Jest to jedna z bardziej popularnych powieści Stefana Żeromskiego, której tytuł, jak wiele jego innych utworów, ma dwa znaczenia- symboliczne i dosłowne. Dosłowna bezdomność ludzi mówi o marnej egzystencji w skrajnych warunkach materialnych, ubóstwie, braku pracy. Powieść zawiera wiele przejmujących obrazów nędzy najbiedniejszej warstwy społecznej, jak ten następujący :

"Tu i ówdzie włóczyli się roznosiciele wody sodowej z naczyniami u boku i szklankami w rękach. Jedna z roznosicielek wody stała pod murem. Była prawie do naga obdarta. Twarz miała zżółkłą i martwą. Czekała w słońcu, bo ludzie tamtędy idący najbardziej mogli być spragnieni w ręku trzymała dwie butelki z czerwoną cieczą, prawdopodobnie jakimś

sokiem. Siwe wargi coś szeptały. Może słowa zachęty do picia, może imię Jego, Aldona i, który nie może być przez śmiertelnych nazywany, może w nędzy i brudzie jak robak wyległe przekleństwo na słońce i na życie...". Jednak tylko dosłowne odczytanie tego tytułu, wskazującego na niesprawiedliwości społeczne i ubóstwo proletariatu, znacznie uprościłoby problematykę , która podejmuje cała powieść. "Bezdomność" bowiem może być tu także interpretowana w kategoriach psychologiczno - moralnych i wtedy oznacza ona życie w samotności i wyalienowanie ludzi ze społeczności. Tego typu bezdomności doświadczają ludzie, którzy pozbawieni są egoizmu i wrażliwości na potrzeby drugiego człowieka. Takim bezdomnym był Tomasz Judym a także drudzy, którzy są: "... z tego kręgu, gdzie o jedno nic, wysokie a niezrozumiałe dla motłochu egoistów, kłopocą się bez wytchnienia i trudzą z radością braterskie duchy." Tomasz wyrósł w ubogiej, robotniczej rodzinie , jego ojciec był szewcem z problemami alkoholowymi. Swój dom, o którym mówił to : "... suterena, wilgotny grób pełen śmierdzącej pary. Ojciec wiecznie pijany, matka wiecznie chora. Zepsucie, nędza, śmierć.." . To dzięki jego ciotce, która prowadziła spokojne życie towarzyskie, Judym zrobił karierę. Ona zaopiekowała się nim kiedy zmarła jego matka.

Z początku jego rola w jej domu sprowadzała się do prostych zajęć , jak porządki domowe. Potem ciotka wynajęła pokój w swoim domu dla studenta , który kształcił chłopca aby ten trafił do gimnazjum. Sypialnia Judyma znajdowała się w przedpokoju, na sienniku, który nadawał się do spania, kiedy dom opuścili wszyscy goście. Z czasem, kiedy dom ciotki wynajmowali inni lokatorzy, mógł się położyć w momencie kiedy wszyscy oni powrócili ,toteż kładł się jako ostatni a wstawać musiał z samego rana. Niestety, był zmuszony znosić nastroje ciotki ,która w dodatku go biła. Życie u niej stało się dla bohatera swoistą szkołą, o której nigdy nie zapomniał. Jego pracowitość i finansowa pomoc ciotki pomogły mu się wykształcić w szkole średniej, potem udał się na studia medyczne do Paryża. Ten młody lekarz idealista , zgodnie z pozytywistycznymi hasłami pomocy najbiedniejszym, próbował wcielać swoje ideały w rzeczywistość , w której żył. Każde miejsce, przez niego nawiedzane , w którym zauważał krzywdę i nieszczęścia ludzkie, stawało się celem jego pracy na rzecz zmiany tragicznej sytuacji ubogich. Świadomość własnych , robotniczych korzeni zawsze w nim była i pomimo awansu klasowego w dalszym ciągu czuł odpowiedzialność za los najuboższych. Jako jednemu z nielicznych udało u się pokonać trudne warunki , w których przyszło mu żyć i osiągnął wykształcenie co pozwoliło mu poświęcić całego siebie dla pracy na rzecz potrzebujących i pokrzywdzonych przez los. Niestety jego wzniosłe ideały sprawiły, iż został zmuszony wyrzec się kariery obiecującego lekarza. Swoje wykształcenie traktował jako możliwość realizacji pozytywistycznej pracy u podstaw, która zwalczałaby biedę i ciemnotę. To dzięki wiedzy, nauce, postępowi miała się dokonać poprawa losu najuboższych. Jednak dla sowich kolegów po fachu , Judym był wręcz fanatycznym obrońcą uciśnionych i nie widzieli w nim partnera w dyskusjach. Niestety podczas jednej z takich rozmów z lekarzami w warszawskim salonie ,jego zbytnie zaangażowanie emocjonalne, psychiczna słabość, sprawiła , że stał się obiektem drwin. Nie umiał uzasadnić swoich racji żadnymi racjonalnymi argumentami. Nie był w stanie obiektywnie ocenić ani swoich zdolności i możliwości ani słabości i ograniczeń. Solidne wykształcenie, zdobyte za granicami kraju , zostały przez niego nie wykorzystane w kraju. Już pierwsze przeciwności losu, sprawiają , że upadł . Z Cisów ucieka w momencie kiedy luzie tam najbardziej potrzebowali jego pomocy. Nie jest w stanie walczyć o swoje racje do końca i zabiera się do działania sam, nie szukając ludzi, którzy byliby w stanie mu pomóc. Zewsząd widziana niesprawiedliwość społeczna chłopów i robotników sprawia, że zapomina o sobie samym i własnym osobistym szczęściu, które było dostępne u boku kochającej go kobiety, której uczucia odrzuca, co jest wielką ofiarą , która ma pomóc mu poświęcić się pracy. Nieumiejętność pójścia na kompromis i wierność ideom sprawiły , że nie były one możliwe do wcielenia w rzeczywistości. Obawa przed zwyczajnym życiem z własną rodziną w mieście, była argumentem, którym starał się przekonać Joasię do swojej decyzji:

" Ty mnie nie wytrzymasz, ale ja sam nie będę mógł odejść. Zakiełkuje we mnie przyschłe nasienie dorobkiewicza. Ja siebie znam". Jednak pomimo podjętej decyzji , czuje wewnętrzne rozdarcie- nadal kocha Joasię a jego dramat pogłębia świadomość , że ją skrzywdził. Wszystko co stawało na przeszkodzie w realizowaniu jego idei ,było przez niego skutecznie omijanie. W pewnym momencie Judym stwierdza :

"Nie mogę mieć ani ojca , ani matki, ani żony, ani jednej rzeczy, którą bym przycisnął do serca z miłością, dopóki z oblicz ziemi nie znikną te podłe zmory.. Muszę wyrzec się szczęścia. Muszę być sam jeden. Żeby obok mnie nikt nie był, nikt mnie nie trzymał."

Jego całe życie okazało się walką o wyjście z nędzy. Jego dzieje przypominają sosnę, która nie może rosnąć w naturalny sposób :

"Oderwana od ziemi ściągnęła w głębinę prawy jej korzeń, a lewy został na twardym gruncie. Tak ją dzieje kopalni rozdarły na dwoje. Pień jej stał jedną połową ku górze, a drugą szedł wraz z zawaliskiem, niby istota ludzka, którą na pal wbito. Tamten, z bryłami ziemi w dół ściągnięty, prężył się jak członki na torturach. Wczepione w głębię pazury górne trzymały się z całej siły." Sosna ta jest podzielona na dwie części- jedna całkiem zamarła , druga trzyma się korzeniem brzegu. Ta rozdarta sosna jest odzwierciedleniem stanu wewnętrznego Judyma, który zdecydował poświęcić swoje życie ludziom w potrzebie. Miłość i to co wiązało się z jego pragnieniami założenia rodziny ,to cześć serca Judyma , która tak jak w przypadku sosny, obumarła. To co żyje w nim nadal to jego stałe ideały i praca w kopalni dla pracujących tam ludzi. Tragizm losu Judyma polegał na dylemacie, którym było naznaczone jego życie- z jednej strony była to miłość do Joanny, rodzina i osobiste szczęście , z drugiej wierność swoim marzeniom ,ideałom , które z kolei przyczyniły się do jego bezdomności. Autor powieści była świadom, że takie ludzkie postawy są ponad ich możliwości. Pokazał jak ludzie mogą zniszczyć człowieka, jeśli ten okazuje się lepszym od nich pod względem etycznym .Sukces tego bohatera polega na tym , iż obronił samego siebie przed degeneracją. Jednak odbyło się to kosztem złamanego serca kobiety, która była w nim zakochana co świadczy o jego egoistycznej postawie i nie zważaniu na jej miłość. Decyzja, którą podjął ,pomimo tego, że doprowadziła go do obrony swoich ideałów, to jednak uczyniła z niego postać samotną i tragiczną. Jego postawy nie da się określić jednoznacznie, pomimo tego, że kierował się dobrem ogółu i dlatego wyrzekł się miłości Joasi i osobistego szczęścia. Jego program działania był za mało konkretny i bazował głównie na filantropijnej działalności ludzi o niezwykłej moralności. O swoim bohaterze Żeromski pisał w "Dziennikach" i określał go jako romantycznego realistę, chybionego pozytywistę i dzisiejszego Hamleta. Określenia te opierają się na przeciwieństwach, które wskazywały na niemożność pogodzenia swoich marzeń przez Judyma w czasie , w którym przyszło mu żyć. Bohatera charakteryzuje bunt wobec otaczającej go rzeczywistości, panującym schematom, jest wyalienowany ze społeczeństwa i nikt nie jest w stanie go zrozumieć. W życiu kieruje się emocjami i nie potrafi realnie postrzegać rzeczywistości . Poza tym skazany jest na samotne działanie- indywidualnie postanawia wcielać swoje wzniosłe ideały, pomagając najuboższym, czuje odpowiedzialność za nich i to czyni z niego bohatera, przejawiającego cechy prometejskie.

Nazwanie Judyma chybionym pozytywistą, wskazuje na pozytywistyczny charakter jego działań, które stanowiły realizacje idei tejże epoki. Chodzi t głownie o pracę u podstaw, polegającej na podnoszeniu warunków życia najuboższej warstwy społecznej- podniesienia higieny ich życia, eliminowanie dręczących ich chorób i przyczyn biedoty.

Judym jest społecznikiem i altruistą i swoją działalność traktuje bezinteresownie. Ważniejsze od jego szczęścia osobistego stają się potrzeby innych ludzi. W tym celu odrzuca małżeństwo Joasią, gdyż w jego przekonaniu stanowiłoby to przeszkodę w realizacji swoich pragnień, bo zapewne stałby się typowym karierowiczem. Niestety to chybiony pozytywista i epitet ten wskazuje, że jego wartości, którym jest wierny nie mogą być realizowane w tej epoce. Pomimo panowania epoki pozytywistycznej, pojawiają się już zalążki kolejnej - modernizmu i dekadentyzmu, w której inteligencja nie interesuje się już hasłami poprawy losu najbiedniejszych, pracą u podstaw a skupia się przede wszystkim na własnych interesach. Trudno powiedzieć na jakiej zasadzie Sienkiewicz porównywał swojego bohatera do Hamleta. Jakkolwiek istnieje pomiędzy nimi wiele podobieństw. Naznaczeni są bowiem obaj tragizmem- swoje życie poświęcają szczytnym celom. Nieszczęśliwa miłość jest kolejnym elementem łączącym i dzieje i podobnie tez postępują ,w momencie kiedy miłość ta zostaje przez nich odrzucona w imię swoich ideałów. Są buntowniczy wobec zastanej rzeczywistości

, mają dylematy związane z sensem własnego życia i stają się bohaterami wyobcowanymi ze środowiska i niezrozumianymi przez nie. Zdaniem niektórych krytyków, niedorzecznością było porównywanie Judyma, tak słabej postaci, do niezwykłego człowieka- legendy i wzory Hamleta. Jednak jest wielu podobnych do Tomasza Judyma bohaterów i Hamlet tez do nich należy. Na uwagę zasługuje także , fakt, iż z pewnością nie jest rzeczą łatwą stworzyć bohatera, którego cechy przystawały do wieku 17 jak i 300 lat później . Należy też wspomnieć , że "Dzienniki", w których pojawiły się refleksje o własnym bohaterze zostały nagrodzone literacką nagrodą. Poza tym, kto lepiej , jak sam twórca ,może znać swojego bohatera.