OŚWIECENIE nazywane bywa też wiekiem rozumu (Anglia), wiekiem filozofów (Francja), ludzi oświeconych (Niemcy). W Europie jego początek to koniec XVII wieku, a zakończenie łączy się z datą 1789-Rewolucja Francuska. W Polsce data początku epoki to czas utworzenia Collegium Nobilium (1740), natomiast oświecenie kończy się w roku 1822, kiedy wydany został pierwszy tom poezji A. Mickiewicza pt. "Ballady i romanse".

RACJONALIZM- prawdziwe jest tylko to, co można zbadać rozumem i dowieść przez logikę.

EMPIRYZM- tylko badaniami można dowieść, co jest prawdziwe.

ATEIZM- wynika z racjonalizmu i empiryzmu. Bóg nie istnieje, ponieważ nie można udowodnić, z jest inaczej. DEIZM-Bóg stworzył świat, ale dalej nie ingeruje w życie ludzkie.

LIBERTYNIZM to inaczej wolnomyślicielstwo, odrzucenie kodeksów moralnych, filozofią życiową jest dążenia do rozkoszy i unikanie cierpienia, brak obawy przed śmiercią.

KLASYCYZM to prąd oświeceniowy, który odznacza się harmonią, porządkiem, jasnością, prostotą stylu, przejrzystość myśli, tylko tworzenie według twardych reguł pozwoli na napisanie wybitnie doskonałych dzieł.

SENTYMENTALIZM- kierunek literacki, który zajmuje się analiza wnętrza ludzkiego, uczuciami, chwali prostotę, czułość, piękno przyrody, poezja ma być melodyjna i śpiewna.

OBIADY CZWARTKOWE - organizowane przez króla Stanisława Augusta na Zamku Królewskim w Warszawie od ok. 1770 roku raz w tygodniu spotkania intelektualistów i pisarzy, na których odczytywano swoje utwory, omawiano je, poruszano projekty reform, poddając je analizie i rzucając nowe propozycje.

ROKOKO- styl w sztuce powstały w opozycji do klasycyzmu. Cechuje go dekoracyjność, kameralność, subtelność, elegancja formy, głównym tematem literatury stała się konwencjonalna miłość, a celem było dostarczenie rozrywki i zachwycenie wdziękiem i pięknem.

POWIASTKA FILOZOFICZNA- utwór prozaiczny, w którym motyw główny jest pretekstem do wyrażenia pewnych myśli, idei. Często występuje połączenie cech powieści przygodowej i fantastycznej z satyrą i dowcipem.

POEMAT HEROIKOMICZNY- jest parodią eposu, używając wzniosłego stylu opisuje bardzo błahe wydarzenia, co w rezultacie daje bardzo komiczny efekt.

WAŻNE DATY:

- 1791 rok utworzenie konstytucji 3 Maja

- 1792 rok to I rozbiór Polski

- 1793 rok to II rozbiór Polski

- 1795 rok to III rozbiór Polski

- 1773 rok powstanie ministerstwa oświaty Komisji Edukacji Narodowej

- 1740 powołanie przez Stanisława Konarskiego Collegium Nobilium, czyli szkoły dla młodzieży pochodzenia szlacheckiego, którzy mieli być wychowywani w duchu patriotyzmu; w nauczaniu metoda poglądowo i praktyczna

- 1765 rok- książę Adam Czartoryski założył Szkołę Rycerską, "kuźnia patriotyzmu i wiedzy"

- 1765 rok wychodzi pierwszy numer "Monitora" pod redakcją I. Krasickiego

- 1765 rok na pierwszej scenie narodowej wystawiono sztukę pt.: "Powrót posła", zaliczana do najbardziej popularnego wówczas gatunku w teatrze, czyli komedii.

ENCYKLOPEDIA- jest podsumowaniem pojęć i filozofii epoki, stworzona została przez najwybitniejszych ludzi oświecenia na świecie. Czasem poglądy w niej zawarte były bardzo radykalne: skoro w przyrodzie nie ma śladów Boga to nie m potrzeby się nim zajmować; człowiek musi poznać prawa natury, aby żyć z nimi w zgodzie, bo to jedyna droga do szczęścia; nie trzeba wierzyć w Boga, aby żyć moralnie, wystarczy życie zgodne z naturą.

IGNACY KRASICKI- autor powieści, pt.: "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki". Utwór jest napisany w formie pamiętnika i łączy różne cechy powieści obyczajowej, utopijnej i awanturniczej. Bohater tytułowy opowiada o sowich przygodach z perspektywy czasu, pochodzi z szlacheckiej rodziny, jest hazardzista i łatwo przepuszcza majątek rodziców goniąc za modą francuską. Głodny przygód wyrusza do Paryza, a stamtąd trafia na wyspę Nipu, która jest nierealna, jest utopią i tam po raz pierwszy poznaje zasady moralne. Żyje wśród uczciwych, prostych, szczęśliwych ludzi, od których wiele się nauczył.

"Wstęp do bajek"- liczne anafory, paralelizmy składniowe, inwersje. Świat jest wyidealizowany, nierealny, wymyślony. Morał: świat jest dobry tylko w bajkach.

"Dewotka"- ośmieszenie fałszywej pobożności, religijnej obłudy i zafałszowania moralnego, czym charakteryzuje się niejedne chrześcijanin. Tytułowa bohaterka jest pobożna tylko na pokaz, a w sercu jest zimna i bezlitosna, bije często bez powodu swoją służącą, jednocześnie modląc się do Boga.

"Ptaszki w klatce"- jest to dialog miedzy dwoma czyżykami. Jeden z nich od zawsze żył w klatce i to dla niego jest dom najlepszy na świcie i źle się czuje poza nią, natomiast starszy ptak nie wyobraża sobie życia w takich warunkach. Morał: ktoś, kto urodził się w niewoli i nie zna innych warunków, nie będzie w stanie zrozumieć tego, kto żył na wolności, a potem ją stracił.

"Jagnię i wilcy"- tekst uniwersalny, zawsze racja jest po stronie silniejszego.

"Przyjaciel"- trzeba uważać z kim się przyjaźnimy, bo ludzie są fałszywi i nie zawsze można im ufać, gdyż czasami nasz przyjaciel może nas mocno skrzywdzić, taj jak w bajce np.: ożenić się z dziewczyną bliskiego przyjaciela.

Poemat heroikomiczny, przykładem jest "Monachomachia"- zbudowana jest się z 6 ksiąg, komizm, opowiada o kłótni zakonników karmelitów i dominikanów. Pokazanie głupoty, ciemnoty, zacofania, ograniczenia intelektualnego duchowieństwa, które cechuje obżarstwo i pijaństwo.

"Pijaństwo"- dialog miedzy nieznanymi bohaterami, uniwersalna treść. Krasicki ośmiesza wadę narodową, jaką jest właśnie pijaństwo. Poeta nakreślił portret nałogowego pijaka, który wszędzie szuka okazji do wypicia alkoholu. Wszystko to jest opisane w formą żartu, powody do spożycia wódki są śmieszne i błahe, zaś skutki imprez fatalne dla pijącego. Satyra w pesymistyczny sposób przedstawia człowieka, który bardzo łatwo może stoczyć się na samo dno moralne, ponieważ ma słabą wolę.

"Do Króla"- zarzuty skierowane do króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w gruncie rzeczy okazują się być jego zaletami. Szlachta jest zła ze król jest wykształcony, młody, dba o kulturę i naukę, że jest za łagodny dla poddanych i za bardzo się z nimi przyjaźni. W rzeczywistości zarzuty wobec króla są krytyką szlachty. Poeta w ironiczny i wyrafinowany sposób neguje konserwatyzm szlachecki.

A. Naruszewicz jest autorem utworu, pt.: "Balon, jest to oda o podniosłym stylu, wyszukany język; tematem jest przelot balonem. Autor zastosował wiele epitetów, odwołuje się do mitologii. Przedstawia ciągłą walkę człowieka z naturą. Lot w powietrze okazuje się być triumfem rozumu nad siłami natury. Człowiek może wszystkiego dokonać tylko trzeba wysiłku i wytrwałości. Utwór kończy się apelem do Polaków, aby ciągle walczyli o odbudowe kraju.

Karpiński "Do Justyny"- temat sielankowy- miłość, kontrastowe zestawienia, podmiot liryczny to nieszczęśliwy kochanek, który próbuje odnaleźć swoje szczęście, porównanie uczucia do natury: wiosna- odrodzenie, nostalgia, melancholia.

"Przypomnienie dawnej miłości" - wiersz jest nostalgiczny, pełen smutku, który jest obserwatorem nieszczęśliwej miłości, której nie ma; opis szczerego uczucia, prawdziwego i gorącego, przy zastosowaniu prostego języka.

Kniaźnin "Dwie lipy"- opis kochanków, którzy zostali rozłączeni na wieki; bohaterowie mają symboliczne imiona kochanków. Styl pełne uczuciowości, prosty, natura dzika, spokojna, która jest świadkiem rodzącego się uczucia. Rytmiczność i posty język zbliżają utwór do pieśni ludowej.