Na powstanie odrębnej, samodzielnej nauki, której przedmiotem miało być dokonywanie analizy życia społecznego - czyli socjologii, wpływ przede wszystkim miały następujące czynniki:

  • czynniki ekonomiczne, czyli powstanie i rozwój kapitalizmu, migracje ludzi ze wsi do miast, procesy urbanizacji i masowej produkcji
  • czynniki polityczne, a więc przed wszystkim wielka rewolucja francuska mająca miejsce w latach 1789-1799
  • filozoficzno - intelektualny prąd oświeceniowy, który zapoczątkował rozwój zaniedbywanych dotąd nauk takich jak matematyka czy biologia

Kumulacja tych różnorodnych zjawisk i procesów sprawiła, iż pewna grupa ludzi zaczęła się zastanawiać nad konsekwencjami zachodzących zamian, co zrodziło myśl powstania nauki, zajmującej się właśnie tymi zagadnieniami. Prekursorem socjologii, jako królowej nauk, był August Comte. Do podstawowych pojęć socjologii zaliczyć można następujące:

  • socjalizacja - jest to proces wrastania jednostki w społeczeństwo i jego kulturę poprzez internalizację wyznawanych w nim norm oraz wartości
  • kultura - jest to całokształt wytworów człowieka, zarówno tych materialnych jak i niematerialnych
  • struktura społeczna - są to pewne wzory relacji pomiędzy jednostkami i grupami - życie społeczne jest unormowane, uwzorowane, ustrukturalizowane
  • internalizacja - przyswajanie kodów kulturowych
  • rola społeczna - jest to zbiór funkcji oraz zadań jednostki wynikających z jej przynależności do określonej grupy społecznej
  • grupa społeczna - w najszerszym ujęciu jest to zbiór jednostek pozostających ze sobą w pewnych stosunkach
  • potrzeba - jest to subiektywnie odczuwalny stan braku czegoś; na potrzeby mają wpływ czynniki jednostkowe
  • postawa - jest to względnie stały stosunek jednostki do otaczających ją przedmiotów, który wyraża się pozytywnych, negatywnych bądź neutralnych kategoriach; postawy kształtowane są przez role społeczne i potrzeby

Do głównych przedstawicieli socjologii zaliczyć należy:

  1. A. Comte - był on zdania, iż w społeczeństwie istnieją pewne akceptowane przez wszystkich jego członków idee; myśl społeczna przechodzi przez następując fazy:
    • faza teologiczna - na tym etapie ludzkie myślenie zdominowane jest przez rzeczy o charakterze nadprzyrodzonym
    • faza metafizyczna - jest to etap dociekań, przemyśleń filozoficznych dotyczących istoty zjawisk, w który to sposób rozwijała się matematyka czy fizyka
    • faza pozytywistyczna - dominujący sposób gromadzenia wiedzy to nauka, stanowiąca obserwację faktów empirycznych, analizę ich oraz tworzenie systemów teoretycznych; socjologia jako nauka powstała właśnie w fazie pozytywistycznej
  1. E. Durkheim - uważał on, iż za integrację społeczeństwa odpowiadają wspólne idee, wierzenia czy przekonania, które składają się na zbiorową świadomość - to poczucie wyższej siły sprawia, iż jednostki się integrują
  1. H. Spencer - był pierwszym socjologiem brytyjskim; był on twórcą funkcjonalizmu i teorii organizacji społeczeństwa ludzkiego, w której społeczeństwo traktował jako twór składający się z wielu jednostek, które trwają w tej strukturze z powodu istniejących pomiędzy nimi więzi oraz działania wyspecjalizowanych ośrodków władzy koordynujących działanie poszczególnych elementów społeczeństwa - jeśli nie ma tych dwóch czynników, społeczeństwo nie może trwać i rozpada się; ujmowanie społeczeństwa jako pewnego rodzaju organizmu; aby trwać, społeczeństwo pełnić musi określone zadania i funkcje (funkcja reprodukcyjna - wytwarzanie odpowiedniej liczby dóbr, rozdział tych dóbr, koordynacja działalności członków społeczeństwa); istnieją trzy zasady, które skupiające funkcje społeczne:
    • zasada regulacyjna - koncentracja władzy w celu kontrolowania i koordynowania
    • zasady dystrybucyjne - przepływ materiałów, informacji
    • zasady operacyjne - reprodukcja, produkcja
  1. G.H. Mead - ten amerykański socjolog interesował się interakcjami zachodzącymi pomiędzy jednostkami - twórca interakcjonizmu
  1. K. Marks - w społeczeństwie mają miejsce nieustające napięcia i konflikty wynikające z nierównego dostępu do dóbr materialnych
  1. M. Weber - przedstawiciel teorii konfliktu

Na gruncie socjologii (i nie tylko) mamy do czynienia z różnymi koncepcjami socjalizacji:

  • G.H. Mead - twórca modelu stadiów socjalizacji:

1. stadium zabawy (odczytywanie gestów)

2. stadium gry (przewidywanie odpowiedzi)

3. stadium uogólnionego innego (wspólnota postaw)

  • J. Piaget - socjalizacja odbywa się zgodnie z następującymi etapami rozwoju myślenia:

1. etap sensomotoryczny - do 2 roku życia

2. faza przedoperacyjna - od 2 do 7 roku życia

3. faza operacji konkretnych - od 7 do 11 roku życia

4. faza operacji formalnych - od 12 roku życia

  • Z. Freud - był twórcą psychoanalizy, stworzył model stłumionych potrzeb - osobowość ludzka składa się z następujących elementów:

1. ID czyli popędy

2. EGO czyli kontrola ID

3. SUPEREGO czyli zbiór zasad moralnych

  • E. Erickson - wyróżnił on stan optymalny oraz stan skrajnie odmienny w poszczególnych etapach rozwoju jednostki, która pokonuje kolejne kryzysy:

1. etap: zaufanie - brak zaufania

2. etap (do 3 roku życia): autonomia - wstyd i zwątpienie

3. etap (od 4 do 6 roku życia): inicjatywa - poczucie winy

4. etap (od 6 do 14 roku życia): przedsiębiorczość - poczucie niższości

5. etap (wiek dojrzewania): tożsamość - rozproszenie ról

6. etap (wiek młodzieńczy): intymność - izolacja

7. etap (wiek dojrzały): produktywność - stagnacja

8. etap (późna dorosłość): integracja - rozpacz

W procesie socjalizacji jednostka nabywa wielu istotnych zdolności - stopniowemu rozwojowi ulegają jej cechy zawarte w genach. Podczas wzrastania jednostka wytwarza zdolności obejmujące:

  • dyrektywy kulturowe - wspólne symbole kulturowe
  • motywy - człowiek musi chcieć pełnić swoje role społeczne)
  • umiejętności emocjonalne - jednostka uczy się, jak różnicować podstawowe emocje
  • umiejętności wiążące się z pełnieniem ról społecznych - każda jednostka uczy się pełnienia danej roli społecznej
  • zdolności o charakterze kulturowym - podzielanie wspólnych wartości i norm
  • zdolność ujmowania siebie w kategorii odrębnego podmiotu - każda jednostka na podstawie kontaktów z innymi ludźmi kształtuje obraz samej siebie, własnego "ja"

Wymienia się następujące zasady socjalizacji:

    • wczesna socjalizacja ma dużo większe oddziaływanie na formującą się osobowość niż socjalizacja późniejsza
    • interakcje z osobami znaczącymi są znacznie istotniejsze od interakcji z dalszymi osobami
    • interakcje zachodzące w obrębie grup pierwotnych mają dużo większe znaczenie niż interakcje mające miejsce w grupach wtórnych
    • długotrwałe związki mają znacznie większy wpływ na kształtowanie się osobowości niż związki krótkotrwałe bądź przypadkowe

Osobowość kształtowana jest przez:

    • cechy biogenne, takie jak płeć czy wzrost
    • cechy psychiczne, jak na przykład inteligencja czy pamięć
    • socjogenne czynniki osobowości:
  • role społeczne
  • kulturowy wzorzec osobowości
  • jaźń subiektywna oraz jaźń odzwierciedlona

Wzór kulturowy opisuje akceptowany sposób zachowania w określonej sytuacji w danym społeczeństwie. Wzory kulturowe stanowią pewne schematy działania, z którymi identyfikują się członkowie społeczeństwa, przy czym przyswajanie tych schematów (wartości, norm) odbywa się w procesie internalizacji (uwewnętrznienie).

Konformizm społeczny - zjawisko konformizmu polega na tym, iż pewne normy, wartości czy zachowania uznawane są przez jednostkę za jej własne. Konformizm ogranicza wolność jednostki, jednak mimo nałożenia na nią pewnych ograniczeń związanych z kulturą jest ona aktywnym podmiotem życia społecznego. Człowiek działając sam staję się podmiotem działania.

Tożsamość jednostki kształtowana jest przez następujące elementy:

    • mechanizm indywidualizacji wyrażający się w różnicowaniu pomiędzy świadomością własną a światem zewnętrznym
    • mechanizm identyfikacji

Mechanizm indywidualizacji i identyfikacji stanowią dwa przeciwstawne procesy, które stara się pogodzić konformizm, czyli zmiana zachowania pod wpływem innych, przy czym oddziaływanie to może być prawdziwe bądź wyimaginowane. Wyróżnia się następujące rodzaje zachowań konformistycznych:

1. uleganie - zmiana zachowania powodowana chęcią uniknięcia kary bądź chęcią zdobycia nagrody; wraz z chwilą, w której przestają działać te bodźce, następuje powrót do wcześniejszego zachowania

2. identyfikacja - zmiana zachowania motywowana jest chęcią upodobnienia się do podziwianej osoby; ten rodzaj konformizmu stanowi o trwalszej zmianie zachowania

3. internalizacja - zmiana zachowania motywowana jest przekonaniem o słuszności określonego zachowania - jest to najtrwalszy mechanizm

Rola społeczna - jest to względnie stały, wewnętrznie spójny system zachowań oraz cech, stanowiących reakcje na zachowanie innych ludzi oraz przebiegający zgodnie z mniej lub bardziej określonym wzorem. Wyróżnia się trzy podstawowe mechanizmy stanowiące motywację dla działania a zarazem integrujące osobowość jednostki:

  1. dążenie do zachowania poczucia własnej tożsamości
  2. dążenie do zachowania oraz wzrostu poczucia kontroli nad rzeczywistością
  3. dążenie do zachowania oraz wzrostu poczucia własnej wartości

Jaźń subiektywna jest to zespół wyobrażeń jednostki o niej samej. Jaźń subiektywna kształtowana jest między innymi przez rodzinę czy grupę rówieśniczą. Jaźń odzwierciedlona natomiast stanowi zespół wyobrażeń jednostki dotyczących tego, co inni o niej myślą.