1. Pojęcie samorealizacji

Pomimo, iż problem samorealizacji człowieka istniał już w starożytności, to zagadnienie to stało się przedmiotem szerszego zainteresowania i studiów filozoficznych, psychologicznych czy pedagogicznych, dopiero w dwudziestym wieku. Pojęcie samorealizacji wiąże się z kategorią "Ja" - jest to proces, gdzie ludzkie "Ja" przegląda się niejako w sobie samym; jest to połączenie psychologicznego obrazu siebie i jego lustrzanego odbicia. Owa struktura "Ja" jest kształtowana podczas interakcji z innymi istotami ludzkimi. Pojęcie samorealizacji dotyczy tajemniczych sił ludzkich, potencjalnych zdolności, złożoności ludzkiego charakteru oraz wszystkiego, co robi wrażenie czegoś niesamowitego. Z uwagi na stosunek rzeczy prawdziwych do tych odbitych mówi się o następujących procesach psychicznych:

1. samorealizacja prawdziwa - ma miejsce, gdy człowiek dokonując aktualizacji potencjalnych zdolności, łączy je z zasadą czynienia dobra

2. pseudosamorealizacja -ma miejsce podczas wykorzystywania potencjalnych zdolności do czynienia zła wynikającego bądź z intencji człowieka, który robi coś by skrzywdzić innych, bądź z niewłaściwej samooceny; pseudosamorealizacja traktowana jest jako budowanie własnej pozycji zawodowej czy prestiżu społecznego kosztem innych;

Termin "samorealizacja" (z ang. "self - realization") wskazuje na własny udział danej jednostki w wyzwalaniu pewnej formy aktywności życiowej, przy czym samorealizacja odnosi się jednocześnie do dwóch płaszczyzn:

    • czym jednostka dysponuje, czyli jaki posiada zasób potencjalnych zdolności oraz jakie życiowe doświadczenie
    • druga płaszczyzna to subiektywna skala ocen, czyli miara wyników podejmowanych działań

Samorealizacja stanowi wyrażenie rzeczy tkwiących w człowieku w postaci jego marzeń oraz nadawanie znaczenia działaniom, to również poczucie satysfakcji z podjętych działań. Zatem proces samorealizacji polega na aktualizowaniu potencjalnych zdolności jednostki oraz na osiąganiu w wyniku tych działań poczucia szczęścia; jest to subiektywnie odczuwane poczucie zadowolenia z działań, które są wyrazem pragnień i trafiają one w potencjalne zdolności. Wszyscy posiadają takie zasoby, jednak mało kto potrafi tak naprawdę odkryć je, wydobyć z siebie, a w przypadku sukcesu w tym zakresie, można mówić o samorealizacji.

2. Teorie samorealizacji

Odrębny termin oraz teoria samorealizacji powstała dzięki egzystencjalizmowi Kierkegaarda, który zaproponował swoją teorię jako jeden z biegunów funkcjonowania istoty ludzkiej w rzeczywistości społecznej. W tej koncepcji samorealizacja stanowi kategorię egzystencjalną, gdyż najlepiej ona odpowiada na potrzebę satysfakcji ze swoich działań, osiąganej w materialnym świecie. W celu unikania cierpienia, wyzbycia się obawy o kształt własnej tożsamość w jakże zmiennej rzeczywistości oraz przeciwstawiania się sile nieustannie upływającego czasu, konstruujemy różne, często nieświadome programy swojego życia, których to wewnętrzny motyw działań stanowi właśnie samorealizacja.

Z kolei Victor Frank dostrzega związek jednostki samorealizującej się z jej nastawieniem na wzrost duszy, czyli nastawieniem transcendentnym. Wyodrębnił on dwie podstawowe orientacje rozwoju jednostki, z których pierwsza wiąże się z życiem w świecie materialnym, świecie rzeczy czy stanowisk, gdzie każde oczko wyżej w hierarchii społecznej czy wspinanie się po szczeblach kariery zawodowej uznawane jest za sukces. Orientacja ta ma horyzontalny charakter. Z drugiej strony istnieją również ludzie, którym nie zależy na karierze zawodowej, życiowej czy też na gromadzeniu jak największej liczby dóbr materialnych, lecz są oni nastawieni na kształtowanie siebie i ten wysiłek traktują jako najwyższy cel własnej aktywności. Cele ich rozwoju nie są określane przez inne jednostki, lecz przez nich samych, a orientacja ta ma charakter wertykalny. Zatem samorealizacja jest tutaj pojmowana właśnie jako efekt wysiłku, jaki człowiek wkłada w pracę nad samym sobą.

Jeśli chodzi o materialistów, problem samorealizacji przedstawiali oni nieco inaczej; marksistowscy klasycy dostrzegali tutaj mechanizm samowzmacniania istoty ludzkiej w jej materialnym świecie, gdzie nieustanne zmiany rzeczywistości oraz wzbogacanie osobowości w trakcie tego procesu przynosić miały zadowolenie. Poczucie sensu istnienia można osiągnąć jedynie w toku działalności społecznej, a jeden z wymiarów owego poczucia stanowi właśnie samorealizacja.

W tych materialistycznych teoriach samorealizacji akcent kładziony jest na społeczny kontekst działań jednostki, która w różnych sferach swojego życia potrzebuje innych ludzi, którzy wpływają na kształt jej osobowości, wyznaczają jej cele oraz kierunki działań. Otoczenie społeczne stanowi również dla jednostki specyficzną skalę porównawczą dla własnych osiągnięć, może też służyć jako środek w realizacji celów. Zatem, mimo, iż samorealizacja stanowi indywidualną potrzebę ludzką, to dla jej pojawienia się konieczna jest obecność innych ludzi, którzy często stają się przedmiotem działań owej samorealizacji, zakorzenionej niejako w środowisku społecznym. Czyli w materialistycznych teoriach mamy do czynienia z wielką uwagą, jaką przykłada się do społecznej bazy indywidualnej egzystencji. W rzeczywistości społecznej, poczucie spełnienia i satysfakcji może pojawić się jedynie dzięki ocenie ze strony innych osób, które jednocześnie stanowią tło dla naszych ocen i wyzwalają potrzebę aktywności prowadzącej nas do samorealizacji.

Kolejna teoria zajmująca się zagadnieniem samorealizacji jest wynikiem pracy Frankfurckiej Szkoły Krytycznej. H. Marcuse definiował to zjawisko jako mechanizm psychologiczny, regulujący proces kreowania siebie w toku tworzenia i odtwarzania kultury. Każda jednostka dorasta w świecie wartości danej kultury, gdzie w trakcie procesu socjalizacji wchłania owe wartości jednocześnie podejmując próby przezwyciężania tego kulturowego osaczenia poprzez twórcze akty skierowane ku przyszłości. Samorealizacją jednostki jest tu zatem odkrywanie samej siebie w kulturze oraz zostawienie w niej znaku po sobie. Samorealizacja to sprzeciw wobec tego, co zastajemy jako jednostki danej kultury - zamiast wtapiać się w środowisko społeczne, dokonujemy prób pozostawienia śladu w świadomości innych ludzi, zaznaczenia swojego miejsca w tym społeczeństwie.

Odmienne stanowisko w sprawie samorealizacji posiadają przedstawiciele personalizmu chrześcijańskiego, według których człowiek będący osobą jest zakorzeniony jednocześnie w dwóch rodzajach rzeczywistości: duchowej i materialnej, gdzie w obydwu staraj się budować własne życie. Sferę duchową stanowi świat idei i wartości, nieustannie powiększający się w wyniku działań człowieka, które to właśnie stanowiąc wysiłek pogłębiania przez jednostkę jej życia duchowego i rozwoju, nazywany jest przez personalistów samorealizacją. W chrześcijańskiej koncepcji, cel przebywania na ziemi stanowi zasłużenie (przez czynienie dobra) na życie wieczne w raju i właśnie postępowanie w zgodzie z zasadami religii ma prowadzić jednostkę do samorealizacji.

W literaturze znaleźć można również teorie, które traktują samorealizację jako społeczne zaangażowanie w przekształcanie świata społecznego oraz konstruowanie świata humanistycznego, które to idee głosili tacy myśliciele jak Dewey, Suchodolski czy Znaniecki. Jednostka żyje nie tylko pośród ludzi, lecz również dla ludzi - dla nich przekształca świat w jego różnych wymiarach istnienia. Dla budowania i kształtowania swojej osobowości potrzebujemy innych ludzi, tak jak i my stanowimy część środowiska dla ludzi kształtujących własne tożsamości. Jednak warunek konieczny dla takiego procesu stanowi poczucie wolności wyrażania siebie, tworzenia i zaangażowania w proces przemian świata społecznego, humanistycznego, świata duchowego i wspólnoty ludzkiej. Człowiek stanowiący tło społeczne stara się z niego wyodrębnić w toku podejmowanych przez siebie działań, budowania i niszczenia, stwarzania faktów poświadczających jego istnienie w danej chwili i miejscu, i właśnie te starania stanowią proces samorealizacji.

Carl Rogers z kolei uważa, iż pierwiastki potencjalnych zdolności dostrzec można u ludzi w każdym wieku i sytuacji, jeśli tylko osoby te podejmują jakąś aktywność w sferze materialnej, jednak z najpełniejszym opisem samorealizacji mamy do czynienia u Abrahama Maslowa, który do zagadnienia tego podchodził w następujący sposób:

    • w perspektywie mechanizmu motywacyjnego ludzi, samorealizacja znajduje się na szczycie hierarchii potrzeb ludzkich
    • w perspektywie teorii osobowości, stanowi ona jeden z mechanizmów, które regulują funkcjonowanie struktury psychicznej człowieka
    • w perspektywie analizy samorealizacji, samorealizacja stanowi kategorię egzystencjalną

Samorealizacja to warunek a zarazem skutek miłości oraz duchowego szczęścia człowieka. Maslow wyodrębnił następujące cechy osobowości, konieczne do pojawienia się procesu samorealizacji:

  • akceptacja samego siebie, innych ludzi oraz zjawisk przyrody
  • holistyczne funkcjonowanie, nie oddzielanie w życiu czasu pracy od czasu przyjemności
  • odróżnianie dobra od zła oraz celów od środków
  • poczucie wspólnoty
  • posiadanie filozoficznego, niezłośliwego poczucia humoru
  • spontaniczność oraz prostota wyrażania emocji i uczuć
  • sprawna percepcja rzeczywistości - zdolność do adekwatnej oceny ludzi
  • świeżość ocen rzeczywistości
  • umiejętność przeżywania skrajnych nastrojów
  • umiejętność zawiązywania głębokich związków interpersonalnych z ludźmi
  • zdolność do koncentracji na danym problemie
  • zdolność do przejawiania spontanicznej ekspresji twórczej
  • zdolność do przeżywania mistycznych doświadczeń oraz doznań szczytowych
  • zdolność do zachowania dystansu i zaspokajania potrzeby prywatności

Tylko człowiek posiadający pełnię sił duchowych może być podmiotem samorealizacji, jak również ten, który wobec innych czyni dobro - właśnie ta działalność i poczucie pełnienia moralnych powinności wraz z aktualizowaniem swoich potencjalnych zdolności stanowi proces samorealizacji.

3. Pedagogiczne koncepcje samorealizacji

Pedagodzy nurtu humanistycznego (pod wpływem teorii filozoficznych i psychologicznych) traktują samorealizację jako jeden z celów procesu edukacji i rozwoju młodych ludzi. Na gruncie pedagogiki, samorealizacja rozumiana jest najczęściej jako cel wychowania oraz kształcenia, jak i jako pewna właściwość ludzka, dzięki której osiągamy poczucie szczęścia, radość z egzystencji. Taki proces wychowania w duchu samorealizacji ma miejsce w ciągu całego życia jednostki - zarówno w dzieciństwie, gdzie stymulowana jest ona przez swoich rodziców do działań twórczych, jak i podczas edukacji, gdzie to nauczyciele wyzwalają jej potencjalne zdolności oraz wzbogacają jej osobowość. Wprawdzie pedagogika kładzie duży nacisk na znaczenie samorealizacji w kształceniu i wychowaniu, jednak realizacja tych idei wymaga wielkiego wysiłku - nie tylko ze strony wychowanków, lecz przede wszystkim - rodziców i wychowawców. Zatem wychowanie do samorealizacji będzie tak długo pustym hasłem, jak długo nie zaczną mu towarzyszyć adekwatne starania i inwestycje państwa w oświatę, kulturę oraz organizacje społeczne.