Pedagogika socjologiczna jest obok pedagogiki psychologicznej drugim wielkim nurtem teoretycznym, reprezentującym powszechną (także Polską) myśl wychowawczą w XX w.

Wiązało się to - podobnie jak w przypadku psychologii - z dążeniem do unaukowienia socjologii na gruncie nauk empirycznych. XX w. przyniósł wielkie przeobrażenia kulturowo- gospodarcze i wraz z nimi nowe idee.

Liczne wynalazki i rozwój przemysłu zmusiły ludzi do przeobrażeń w zakresie struktur społecznych np. napływ ludności czy organizowanie pracy w wielkich skupiskach ludzkich. Coraz widoczniej zaznaczała się różnica, miedzy klasami i warstwami społecznymi. Powodowało to, zmianę dotychczasowych stosunków między ludzkich, jednoczenie się i organizacje życia w zakresie danej grupy. Także w Polsce nastąpiły głębokie przeobrażenia świadomości ludzkiej, głównie w okresie międzywojennym. Był to czas, kiedy w wyniku możliwości zagłady, w społeczeństwie narodziło się niezwykle silne poczucie wspólnoty kulturowej, ludzi żyjących na tym samym terytorium, mówiących tym samym językiem i mających tę samą przeszłość historyczną.

W skutek wzrostu poczucia solidarności i potrzeby więzi społecznych, zjawisko to zainteresowało także teoretyków wychowania, którzy zaczęli przyglądać się jednostce z punktu widzenia jej przynależności do grupy społecznej. Podstawą wyjścia dla systemu pedagogicznego stał się niewątpliwie proces socjalizacji, czyli uspołeczniania. Pokazuje on, że człowiek mimo indywidualnych cech, zdolności i zainteresowań jest przede wszystkim częścią zbiorowości. Dzięki niej może się rozwijać i osiągnąć pełnię człowieczeństwa. Uczy się jak funkcjonować w grupie, dostosowywać swoje zachowanie do innych ludzi i wykorzystywać je także dla swoich potrzeb. Wreszcie oznacza tez nabywanie wartości, norm i obyczajów pozwalających żyć w grupie. Proces ten wyraźnie pokazuje, że człowiek tylko dzięki wychowaniu społecznemu może być indywidualną jednostką.

Za ojca pedagogiki społecznej uważa się Emila Durkheima - twórcę francuskiej szkoły socjologicznej i idei "socjologii wychowania". Pojmował on wychowanie jako " metodyczne uspołecznianie młodego pokolenia". Jego Pedagogika opierała się na twierdzeniu ze wychowanie jest faktem społecznym, ukazuje społeczny i kulturowy charakter i funkcje wychowania. Uważał on że wychowanie nie poprzestaje na rozwijaniu organizmu indywidualnego w kierunku wyznaczonym przez jego naturę, ale stwarza w człowieku istotę nową, wykształca w nim te wszystkie cechy i zdolności, których wymaga życie społeczne. Bez kultury, współdziałania społecznego, człowiek nigdy nie wzniósłby się ponad swój stan zwierzęcy. Wychowanie jest więc, urzeczywistnieniem w jednostce istoty społecznej - jest wychowaniem moralnym. A moralne jest tylko takie postępowanie, które ma na celu dobro grupy społecznej.

Na tej powyżej przedstawionej teoretycznej nauce o wychowaniu (socjologii wychowania - o charakterze opisowo-wyjaśniającym) oprzeć się może dopiero pedagogika jako nauka normatywna - o charakterze pragmatycznym. Korzystając równocześnie ze wskazówek psychologii uczy ona, jak należy wykonywać czynności wychowawcze oraz wskazuje, w jakim kierunku powinna iść reforma nauczania. Odpowiednie wychowanie ma dążyć do utrwalania, wzmacniania jednolitości w społeczeństwie, które tylko wtedy może poprawnie funkcjonować.

W toku częstszych badań socjologicznych nad wychowaniem, tworzyło się coraz więcej nurtów i kierunków, którymi podążali zarówno Polscy jak i zagraniczni pedagodzy.

Najważniejsze z nich i najczęściej badane to:

  1. pedagogika czysto socjologiczna
  2. pedagogika społeczna
  3. pedagogika narodowa
  4. pedagogika idealistyczna
  1. Jednym z czołowych przedstawicieli nurtu pedagogii czysto socjologicznej był

Jon Dewey(1859-1952) filozof i pedagog. Jego idea wychowania godziła dążenia jednostkowe ze zbiorowymi upatrując w nich jedynie drogę do udoskonalenia społeczeństwa. Uważał, że doświadczenie jest źródłem zdobywania i weryfikowania wiedzy, stąd w jego "szkole pracy" rozwijane było hasło "uczenie się przez działanie". Szkoła ta powstała na wzór samowystarczalnego gospodarstwa domowego, gdzie dzieci wykonywały samodzielnie różne zajęcia rzemieślniczo-gospodarcze. W szkole tej nie było lekcji i przedmiotów, miała ona stwarzać sytuacje problemowe, w wyniku których dziecko się uczyło. Głównymi celami szkoły Dewey`a były: pobudzenie wrodzonych zdolności i samodzielność w zdobywaniu wiedzy.

2. Przedstawicielem pedagogiki społecznej jest m.in. psycholog, pedagog, pionier psychologii wychowawczej i pedagogiki eksperymentalnej w Polsce: Jan Władysław Dawid (1859-1914). Wskazywał on na istotne zadanie szkoły, które miało polegać na "nauczaniu wychowującym". Szkoła miała zatem prócz dostarczania wiedzy, kształtować charakter wychowanka przysposobiony do przyszłego życia w zbiorowości. Chcąc zdopingować środowiska nauczycielskie i rodziców, prowadził prace naukowe i przedstawiał wyniki badań psychologicznych.

3. Kolejny nurt, pedagogika narodowa, wywodzi się z ideologii Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego (endecji) Był to kierunek pedagogiczny szczególnie ważny w okresie powojennym, gdy państwo polskie dążące do obrony swojego istnienia pragnęło zaszczepić w młodych ducha patriotyzmu. Jedynym z głównych jej teoretyków był Lucjan Zarzecki (1873 - 1925). W swoich poglądach domagał się budowania szkoły na tradycjach narodowych, wychowania na gruncie kulturowym i dorobku przeszłych pokoleń.

4. Pedagogika idealistyczna, choć wywodząca się z pedagogiki socjologicznej typu empirycznego, swoją główną podstawą czyni filozofie. Utrzymuje ona, że człowiek staje się człowiekiem tylko i wyłącznie we wspólnocie ludzkiej, wspólnoty tej nie uważa jednak za powstałej w wyniku uwarunkowań historycznych a w wyniku duchowej i moralnej jedności, i dzięki niej też stanowi twór nieskończony. Dlatego też idea moralności jednoczącej jednostki i wreszcie skupiającej całe społeczeństwo stała się głównym celem tego nurtu wychowawczego. Najwybitniejszym teoretykiem pedagogiki idealistycznej prezentującym taki punkt widzenia był Paul Natorp (1854-1924).