice, a każda z nich musiała mieć swoje własne organy administracyjne,
  3. gmina (poniżej 5 tysięcy) - wybierano agenta municypalnego i jego pomocnika (urzędowego zastępcę).

Kantony posiadały agentów municypalnych, których siedziby sytuowano zazwyczaj w głównym mieście kantonalnym.

Dnia 9 listopada 1799 roku (18 brumaire) Napoleon Bonaparte dokonał zamachu stanu, kończąc tym samym rządy pod sztandarem Konstytucji Konsularnej. Napoleon wprowadził dyktaturę wojskową, a Ciało Prawodawcze po raz ostatni zebrało się w roku 1800. Zwołano dwie komisje, każda po 25 osób, które miały wydawać zarządzenia na wniosek dyktatora.

Z inicjatywy Napoleona dnia 13 grudnia 1799 roku uchwalono Konstytucję Konsularną, dzięki której cała władza faktyczna spoczywała w rękach jednej osoby (pierwszego konsula). Ustawa zasadnicza ustanawiała pierwszego konsula jako dzierżyciela całej władzy państwowej oraz konsulów drugiego i trzeciego, którzy mieli jedynie głos doradczy. Konsulowie byli wybierani na 10 lat, z możliwością ponownego wyboru. Najpoważniejsze kompetencje konstytucja przyznała pierwszemu konsulowi : 

  1. Ogłaszanie ustaw przygotowanych przez Radę Stanu oraz mianowanie i odwoływanie członków tej Rady,
  2. Powoływanie i dymisjonowanie ambasadorów, posłów, oficerów, członków administracji lokalnej i komisarzy rządowych pracujących przy trybunałach,
  3. Mianowanie (ale nie odwoływanie) sędziów karnych i cywilnych (oprócz sędziów pokoju i sędziów sądu kasacyjnego).

Napoleon I Bonaparte na mocy dwóch uchwał Senatu uzyskał dwie godności, dzięki którym umacniał swoją władzę polityczną i faktyczną.

Dnia 4 sierpnia 1802 roku Senat wydał uchwałę Senatus Consultum organiczne, na mocy której Napoleon stał się dożywotnim konsulem.

Dnia 18 maja 1804 roku Senat wydał uchwałę Senatus Consultum organiczne, na mocy której Napoleon uzyskał tytuł Cesarza Francuzów.

Po klęsce Napoleona, na tron francuski powróciła dynastia Burbonów, w osobie Ludwika XVIII. Sposobem na umocnienie władzy monarchicznej było wydanie konstytucji. Ustawa zasadnicza wydana przez Ludwika XVIII 4 czerwca 1814 roku miała charakter konstytucji oktrojowanej. Karta Konstytucyjna wprowadzała monarchię dziedziczną jako panujący ustrój państwowy.

Władza wykonawcza, zgodnie z postanowieniami Karty Konstytucyjnej Ludwika XVIII miała należeć do króla, któremu przysługiwały następujące kompetencje:

  1. Prawo inicjatywy ustawodawczej i wydawania rozporządzeń w zakresie bezpieczeństwa publicznego i wprowadzania ustaw,
  2. Prawo do wypowiadania wojny, zawierania pokoju i przymierza (polityka zagraniczna),
  3. Sprawowanie funkcji naczelnego wodza armii francuskiej,
  4. Mianowanie urzędników w administracji publicznej.

Ponadto Karta Konstytucyjna gwarantowała swobodę prasy, równość wszystkich wobec prawa i równy dostęp do urzędów cywilnych i wojskowych.

Konstytucja Ludwika XVIII choć była wielokrotnie nowelizowana, nie obowiązywała tak długo, jak chciał tego jej twórca. Rewolucja lipcowa (27 - 29 lipca 1830 rok) i rewolucja lutowa (22 - 24 luty 1848 rok) skutecznie obalały kolejnych władców francuskich. W takich warunkach politycznych prace nad konstytucją były niemożliwe. Dopiero za czasów II Republiki Francuskiej udało się sporządzić dwie konstytucje, które podtrzymywały ustrój republikański.

Wybrane w kwietniu 1848 roku Zgromadzenie Konstytucyjne uchwaliło 4 listopada 1848 roku konstytucję ogłaszającą ustrój republikański. Była to pierwsza ustawa zasadnicza, która wprowadzała instytucję prezydenta wybieranego na czteroletnią kadencję w głosowaniu powszechnym , bezpośrednim i tajnym. Do najważniejszych kompetencji prezydenta należało : 

  1. prawo inicjatywy ustawodawczej za pośrednictwem ministrów,
  2. nie miał prawa rozwiązywania Zgromadzenia Prawodawczego,
  3. nie posiadał veta w stosunku do uchwał Zgromadzenia Prawodawczego.

Pierwszym prezydentem II Republiki Francuskiej został Karol Ludwik Napoleon Bonaparte (1808 - 1873), którego wybrano 10 grudnia 1848 roku.

Nieposłuszeństwo członków Zgromadzenia Prawodawczego było bezpośrednią przyczyną dokonania przez prezydenta zamachu stanu 2 grudnia 1851 roku. Ludwik Napoleon rozwiązał organ sprawujący władzę ustawodawczą i uzyskał w drodze plebiscytu zgodę na uchwalenie konstytucji francuskiej. Polityczni przeciwnicy byłego prezydenta byli zsyłani do kolonii na okres od 5 do 10 lat.

Dnia 14 stycznia 1852 roku Ludwik Napoleon ogłosił swoją konstytucję, która wzorowała się na konstytucji konsularnej (z 1799 roku). Nowa ustawa zasadnicza wprowadzała republikę na czele z prezydentem, który sprawował dziesięcioletnią kadencję. Jako organ władzy wykonawczej, był odpowiedzialny za swoje działania tylko przed narodem. Do jego kompetencji należało : 

  1. funkcja wodza naczelnego (wypowiadanie wojny, zawieranie pokoju i przymierza),
  2. zawieranie traktatów handlowych z innymi państwami,
  3. wyłączne prawo inicjatywy ustawodawczej,
  4. mianowanie ministrów, urzędników, członków Senatu i Rady Stanu.

Interpretowaniem konstytucji i proponowaniem jej zmian w formie wniosków zajmował się Senat. Przyjęte przez prezydenta wnioski ogłaszano jako senatus consultum.

W czasie II Cesarstwa (1852 - 1870) konstytucja z 1852 roku była kilkakrotnie nowelizowana : 

  1. Senatus consultum z dnia 7 listopada 1852 roku nadające Ludwikowi Napoleonowi godność dziedzicznego cesarza i tytuł Napoleona III,
  2. 21 maja 1870 roku wprowadzono instytucję odpowiedzialności ministrów i dwuizbowy parlament.

Klęska Napoleona III 2 września 1870 roku w bitwie pod Sedanem w wojnie francusko - pruskiej zakończyła chwalebne istnienie II Cesarstwa francuskiego. Dnia 4 września władza cesarska została obalona przez rewolucję wrześniową.