Średniowiecze rozpoczyna się wraz z upadkiem cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku, jego koniec natomiast datuje się na rok 1492, kiedy to Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę. Wydarzenia zapowiadające kres tej epoki to wynalezienie druku przez Gutenberga w 1450 roku i upadek Konstantynopola w 1453 roku. Jest to najdłużej trwająca epoka w dziejach Europy, bo aż 11 stuleci.

Średniowiecze dzieli się na 3 okresy: wczesne (V - X wiek), dojrzałe (XI - XIII wiek)późne (XIV - XV wiek). W Polsce epoka ta rozpoczyna się w roku 966 (chrzest Mieszka I) i kończy się z początkiem XVI wieku.

Nazwa "średniowiecze", czyli po łacinie media tempora - wieki średnie, została stworzona przez ludzi renesansu na oznaczenie czasu pomiędzy epoką antyku a odrodzenia. Średniowiecze uważano za epokę mroczną, zacofaną, barbarzyńską. Zarzucano jej odejście od ideałów antyku, które w epoce renesansu zostały zrehabilitowane i na nowo kultywowane.

Zabytki języka polskiego

  1. Geograf bawarski - tekst łaciński z IX wieku zawierający nazwy polskich plemion, które weszły później w skład państwa polskiego: Goplanie, Wiślanie, Opolanie.
  2. Dagome iudex - dokument z X wieku, również w języku łacińskim, w którym Mieszko I powierza swój kraj opiece papieża; zawiera polskie nazwy geograficzne: Kraków, Gniezno, Odra.
  3. Kronika Thietmara - łacińskie dzieło historyczne z XI wieku spisane przez biskupa merseburskiego, można w nim odnaleźć kilka polskich nazw, m.in. Odra, Ślężanie, Wrocław oraz imię króla Bolesława Chrobrego (Thietmar pisze o toczonych przez niego wojnach z Niemcami)
  4. Bulla gnieźnieńska - tak zwana "złota bulla języka polskiego" pochodzi z 1136 roku, spisana dla papieża Innocentego II, zawiera 410 polskich nazw miejscowych i osobowych.
  5. Księgi henrykowskie - kroniki zakonu cystersów z Henrykowa, w nich zapisano pierwsze zdanie w języku polskim: "daj ać ja pobruszę, a ty poczywaj" (daj ja pomielę [na żarnach], a ty odpocznij), rzekomo wypowiedział je do swojej żony człowiek o imieniu Boguchwał.
  6. Bogurodzicapieśń religijna, pierwszy tekst w języku polskim.
  7. Zachowały się tez liczne dokumenty kościelne i świeckie zawierające różnorodne polskie wyrazy, np. nazwy własne, nazwy podatków.
  8. Kazania świętokrzyskie - przypadkowo odkryte przez Aleksandra Brucknera w 1890 roku. Pocięte na paski zostały użyte do wzmocnienia kodeksu teologicznego z XI wieku. Zrekonstruowano 6 kazań, jednak tylko jedno w całości. Nazwano je świętokrzyskimi, ze względu na pochodzenie kodeksu, do którego oprawy ich użyto - klasztor Benedyktynów na Łysej Górze. Pochodzą z XIV wieku. Napisane są małopolską odmianą polszczyzny, stylem kunsztownym, zawierającym środki artystyczne, adresowane do wykształconego słuchacza.
  9. Psałterz floriański - był przechowywany w austriackim klasztorze świętego Floriana, stąd jego nazwa. Inicjatorem jego powstania był prawdopodobnie zakon kanoników regularnych w Kłodzku, z którym związani byli Władysław Jagiełło i królowa Jadwiga. Tekst zawiera 150 Psalmów w języku polskim, łacińskim i niemieckim.
  10. Roty przysiąg sądowych - przysięgi składane przez świadków podczas rozpraw sądowych. Spisywane były przeważnie po łacinie, zdarzają się jednak zeznania w języku polskim. Nie maja wartości literackiej, zawierają jednak wiele cennych informacji o epoce.
  11. Kazania gnieźnieńskie - zachowały się w rękopisie Biblioteki Katedralnej w Gnieźnie. Pochodzą z XV wieku. Składają się z 95 kazań w języku łacińskim i 10 w polskim oraz fragmentów "Złotej legendy" Jakuba de Voragine. Pisane potocznym, prostym językiem, skierowane do odbiorcy z ludu. Są zabytkiem wielkopolskiej odmiany polszczyzny.
  12. Psałterz Puławski - pochodzi z końca XV, bądź z początku XVI wieku, przebywał w zbiorach Biblioteki Czartoryskich w Puławach - stąd nazwa. Jest bogato zdobionym modlitewnikiem, zawiera tłumaczenia psalmów, z których każdy poprzedzony jest argumentem.
  13. Biblia Królowej Zofii - tzw. biblia szaroszpatacka. Tłumaczenie Starego Testamentu sporządzone w latach 1453 - 61 dla Zofii, żony Władysława Jagiełły. Nazwa pochodzi od nazwy węgierskiego miasta Saros Patak, gdzie zabytek był przechowywany do XIX wieku.
  14. Liczne utwory hagiograficzne:

Legenda o św. Aleksym

Legenda o św. Dorocie

Rozmyślania przemyskie, czyli Żywot świętej Rodziny

  1. Modlitwy ("Ojcze nasz", "Zdrowaś Mario"), pieśni religijne.
  2. O zachowaniu się przy stole - pierwszy polski wiersz o tematyce obyczajowej.
  3. Satyra na leniwych chłopów - pierwszy polski utwór satyryczny
  4. Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią - wierszowany dialog dydaktyczno - moralizatorski.
  5. Traktat o ortografii - napisany w XV wieku przez Jakuba Parkoszowica z Żurawicy, zawiera polski alfabet
  6. Glosy - spisywane na marginesach ksiąg wyjaśnienia trudniejszych wyrazów łacińskich.

Mammotrekty - uporządkowane zbiory glosów z jednej księgi.

Najważniejsze terminy związane z epoką średniowiecza

  1. Uniwersalizm - średniowieczna Europa, zjednoczona pod władzą papiesko - cesarską, stanowiła wspólnotę: religii, przekonań, kultury, sztuki. Kościół dominował w każdej sferze życia, prowadził spór o władzę z cesarstwem, które chciało obalić hegemonię duchowieństwa. Panującym ustrojem społecznym był feudalizm, zgodnie z ustaloną hierarchią na najwyższym szczeblu drabiny społecznej stało duchowieństwo, potem szlachta, rzemieślnicy i chłopi, którzy byli zmuszeni do odpracowywania tzw. pańszczyzny na ziemi należącej do pana. W średniowiecznej Europie dominowały podobne wzorce osobowe propagowane przez literaturę parenetyczną. Ujednolicone było szkolnictwo, pozostające w rękach zakonów. Podzielone było na dwa poziomy i obejmowało naukę tzw. siedmiu sztuk wyzwolonych: niższy, triwium (gramatyka, dialektyka, retoryka) i wyższy, quadrivium, (arytmetyka, muzyka, geometria i astronomia).
  2. Teocentryzm -"Bóg w centrum" (gr. theos - bóg). Termin ten określał ówczesny sposób pojmowania świata. Bóg był nadrzędną ideą, wszystkie inne wartości były jej podporządkowane.
  3. Pareneza - tendencja w średniowiecznej literaturze związana z jej dydaktycznym i moralizatorskim charakterem. Utwory parenetyczne służyły propagowaniu określonych wzorców postępowania (gr. parainesis - zachęcanie).
  4. Dance macabre - "taniec śmierci", motyw często pojawiający się w sztuce średniowiecznej. Artyści przedstawiali śmierć jako rozkładające się zwłoki kobiety lub szkielet z kosą. Zaprasza ona do swojego korowodu wszystkich, bez względu na miejsce w hierarchii społecznej, wykształcenie i posiadany majątek. Wobec śmierci wszyscy są równi. Motyw ten występuje w "Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią"
  5. Memento mori - "pamiętaj, że umrzesz". Hasło mówiące o nieuchronnym przemijaniu ludzkiego życia i czekającym wszystkich sądzie bożym.
  6. Augustynizm - prąd filozoficzny, którego twórcą jest św. Augustyn. Za Platonem przyjął dualistyczną wizję świata, podzielonego na dobro, czyli ducha i zło, czyli materię. Podobnie człowiek, jest wiecznie rozdarty miedzy duszą, która upodabnia go do aniołów, a ciałem, które przybliża go do zwierząt. Jest więc istotą tragiczną, stojącą na granicy dwóch bytów, wciąż miotającą się między dobrem a złem.
  7. Tomizm - prąd filozoficzny pochodzący od św. Tomasza z Akwinu. Głosi, że świat, logiczny i racjonalny, jest przejawem mądrości Boga. Stwórca ustalił porządek pomiędzy stworzeniami, tzw. drabinę bytów. Człowieka uważa za najniższego z duchów. Cnota i rozum, wrodzone dary boże, mają mu pomóc wypełnianiu jego posłannictwa, jakim jest służba społeczeństwu.
  8. Franciszkanizm - twórcą tego nurtu jest św. Franciszek z Asyżu. Filozofia ta miała za zadanie odnowić moralnie chrześcijaństwo. Jej głównym przesłaniem była miłość do Boga i wszystkich jego stworzeń: ludzi, roślin, zwierząt. Propagowała prostą i szczerą wiarę, popartą miłosierdziem wobec bliźniego i dobrymi uczynkami. Głosiła radość życia, podkreślała znaczenie umiarkowania i ubóstwa.
  9. Scholastyka - (scholastikos - szkolny) tendencja w średniowiecznej teologii i filozofii polegająca na dążeniu do udowodnienia prawd wiary za pomocą rozumu.
  10. Wiersz średniowieczny - tzw. zdaniowo - rymowy (składniowo - intonacyjny). Jeden wers tworzyło jedno zdanie lub zamknięta jego część - stąd bardzo wyraziste klauzule wersowe. W wierszu tym nie była zachowana jednakowa ilość sylab w wersetach (wiersz asylabiczny), rymy tworzono przez powtarzanie tej samej formy gramatycznej (np. nosimy - prosimy). Poezja średniowieczna miała charakter meliczny, przeznaczona była do śpiewania.
  11. Hagiografia (żywotopisartwo) - historie o życiu świętych, pojawiły się we wczesnym średniowieczu (IV - V wiek). Najsłynniejszym dziełem z tego nurtu jest Złota Legenda Jakuba de Voragina (żywoty świętych na każdy dzień roku). Najsłynniejszymi polskimi legendami są: o św. Wojciechu, o św. Stanisławie, o św. Jadwidze, o św. Jadwidze i Dorocie oraz wierszowana historia o św. Aleksym.
  12. Historiografiapiśmiennictwo historyczne - kroniki, roczniki.
  13. Styl romański - wczesny styl w sztuce średniowiecza panujący w X - XIII wieku. Kościoły budowano na planie krzyża łacińskiego. Charakteryzowały się kolebkowymi lub krzyżowymi sklepieniami. Podstawowym elementem konstrukcyjnym był łuk półkolisty. Budowle posiadały grube mury i małe okna, ze względu na obronny charakter, jaki pełniły. Głównym elementem zdobiącym były kamienne płaskorzeźby. Kościoły były surowe i monumentalne, istniał system halowy - wszystkie nawy tej samej wysokości. Nad drzwiami umieszczony był bogato rzeźbiony, półkolisty tympanon. Styl romański poprzez swoją regularność i surowość miał za zadanie odzwierciedlać religijne i społeczne idee wczesnego średniowiecza.
  14. Gotyk - pojawił się we Francji w XII wieku, trwał do XV wieku. Jest to tzw. styl wielkich katedr (katedra Notre Dame w Paryżu, katedra w Reims). Budowle były wysokie, strzeliste, smukłe. Posiadały wysokie okna ozdobione pięknymi witrażami. Stosowano sklepienie krzyżowo - żebrowe, od zewnątrz budynki wzmacniały tzw. łuki przyporowe. Kościoły miały przypominać, że człowiek powinien wciąż kierować się ku górze, ku niebu, czyli sprawom duchowym.
  15. Alegoriaprzenośnia. postać, obraz symbolizujące jakieś abstrakcyjne pojęcie. Związek między konkretem a pojęciem jest trwały i konwencjonalny. Często spotykanym rodzajem alegorii jest personifikacja, występująca m.in. w średniowiecznym dramacie.
  16. Chanson de geste - "pieśni o czynach". Poematy epickie, powstawały we Francji w XI - XIII wieku, opiewały czyny legendarnych i historycznych bohaterów.
  17. Pasja (łac. passio - cierpienie) - przedstawienie męki i śmierci Chrystusa. Jest to częsty motyw w sztuce średniowiecznej.
  18. Stabat mater Doloroso - motyw Matki Bożej stojącej pod krzyżem Chrystusa (Matki Boleściwej). Występuje w " Lamencie Świętokrzyskim"

. -.

Gatunki literackie w średniowieczu

Dramat

  1. Dramat liturgiczny - krótkie przedstawienie wystawiane podczas obrzędu liturgii Wielkiego Tygodnia, jego treść nawiązywała do wydarzeń męki i śmierci Jezusa (np. nawiedzenie grobu przez trzy Marie).
  2. Misterium - utwór sceniczny o treści biblijnej, wystawiany podczas uroczystości religijnych, głównie obchodów świat Wielkanocnych.
  3. Moralitet - przedstawienie o charakterze moralizatorsko - dydaktycznym. Jego bohaterem był przeciętny człowiek średniowieczny, tzw. Każdy (Jedermann). O jego duszę walczyły alegorycznie przedstawione dobro i zło (anioł i diabeł).
  4. Mirakl - utwór przedstawiający życie Maryi, świętych i męczenników. Cechą charakterystyczną było ukazywanie licznych cudów i interwencji boskich towarzyszących ich biografiom (łac. miraclum - cud).
  5. Intermedium - krótka, satyryczna scenka o tematyce świeckiej przedstawiana pomiędzy częściami misterium lub moralitetu. Wyśmiewała najczęściej ludzkie wady, przywary. Intermedia przekształciły się później w samodzielne utwory.
  6. Farsa - wykształciła się z intermedium. Komedia o wartkiej akcji, oparta na efektach komizmu sytuacyjnego, zawiera elementy groteskowe i karykaturalne.

Liryka

  1. Liryka miłosna - prowansalska poezja trubadurów, powstawała w XI - XVI wieku. Jej głównym tematem było opiewanie nieszczęśliwej miłości do nieosiągalnej kochanki. Poezja ta była bardzo wzniosła i egzaltowana. Liryka trubadurów ukształtowała model kobiety - idealnej, ale niemożliwej do zdobycia kochanki.
  2. Lament - (łac. lamentu - narzekanie) liryczny monolog wyrażający ból, żałobę, cierpienie. Mógł mieć tematykę biblijną ("Lament świętokrzyski"), ale także mógł dotyczyć spraw politycznych, społecznych ("Lament chłopski na pan"). Lamenty nazywano też żalami.
  3. Sonet - utwór poetycki, posiadał charakterystyczny układ rymów. Zbudowany był z dwóch strof czterwersowych, najczęściej o charakterze narracyjnym, i dwóch trzywersowych o tematyce refleksyjnej. Gatunek ten stworzył XIII wieku Petrarka. Służył wyrażaniu stanów wewnętrznych podmiotu lirycznego.
  4. Chanson de geste - epickie poematy.
  5. Pieśni - najczęściej religijne, wielkanocne, kolędy.

Epika

  1. Legenda - dziś gatunek tan kojarzy się z podaniem ludowym. W średniowieczu legendy miały charakter hagiograficzny, opowiadały o życiu świętych. Pełne były w fantastyki, niezwykłości, cudowności.
  2. Gesta - historie niezwykłych, bohaterskich czynów postaci świeckich lub duchownych: królów, wodzów, cesarzy, rycerzy, biskupów. Miały charakter panegiryczny, czyli pochwalny.
  3. Kronika - utwór zawierający chronologiczny opis wydarzeń. Cechy średniowiecznej kroniki: brak krytycznego stosunku do legend, podań ludowych, wprowadzanie elementów fikcyjnych, np. listów, pieśni, dydaktyzm, moralizatorstwo, charakter panegiryczny (często powstawały na zamówienie). Kroniki pisane były w języku łacińskim, rytmiczna prozą, stylem kunsztownym, bogatym w środki artystyczne (metafory, porównania, figury retoryczne). Dzielą się na kościelne, klasztorne i świeckie.
  4. Roczniki - umieszczane na marginesach tzw. ksiąg paschalnych krótkie informacje dotyczące ważnych wydarzeń z życia Kościoła, danego zakonu lub istotne fakty historyczne. Spisywaniem roczników zajmowali się zakonnicy lub księża. Gatunek ten przekształcił się stopniowo w kroniki, które oprócz faktów, zawierały też komentarze odautorskie o charakterze moralizatorskim.
  5. Apokryfy - utwory o tematyce biblijnej, ale nie należące do kanonu Pisma Świętego. Zawarte w nich wątki rozpowszechniły się w literaturze hagiograficznej a także w ustnie przekazywanej tradycji chrześcijańskiej.
  6. Kazania - przemówienia wygłaszane przez księży w trakcie uroczystości religijnych. Ich budowa musiała być zgodna z ustalonymi regułami kompozycyjnymi. Głównym zadaniem kazań była perswazja i napominanie, mimo to często posiadały walory artystyczne (np. Kazania Gnieźnieńskie).
  7. Epos rycerski - dłuższy utwór wierszowany opiewający czyny wielkich bohaterów historycznych, często czerpał z legend i podań ludowych. Charakteryzował się:

- patetycznym, kunsztownym stylem

- idealizacją postaci głównego bohatera

- rozbudowanymi opisami

- występowaniem scen batalistycznych

- długimi, podniosłymi opisami scen śmierci, zgodnymi ze średniowieczną ars moriendi - sztuką umierania

- występowaniem pełniących znaczną rolę w akcji znaków i symboli

- występowaniem środków poetyckich - epitetów, przenośni, apostrof, paralelizmów.

  1. Romans - utwór prozatorski lub wierszowany o tematyce miłosnej. Jego fabułę charakteryzują skomplikowane sytuacje, zaskakujące zbiegi okoliczności, intrygi. Wydarzenia miały nadziemską, magiczną motywację (np. eliksir miłości z "Dziejów Tristana i Izoldy"). Opisywane uczucie musiało być zgodne z dworską etykietą i średniowiecznym modelem miłości - wyidealizowanej i tragicznej.

Omówienie najważniejszych dzieł polskiego średniowiecza

Bogurodzica

Utwór powstał najprawdopodobniej między X a XIV wiekiem. Za umowną datę przyjmuje się pierwszą połowę XIII wieku. Jest to najstarszy zachowany tekst w języku polskim. Autor pieśni nie jest znany. Wydrukowano ją po raz pierwszy w 1506 roku w "Statucie" Jana Łaskiego z dopiskiem, że jest ona dziełem św. Wojciecha. Badacze sadzą jednak, że napisał ją jakiś wykształcony mnich. Najstarszy zachowany odpis "Bogurodzicy", zwany przekazem krakowskim, znajduje się w zbiorze łacińskich kazań z 1407 roku autorstwa księdza Macieja z Grochowa.

"Bogurodzica" była pierwszym polskim hymnem państwowym, śpiewali ją rycerze przed bitwą pod Grunwaldem.

Treść pieśni

Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja!

U twego Syna Gospodzina matko zwolena, Maryja!

Zyszczy nam, spuści nam.

Kyrieleison.

Twego dziela Krzciciela, Bożycze,

Usłysz głosy, napełń myśli człowiecze.

Słysz modlitwę, jąż nosimy,

A dać raczy, jegoż prosimy:

A na świecie zbożny pobyt,

Po żtwocie rajski przebyt.

Kyrieleison

W utworze tym podmiot zbiorowy , symbolizujący wspólnotę wszystkich chrześcijan, zwraca się do Maryi, matki Boga, wybranej (zwolenej) i uwielbionej przez Niego (Bogiem sławienej) Dziewicy, aby zjednała mu swego Syna, uprosiła i zesłała łaski. Tenże podmiot zwraca się też do Chrystusa (zwanego "Bożycem" - bożym synem), przywołując jednocześnie Jana Chrzciciela, orędownika mogącego wesprzeć ludzkie błaganie, i prosi o szczęśliwy pobyt na ziemi (zbożny pobyt), a po śmierci życie wieczne w niebie (rajski przebyt). Każda ze strof kończy się błagalnym wezwaniem "Kyrie eleison", czyli "Panie zmiłuj się".

Budowa i słownictwo

"Bogurodzica" jest wierszem: asylabicznym, czyli nie ma równej ilości sylab w wersetach, intonacyjno - zdaniowym (jedno zdanie lub jego człon jest równe jednemu wersowi), poszczególne wersy kończą się podobna intonacją - wznoszącą lub opadającą. Wiersz posiada rymy parzyste na końcu i wewnątrz wersów. Spośród tych rymów wyróżnić można: ścisłe (sławiena - zwolena), niepełne (Bożycze - człowiecze) i składane (zyszczy nam - spuści nam).

"Bogurodzica" zawiera archaizmy:

- fonetyczne (alternacje, czyli wymiany samogłosek), np. "sławiena" zamiast "sławiona"

- leksykalne (wyrazy, które dziś wyszły z użycia), np. "Gospodzin" - "Pan Bóg"

- fleksyjne (wyrazy, które obecnie inaczej się odmieniają), np. "Bogurodzica Dziewica" zamiast "Bogurodzico Dziewico"

- składniowe (inna konstrukcja zdań niż we współczesnej polszczyźnie), np. "Bogiem sławiena" - narzędnik zamiast wyrażenia przyimkowego - "sławiona przez Boga"

Lament świętokrzyski

Dzieło odnaleziono w XV - wiecznym rękopisie, należącym do zbiorów biblioteki na Świętym Krzyżu - stąd jego tytuł. Inne tytuły to: "Posłuchajcie bracia miła…", lub Żale Matki Bożej pod krzyżem".

Lament jest prawdopodobnie fragmentem misterium męki Chrystusa. Należy do gatunku tzw. żalu lub skargi. Jest lirycznym monologiem Matki Bożej stojącej pod krzyżem umierającego Syna, pokazuje Jej cierpienie, ból, nawołuje wszystkie matki do współczucia. W utworze obecny jest powszechny w średniowieczu motyw Stabat Mater (dolorosa), czyli Stała Matka (boleściwa). Maryja, która współcierpi ze swoim Synem ("compassio"), bierze przez to udział w odkupieniu, czyli staje się Współodkupicielką. Wspólnota uczuć, do której nawołuje inne matki czyni z Niej "Mater Misericordiae" - "Matkę Miłosierdzia". Utwór ma wymowę symboliczną. Chrystus umiera na górze, które oznacza związek nieba i ziemi. Nastrój żałoby potęgują zdrobniałe określenia, za pomocą których Maryja zwraca się do Jezusa ("Synku"). Opowiadając o męce, Matka Boża używa czasu przeszłego, zwracając się do ludzi czasu teraźniejszego. Zabieg ten sprawia, że utwór można odczytywać jako wiecznie aktualny, skierowany do współczesnych odbiorców.

Polskie kroniki średniowieczne

  1. Kronika Galla Anonima

Utwór powstał w latach 1113 - 1116. Napisany został w języku łacińskim przez nieznanego mnicha, pochodzącego najprawdopodobniej z Francji, zwanego Gallem Anonimem. Autor ten przebywał na dworze Bolesława Krzywoustego i na jego zamówienie stworzył swoje dzieło. "Kronika" składa się z trzech części, opisuje historię państwa polskiego od jego legendarnych początków do narodzin króla Bolesława. Autor, poprzez ukazanie bohaterskiej przeszłości królów polskich, chciał uświetnić osobę ich potomka, Bolesława Krzywoustego. Część pierwsza kroniki to tzw. gesta, czyli czyny przodków króla, część druga opisuje młodość księcia, część trzecia poświęcona jest okresowi rządów Krzywoustego, opowiada o prowadzonych przez niego wojnach do zwycięstwa pod Nakłem w 1113 roku.

  1. Kronika Wincentego Kadłubka

Dzieło to pochodzi z XIII wieku. Złożone jest z czterech ksiąg. Pierwsza z nich opowiada o legendarnych początkach państwa polskiego, przywołuje podania o Kraku, Wandzie, królu Popielu. W tych czasach Polacy rzekomo kontaktowali się ze starożytnym Rzymem, walczyli z Aleksandrem Macedońskim, a jeden z polskich książąt był szwagrem Juliusza Cezara. Trzy pierwsze księgi mają postać rozmowy, jaką wiedli krakowski biskup Mateusz i gnieźnieński arcybiskup Jan. Ostatnia część opowiada o czasach Mieszka Starego i Kazimierza Sprawiedliwego. Pisząc swój utwór Wincenty Kadłubek korzystał z "Kroniki" Galla Anonima, jednak traktuje zawarte w niej informacje bardzo swobodnie: przeinacza je, pomija, interpretuje na własny sposób

  1. Kronika Janka z Czarnkowa

Utwór ten uważany jest za pierwszy pamiętnik w literaturze polskiej. Pochodzi z XIV wieku. Wydarzeniem rozpoczynającym kronikę jest śmierć Kazimierza Wielkiego, ostatnie zapiski pochodzą natomiast z1384 roku. Autor przedstawi fakty, które widział na własne oczy. Nie jest obiektywny. Krytykuje ród Andegawenów, gloryfikuje Kazimierza Wielkiego. Źle wspomina lata rządów Ludwika Węgierskiego i Elżbiety z Łokietków - jako okres rozbojów, braku spokoju i poczucia bezpieczeństwa. Czas panowania Kazimierza Wielkiego natomiast to lata świetności polskiego państwa. "Kronika" obfituje też w informacje o autorze, przedstawiającym się w niej jako archidiakon.

  1. Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego Jana Długosza

Pochodzą z XV wieku, w całości wydano je dopiero w XVIII wieku. Długosz pisał je prawdopodobnie przez dwadzieścia pięć lat (1455 - 1480). Dzieło liczy dwieście ksiąg, zawiera wydarzenia z historii Polski od początków państwa do czasów współczesnych autorowi. Wspomina także o legendach: o Kraku, Wandzie i Popielu. Zakończone jest wezwaniem do ludzi nauki, by nie porzucali prac nad historią ojczyzny. Wydarzenia opisane są w kronice w porządku chronologicznym. Autor pokazuje związki przyczynowo - skutkowe pomiędzy nimi, komentuje je, wyciąga wnioski. Dzieło zyskuje przez to charakter moralizatorski.

  1. Kronika Wielkopolska Godzisława Baszko

Utwór obejmuje dzieje polskie od początków państwa do lat 1272 - 1273. Zawiera historię rodu Lechitów i słynną legendę o trzech braciach: Lechu, Czechu i Rusie - protoplastach narodów słowiańskich, a także polskie polską epikę rycerską: historie o Walgierzu, Udałym z Tyńca i Helgundzie (opowieść ta pochodzi z niemieckiej epopei "Pieśń o Nibelungach", Baszko przeniósł ja na polskie ziemie).

  1. Kronika krakowska
  2. Kronika książąt polskich

Wzorce osobowe propagowane w literaturze średniowiecza

  1. Asceta

Najbardziej znanym przykładem jest św. Aleksy, bohater "Legendy o świętym Aleksym". Rezygnuje on dobrowolnie z dóbr doczesnych i życia małżeńskiego. Rozdaje cały majątek i staje się żebrakiem. Oddaje się modlitwie. Nie ujawnia swego imienia, chce pozostać nierozpoznany. Gdy umiera , dzieją się wokół jego ciała różne cuda.

Cechy charakterystyczne ascety: umartwianie ciała i duszy, rezygnacja z dóbr doczesnych aby zyskać wieczne, dobrowolne ubóstwo, cierpliwe znoszenie cierpienia.

"Legenda o świętym Aleksym" zawiera charakterystyczne dla tego gatunku motywy: porzucenie domu rodzinnego, ślub czystości, skrajne umartwianie się, cuda dziejące się po śmierci świętego.

  1. Rycerz

Przykładem idealnego średniowiecznego rycerza jest tytułowy bohater francuskiego eposu "Pieśń o Rolandzie". Był on niezwykle waleczny i odważny. Zdradzony i zaatakowany przez wojska wroga nie wezwał pomocy, bo mu na to nie pozwolił jego honor. Kochał swego króla, Karola Wielkiego, ojczyznę i wiarę katolicką, za którą walczył z Arabami. Umierając, polecił się opiece bożej, przebaczył wrogom i pożegnał się z Francją - zachowując w ten sposób wierność największym ideałom średniowiecznego rycerza.

Cechy średniowiecznego rycerza: odwaga, męstwo, honor, patriotyzm, pobożność, szlachetność.

  1. Władca

Wzór idealnego władcy zawiera "Kronika" Galla Anonima. Jest nim Bolesław Chrobry, a także wzorowany na nim Bolesław Krzywousty. Przydomek "chrobry" znaczy mężny, odważny. Był to władca sprawiedliwy, hojny, opiekował się poddanymi, waleczny rycerz (podbił Czechy i Morawy, zwyciężył nad Niemcami), szerzył wiarę chrześcijańską na ziemiach Pomorza.

Podobnymi cechami odznacza się Bolesław Krzywousty. Jest waleczny, odważny, posiada niezwykłe zdolności przywódcze, sprawiedliwy, pobożny, troszczący się o Kościół.

Cechy dobrego władcy: mądrość, sprawiedliwość, odwaga, waleczność, miłość do poddanych, wierność wierze chrześcijańskiej.

Średniowieczna poezja obyczajowa

Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Wierszowany dialog dydaktyczno - moralizatorski pochodzący z XV wieku. Zawiera średniowieczne motywy: memento mori ("pamiętaj, że umrzesz") i vanitas vanitatum et omnia vanitas ("marność nad marnościami i wszystko marność"). Do mistrza Polikarpa przychodzi Śmierć, ma ona postać rozkładającego się trupa kobiety. Mówi, że wobec niej wszyscy ludzie są równi. Żadne dobra doczesne nie uchronią człowieka od śmierci. Jest ona nieunikniona, okrutna, ale sprawiedliwa. Nie zwraca uwagi na ziemskie podziały na biednych i bogatych, mądrych i głupich. Wszystkich traktuje jednakowo: porywa do swego korowodu - "tańca śmierci", dance macabre. Wartości ziemskie są marnością - są potrzebne tylko w krótkim życiu doczesnym, w wieczności okazują się bezużyteczne.

Satyra na leniwych chłopów

Jest to pierwszy polski utwór satyryczny. Przedstawia chytrych, leniwych chłopów, którzy wykręcają się od pracy na wszystkie sposoby. Kiedy tylko pan nie patrzy, odpoczywają, udają, że naprawiają narzędzia, życzą szlachcicowi samych niepowodzeń. Satyra prezentuje punkt widzenia przełożonego, dlatego wnioskujemy, że jej autorem jest szlachcic.

O zachowaniu się przy stole

Drugi tytuł to "Wiersz o chlebowym stole". Autorem jest niejaki Przecław Słota. Wiersz datuje się na rok 1415. Ma charakter dydaktyczno - obyczajowy. Mówi o dobrych obyczajach związanych z uroczystościami biesiadnymi. Jest to swoisty podręcznik savoir - vivre. Zawiera nakazany przez etykietę dworską kult kobiety.

Podsumowanie

Literatura średniowieczna była bogata w różnorodne wątki i motywy rozwijane również w późniejszych epokach. Często miała charakter symboliczny. Zarówno utwory świeckie jak i religijne służyły celom moralizatorskim i dydaktycznym. Nie znamy autorów większości średniowiecznych dzieł. Zgodnie z panującą w tej epoce tendencją czynienia wszystkiego "na większą chwałę bożą", artyści chcieli pozostać anonimowi.