Często wspominając lata naszej młodości, przedmioty jakich uczyliśmy się w szkole, pomijamy w naszej pamięci przedmiot zwany wychowaniem fizycznym. Zdarzyć się mogło zapewne, że część z czytających poniższy artykuł próbowała się z w - fu zwalniać, nie ćwiczyć. Nie zdawaliśmy sobie pewnie, na tamte czasy sprawy z wagi tego przedmiotu. Wychowanie fizyczne ma na celu nie tylko dbać o naszą kondycję fizyczną, o formę i kształt naszego ciała, poprzez szereg ćwiczeń proponowanych na szkolnych lekcjach. Wychowanie fizyczne winno nas także wyposażać w wiedzę o tym jak dbać o zdrowie naszego organizmu, jakie znaczenie dla nas ma higiena, uczyć odpowiedniego stosunku do własnego ciała, a także wdrażać do aktywnego, zdrowego sposobu spędzania wolnego czasu. O naszej kulturze fizycznej decydować może to, w jaki sposób żyjemy, jaki prowadzimy tryb życia, jakimi cechujemy się nawykami, jakie mamy upodobania, aż w końcu, jakie mamy umiejętności. Wychowanie fizyczne dopełnia szeregu oddziaływań jakie wpływają na jednostkę. Sprawia, iż wychowanie jest komplementarne i nie jest pomijana żadna ze sfer życia jednostki.

Jeden z teoretyków wychowania fizycznego, P. Coubertin zwrócił uwagę na fakt, iż wychowanie fizyczne potrafi wykształcić silnego, odpornego, zręcznego, szybkiego, gibkiego człowieka, ale nie wpływa na jego morale, jeżeli będziemy skupiać się tylko na sferze fizycznej. Należy więc zwracać baczną uwagę na warunki, sytuacje, które mają miejsce podczas ćwiczeń, na terenie boiska, czy sali gimnastycznej, by oddziaływania jakie wywiera sport sprzyjały także ogólnorozwojowym wytycznym. Polski teoretyk wychowania fizycznego, J. Śniadecki już w XVIII wieku wypowiadał się na temat oddzielnego ujmowania kształcenia siły, ciała i kształcenia umysłu, moralności. Uważał on, że w pojęciu naukowym można oddzielić kształcenie rozumu, od formowania ciała, jednak w pracy nad ciałem nie można zapominać o sferze duchowej i intelektualnej człowieka. J. Śniadecki wypowiadał się także na temat spychania wychowania fizycznego na margines nauk pedagogicznych. Pisał on, że nie zawsze pomimo wielu wysiłków uda się wykształcić inteligentnego, mądrego i moralnego człowieka. Zawsze istnieje ogromne ryzyko, iż nasze oddziaływania okażą się daremne. W przypadku wychowania fizycznego natomiast, praca nad ciałem zawsze będzie skuteczna. Śniadecki podkreśla także znaczenie zdrowia fizycznego dla rozwoju umysłowego jednostki. Można by tu jego opinię porównać do przysłowia - "W zdrowym ciele, zdrowy duch."

Ideał wychowanka.

Na skutek wielu wypowiedzi, pism na temat znaczenia wychowania fizycznego dla rozwoju człowieka od drugiej połowy XIX wieku mamy do czynienia z tworzeniem się teorii wychowania fizycznego. Liczni teoretycy zastanawiali się nad samą definicją wychowania fizycznego, a także nad wzorem wychowanka jaki należy kształcić. Ten idealny wychowanek zarysowuje się już od czasów starożytnych. We wszystkich społeczeństwach, poczynając od tych najstarszych, nawet pierwotnych, ceniony był człowiek silny, wytrwały, zaradny, odporny, a także przeciwstawiający się przeciwnościom losu. To on stał na czele gromady (czasy pierwotne), dowodził ludem. Wyraźny ideał wychowawczy zarysowany jest w kulturze rzymskiej, a także w greckiej. Czytając mity, oglądając rzeźby widzimy wzór wyćwiczonego, umięśnionego ciała. Nie należy także zapominać o skłonności jaką wyznawali starożytni do jednoczesnego dbania o rozum i ciało. Ideę tą można podsumować słowem kalokagatii. Ćwiczenia fizyczne i piękne zadbane ciało w czasach starożytnych było powodem do dumy i do prezentowania jego siły i potęgi. Należy pamiętać, że ten ideał z biegiem czasu zmieniał się, ogromny wpływ miały nań przeobrażenia społeczne, obyczajowe. Stopniowo zanikały granice między kształceniem woli, ciała, umysłu. Analizując losy historyczne państw, w których malało znaczenie dbania o własne ciało, siłę i zdrowie, obserwujemy upadek ich cywilizacji. Zawsze bowiem przyszły pokolenia młodsze, silniejsze, które swą potęgą wygrywały z człowiekiem leniwym, rozpieszczonym, wygodnickim, przyzwyczajonym i uzależnionym od wszelakich dóbr.

Podstawowe cele wychowania fizycznego.

Teoretycy wychowania fizycznego, poza dociekaniem cech idealnego wychowanka, zajmowali się także określeniem celów wychowania. Znany teoretyk Florian Znaniecki wymienia następujące cele:

  • cel higieniczny ( Należy tu zapoznać jednostkę z podstawowymi zasadami higienicznymi, a także wdrożyć ją do przestrzegania ich w celu utrzymywania swojego zdrowia, a także czystości otoczenia. Ważne jest to także w przypadku matek w ciąży, które winny dbać o własne zdrowie jednocześnie troszcząc się o zdrowie własnego dziecka.);
  • cel genonomiczny ( Rozwijanie świadomości genetycznej, uwzględniając przy tym jakość genetyczną przyszłych pokoleń.);
  • obyczajowo - estetyczny ( Uwzględnienie wymagań społecznych pod względem wyglądu estetycznego. Mowa tu o sposobie ubierania się, estetycznego wyglądu cielesnego. Dbanie o wygląd własnego ciała.);
  • hedonistyczny ( Ustosunkowanie się do doświadczeń dodatnich i ujemnych (pozytywnych i przykrych). Można tu wyróżnić dwie postawy. Pierwsza to postawa charakteryzująca się unikaniem doczesnych przyjemności, to tak zwany typ bierny, ascetyczny. Drugie podejście to korzystanie z przyjemności życia, akceptowanych jednak w społeczeństwie, w którym egzystuje, to typ czynny.);
  • fizyczno - utylitarny (Wykształcenie cech niezbędnych z punktu widzenia potrzeb społecznych, zawodowych. );
  • sportowy ( Dążenie do osiągnięcia jak najlepszych wyników ważnych dla dziedziny sportu).

Inne cele wychowania fizycznego wymienia natomiast Zygmunt Gilewicz. W jego ujęciu możemy wyróżnić cele typowe dla wychowania fizycznego (pierwsza grupa celów) związane ze sferą fizyczną człowieka, oraz cele nieswoiste (druga grupa celów), tyczące pozostałych sfer funkcjonowania jednostki.

Funkcje wychowania fizycznego.

Wychowanie fizyczne jako nauka spełnia wiele funkcji.

- Pierwszą z nich jest funkcja stymulująca, pobudzająca. W naszym społeczeństwie można zauważyć coraz mniejszą motywację do ruchu fizycznego. Ludzie mają coraz mniejszą ilość bodźców pobudzających ich do działania. Doskonalsze i bardziej zaawansowane zdobycze techniki powodują, iż człowiek nie czuje potrzeby dbania o własną kondycję fizyczną. Zadaniem wychowania fizycznego jest więc zmotywowanie wychowanków do dbania o własną aktywność fizyczną. Biorąc pod uwagę i pamiętając o tym, iż gdy nie korzystamy z możliwości naszego organizmu, gdy nie ćwiczymy naszych mięśni, sprawności staje się ona coraz słabsza. Przykładem może tu być sprawność ręki lewej u ludzi posiadających prawostronną lateralizację. Można bez żadnych problemów zauważyć mniejszą precyzję ruchów, siłę ręki lewej w stosunku do prawej.

- Drugą funkcją jest funkcja przystosowawcza. Człowiek przez całe swoje życie musi się przystosowywać do różnych, zmieniających się warunków. Skrajnym przykładem jest konieczność dostosowania, przetrwania jednostki w warunkach wojennych. Jednym z zadań wychowania fizycznego jest wykształcenie człowieka, który będzie umiał przeżyć, będzie potrafił znaleźć się i przystosować do zmieniających się warunków. Doprowadzenie do jak największego zahartowania jednostki. Niewątpliwie siła i wytrzymałość fizyczna, jak i psychiczna może być w tym pomocna. Poprzez funkcje adaptacyjną rozumie się także konieczność przystosowania człowieka do postępującego rozwoju technicznego. Postępujący rozwój techniki związany jest jednocześnie z mniejszymi wymaganiami pod względem aktywności fizycznej człowieka, a co za tym idzie ze wzrostem chorób spowodowanych niedostateczną ilością ruchu. Trzeba więc uświadomić jednostce, iż w związku z rozwojem cywilizacji zmienia się aktywność ruchowa i przystosować ją do utrzymywania innego rodzaju aktywności fizycznej. Funkcja ta w dużej mierze zależy więc od społeczeństwa i momentu dziejowego w jakim o niej mówimy.

- Kolejną funkcją wychowania fizycznego jest funkcja kompensacyjna. Kompensacja jest to termin charakterystyczny szczególnie w przypadku wychowanków niepełnosprawnych, mających problemy natury fizycznej, czy też psychicznej. Wychowanie fizyczne w tym miejscu ma na celu dobór takich ćwiczeń, by jak najpełniej przywrócą równowagę organizmu. Ma także za zadanie zapobiegać powstawaniu pewnych niedoskonałości fizycznych. Przykładowo wielogodzinne siedzenie dziecka w ławce szkolnej może prowadzić do skrzywienia kręgosłupa. W celach profilaktycznych podczas zajęć szkolnych winien zostać wprowadzony element ćwiczeń śródlekcyjnych, nie tylko w ramach lekcji w-fu.

- Ostatnią funkcją wychowania fizycznego jest funkcja korekcyjna. Mówimy o niej w sytuacji gdy już wykryjemy u naszego wychowanka wadę rozwojową. Mowa tu na przykład, o licznych niestety współcześnie, skrzywieniach kręgosłupa czy wadach wymowy. Funkcją wychowania fizycznego jest w tym wypadku podjęcie szeregu czynności naprawczych w celu wyeliminowania, lub zmniejszenia nieprawidłowości, bądź w skrajnych przypadkach nie dopuszczania do pogłębienia się wady. Należy w takich sytuacjach objąć wychowanka specjalistyczną opieką.

Planowanie pracy dydaktycznej nad kulturą fizyczną.

W oddziaływaniach wychowawczych mających na celu rozwój kultury fizycznej wychowanków, należy wziąć pod uwagę konieczność współpracy nauczyciela uczącego W-Fu, dydaktyków od innych przedmiotów, a także pedagoga oddziałującego na młodzież poza środowiskiem szkolnym. Powinni oni zmierzać do jednego, wspólnego celu.

Jeśli odniesiemy się do lekcji wychowania fizycznego, należy zaznaczyć, że winien je prowadzić nauczyciel specjalnie do tego przygotowany. Koniecznym jest by zaangażował on do ćwiczeń, które proponuje, wszystkie dzieci. By jednak wszyscy wychowankowie mogli razem ćwiczyć i sprostać wymaganiom stawianym przez nauczyciela, program ćwiczeń musi być odpowiednio dobrany do fazy rozwojowej wychowanków, a także do indywidualnych możliwości dzieci. Nauczyciel powinien także dostosować takie formy i metody pracy z dziećmi, by proponowane ćwiczenia były atrakcyjne i skuteczne dla wszechstronnego rozwoju uczniów. Przed przygotowaniem programu nauczania na podstawie, którego nauczyciel będzie pracował z dziećmi, powinien on dokonać diagnozy. Oznacza to, że winien zapoznać się z dokumentacją lekarską, a także obserwować dzieci, którymi będzie miał się opiekować. W oparciu bowiem o tą wiedzę, nauczyciel konstruuje program właściwy dla tych a nie innych wychowanków. W - fista ponadto powinien dokonać prognozy, co do rezultatu jaki powinien zostać osiągnięty poprzez zastosowanie wybranych ćwiczeń. Po czym po pewnym okresie pracy należy zweryfikować swoje prognozy i ewentualnie zmodyfikować program.

Zasady pracy.

W pracy z dziećmi powinny obowiązywać pewne zasady. Dzieci winny zdawać sobie sprawę ze skutku, jaki ma wywołać dane ćwiczenie, z sensu i znaczenia ich aktywności dla własnego zdrowia (świadomość). Bardzo ważna jest także aktywizacja ucznia, angażowanie go w przebieg lekcji, wzięcie pod uwagę zainteresowań uczniów, dążenie do aktywności uczniów. Ćwiczenia powinny być prowadzone systematycznie by uzyskać zamierzony efekt, ponadto winno się uwzględniać zasadę stopniowania trudności. Nie można bowiem od dzieci wymagać aktywności fizycznej, która jest dla nich zbyt trudna. Nauczyciel powinien zacząć od ćwiczeń prostszych, by stopniowo wraz ze wzrostem kondycji fizycznej przejść do zadań, które są trudniejsze. Warto również w tym miejscu pamiętać, że ćwiczenia powinny być dobrane zgodnie z poziomem rozwojowym dzieci, nie powinny przekraczać możliwości dzieci z punktu widzenia ich wieku, czy płci. Ponadto, gdy już uda się nauczycielowi osiągnąć pewien cel, należy dążyć do utrwalania rezultatów. Co pewien czas powinno się wracać do aktywności nie sprawiającej wychowankom trudności w celu utrwalenia rezultatów.

Funkcje oceny na zajęciach wychowania fizycznego.

Niezbędnym elementem podczas zajęć z wychowania fizycznego, jak każdych innych zajęć szkolnych jest ocena. Może ona spełniać funkcję dydaktyczną, informując ucznia, rodzica, a także nauczyciela o stopniu opanowania pewnych umiejętności przez ucznia. Pomocna jest ona także nauczycielowi w udoskonalaniu jego programu nauczania. Ocena może mieć także znaczenie wychowawcze. Na jej podstawie uczeń buduje poczucie własnej wartości, może być także czynnikiem prowadzącym do samokontroli ucznia. Ważne jest jednak by nauczyciel ocenił osiągnięcia ucznia w aspekcie indywidualnym. By wziął pod uwagę to, jakie uczeń zrobił postępy. Kolejną funkcją oceny jest jej znaczenie społeczne. Ocena bowiem wyznacza niejako stosunki panujące w klasie, interakcję między jednostką a grupą. Jest także czynnikiem pomagającym wybrać rodzaj aktywności zawodowej. Warto również w tym miejscu zaznaczyć, że ocena nie powinna być w rękach nauczyciela narzędziem karania. Powinna ona motywować do dalszej pracy, nie zaś krzywdzić.

Współpraca środowiskowa mająca na celu rozwijanie kultury fizycznej.

W pracy nad rozwojem kultury fizycznej, jak już wspomniałam, powinni także brać udział pozostali nauczyciele znajdujący się w szkole. Bardzo dobrze gdy są oni wspierani także przez zespół medyczny, obecny w placówce szkolnej.

Na wszystkich lekcjach nauczyciele winni czuwać nad postawą uczniów. Prawie w każdej klasie podczas lekcji, można zauważyć uczniów huśtających się na ławkach, siedzących krzywo, często nawet wręcz skręcających się przy swoich stolikach. Warto więc zwrócić baczną uwagę na to zjawisko. Gdyż jest to częsty powód powstawania wad postawy. Nauczyciele winni upominać dzieci, by przybierały właściwą postawę. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na bazę lokalową placówek szkolnych. Przyczyną bowiem niewłaściwej postawy dzieci, mogą być nieodpowiednie wysokości ławek i krzeseł. W tym przypadku dyrektor szkoły winien zorganizować sprzęt dostosowany do dzieci uczących się w jego szkole.

Kolejnym sposobem, w jaki nauczyciele przedmiotowi mogą pomagać w rozwijaniu kultury fizycznej jest rozwijanie zainteresowań uczniów. Mogą oni zwracać uwagę uczniów na znanych sportowców, na ich życie, karierę. Motywować do aktywności fizycznej, poprzez zachęcanie do brania udziału w licznych konkursach, zabawach sportowych.

Warto również by wszyscy dydaktycy pamiętali o konieczności ćwiczeń śródlekcyjnych, organizowaniu przerw. Będzie to korzystne zarówno dla rozwoju fizycznego jak i dla lepszej aktywności umysłowej. Wdraża to uczniów to stosowania przerw w pracy intelektualnej, co prowadzi do zwiększonej efektywności uczenia się. Świetnym, innowacyjnym, niestety rzadko stosowanym we współczesnych szkołach, sposobem pauzy w aktywności intelektualnej jest trening relaksacyjny. Rozluźnia on napięte mięśnie, łagodzi napięcie emocjonalne, wycisza człowieka. Wpływa to korzystnie nie tylko na zdrowie fizyczne, ale także na funkcjonowanie psychiczne jednostki.

By w pełni rozwinąć kulturę fizyczną, szereg szkolnych oddziaływań wychowawczych powinien być jednak wzmocniony działalnością pozaszkolną. Wszelka działalność o charakterze sportowym w środowisku okolicznym jest niezmiernie istotna. Bardzo ważne jest to, by młody człowiek miał możliwości aktywnego spędzenia wolnego czasu. By zamiast siedzieć przed komputerem mógł pójść na siłownię, na koło sportowe. Ważną role odgrywają tu Domy Kultury, które organizować powinny liczne sportowe koła zainteresowań. Współcześnie prężnie działają także koła sportowe, które werbują zdolną młodzież. Ważnym punktem w rozwijaniu aktywności fizycznej są inicjatywy środowiskowe, takie jak zrobienie lodowiska na czas zimy, organizowanie licznych konkursów zawodów, sportowych. Istniejące pozalekcyjne zajęcia takie jak sksy mają również ogromne znaczenie. Wprowadza się tu często element rywalizacji, poprzez zawody międzyszkolne. Ważne jest jednak, by w tym miejscu zwrócić uwagę na konieczność fair play, czyli wpajania ważnych życiowych wartości. Kolejnym ważnym czynnikiem umożliwiającym doskonalenie kultury fizycznej jest tworzenie klas i szkół sportowych dla wychowanków wykazujących szczególne predyspozycje fizyczne.

Widać więc, że by rozwinąć w pełni kulturę fizyczną u młodzieży, nie należy poprzestawać jedynie na zajęciach wychowania fizycznego w szkole. Na tym polu potrzebna jest wielospecjalistyczna współpraca, a także system motywacji młodego człowieka. Obserwując w dzisiejszych czasach coraz większy rozwój chorób związanych z brakiem ruchu i postępem cywilizacji, powinniśmy szczególnie uwrażliwiać społeczeństwo na konieczność dbania o swą kondycję fizyczną.