Średniowiecze powstało na gruzach Cesarstwa Rzymskiego. Pod koniec IV wieku prawnie ustanowiono podział ogromnego starożytnego imperium na części wschodnią i zachodnią. W części wschodniej, nazywanej Bizancjum, żywe były tradycje antyczne m.in. dzięki temu, że używano tam powszechnie greki. W części zachodniej, w której językiem podstawowym stała się łacina, dorobek starożytny został w dużym stopniu zniszczony przez najazdy ludów germańskich. Tam też doszło do powstania średniowiecza. Średniowiecze rozprzestrzeniło się w Europie Zachodniej wraz z chrystianizacją.

Średniowiecze trwało ponad 1000 lat. Trudno ustalić zarówno datę początkową, jak i moment zakończenia średniowiecza. Za początek umownie uważa się 476 r. n.e., kiedy to nastąpił upadek cesarstwa zachodniorzymskiego. Za datę końcową uznano 1453 rok, w którym Turcy zdobyli stolicę Bizancjum, Konstantynopol. Niektórzy badacze podkreślają, że lepiej za symbol końca epoki uznać wynalezienie druku przez Jana Gutenberga (ok. 1450 rok). Inni uważają, że należałoby przesunąć koniec średniowiecza na 1492 rok, gdy Krzysztof Kolumb odkrył nowy kontynent.

Najważniejszą religii tej epoki było chrześcijaństwo. Rozpad cesarstwa rzymskiego sprawił, że chrześcijaństwo rozwijało się w dwóch odrębnych formach. Ostateczny podział został ustanowiony w 1054 roku, kiedy schizma wschodnia potwierdziła istniejącą już odrębność Kościoła zachodniego i wschodniego (nazywanego też prawosławnym).

Najważniejszymi władcami byli cesarz (uważający się za spadkobiercę starożytnych władców) oraz papież. Walkę cesarza i papieża o uznanie za najważniejszego władcę określa się sporem miecza z krzyżem.

W średniowieczu powszechny był teocentryzm, czyli przekonanie, że wszystko, co człowiek myśli, mówi i robi, powinno wiązać się z Bogiem. Teocentryzm wskazywał jedyną słuszną drogę – drogę do nieba. Aby tam dotrzeć, należało odrzucić ziemskie pokusy, bo uleganie im prowadziło do potępienia.