1. PODSTAWOWE CZĘŚCI MOWY I ICH ODMIANA
  • RZECZOWNIK - część mowy, która obejmuje wyrazy stanowiące nazwy określonych przedmiotów, osób zjawisk i pojęć abstrakcyjnych. Rzeczowniki odmieniają się rzez liczby i przypadki (deklinacja):

l.poj. l.mn.

M. (kto? co?) dom domy

D. (kogo? czego?) domu domów

C. (komu? czemu?) domowi domom

B. (kogo? co?) dom domy

N. (z kim? z czym?) z domem z domami

Ms.(o kim? o czym?) o domie o domach

W. (o!) domie! o domy!

Rzeczowniki posiadają też określony rodzaj: męski (ten dom), żeński (ta lampa) i nijaki (to krzesło).

  • CZASOWNIK - część mowy, która obejmuje wyrazy nazywające określone czynności lub stany. Czasowniki możemy odmieniać przez liczby i osoby (koniugacja):

l.poj. l.mn.

1. (ja) czytam 1. (my) czytamy

2. (ty) czytasz 2. (wy) czytacie

3. (on, ona, ono) czyta 3. (oni, one) czytają

Czasowniki mogą występować w trzech różnych czasach:

- przeszłym: bawił się

- teraźniejszym: bawi się

- przyszłym: będzie się bawił.

Mogą występować w stronie czynnej ( Mama myje Anię.); biernej (Ania jest myta przez mamę.) i zwrotnej (Ania myje się.).

Czasowniki mogą też występować w trzech różnych trybach:

- oznajmującym: Arek siedzi;

- pytającym: Czy on siedzi?;

- rozkazującym: siadaj!

Czasownik może występować w aspekcie dokonanym (napisał) i niedokonanym (pisze).

  • PRZYMIOTNIK - cześć mowy będąca najczęściej dookreśleniem rzeczownika. Odpowiada na pytania: jaki?, jaka?, jakie? Tak jak rzeczownik odmienia się przez liczby i przypadki:

l.poj. l.mn.

M. (kto? co?) stary (dom) stare (domy)

D. (kogo? czego?) starego (domu) starych (domów)

C. (komu? czemu?) staremu (domowi) starym (domom)

B. (kogo? co?) stary (dom) stare (domy)

N. (z kim? z czym?) starym (domem) starymi (domami)

Ms.(o kim? o czym?) starym (domie) starych (domach)

W. (o!) stary (domie)! stare (domy)!

Przymiotniki odmieniają się przez rodzaje i ulegają stopniowaniu:

Stopniowanie regularne: ładny - ładniejszy - najładniejszy.

Stopniowanie nieregularne: zły - gorszy - najgorszy.

Stopniowanie opisowe: chory - bardziej chory - najbardziej chory.

  • PRZYSŁÓWEK - część mowy najczęściej określająca czasownik, czasem przymiotnik lub inny przysłówek. Odpowiada na pytania: jak?, gdzie?, kiedy? Przysłówek jest nieodmienną częścią mowy, ale ulegają stopniowaniu:

Ładnie - ładniej - najładniej.

Źle - gorzej - najgorzej.

  • LICZEBNIK - określa liczebność lub kolejność. Odmienia się przez przypadki i rodzaje, ale nie odmienia się przez liczby.
  1. CZĘŚCI ZDANIA.
    • ORZECZENIE - najważniejsza część zdania. Zazwyczaj funkcję orzeczenia pełni osobowa forma czasownika, przy czym czasownik może występować w różnych czasach i trybach. Szczególnym typem orzeczenia jest orzeczenie imienne. Składa się ono z dwóch elementów. Pierwszym z nich jest osobowa forma czasownika być, stać się, zostać (ten element nazywamy łącznikiem), a drugim (orzecznikiem) może być rzeczownik, przymiotnik, liczebnik lub imiesłów przymiotnikowy.
    • PODMIOT - nadrzędna część zdania, nazywa osoby lub rzeczy, o których czynnościach lub stanach orzekamy za pomocą orzeczenia. Podmiot najczęściej wyrażony jest w zdaniu za pomocą rzeczownika w mianowniku lub zaimka rzeczownego. Taki typ podmiotu nazywamy podmiotem gramatycznym. Czasami podmiotem morze być rzeczownik w dopełniaczu i taki podmiot nazywamy podmiotem logicznym. Zdarza się również, że podmiotem jest bezokolicznik lub inna część mowy użyta w znaczeniu rzeczownikowym. Podmiotem w zdaniu może być też szereg wyrazów i wtedy mówimy o tzw. podmiocie szeregowym.
    • DOPEŁNIENIE - jest to część zdania określająca orzeczenie. Dopełnieniem odpowiada na pytania przypadków zależnych i najczęściej jest wyrażone rzeczownikiem. W pojedynczym zdaniu może być kila dopełnień. To, które przy zamianie zdania ze strony czynnej na stronę bierną przejmuje funkcje podmiotu , nazywamy dopełnieniem bliższym. Pozostałe to dopełnienia dalsze.
    • OKOLICZNIK - również stanowi określenie do orzeczenia. Wyróżniamy kilka typów okoliczników:

- okolicznik miejsca - odpowiada na pytania gdzie? dokąd?, którędy?;

- okolicznik czasu - odpowiada na pytania kiedy?, w jakim czasie?;

- okolicznik celu - odpowiada na pytania po co?, w jakim celu?;

- okolicznik sposobu - odpowiada na pytania jak?, w jaki sposób?;

- okolicznik warunku - odpowiada na pytania pod jakim warunkiem?, w jakim wypadku?;

- okolicznik przyzwolenia - odpowiada na pytania mimo czego?, wbrew czemu?;

- okolicznik przyczyny - odpowiada na pytania dlaczego?, z jakiego powodu?.

    • PRZYDAWKA - jest określeniem rzeczownika, który może pełnić w zdaniu funkcję podmiotu, orzecznika lub dopełnienia. Przydawka odpowiada na pytania jaki? który?, czyj?, czego?, z czego?.
  1. WYPOWIEDZENIA

ZDANIE - to zespół wyrazów połączonych ze sobą w logiczna całość. Ośrodkiem, wokół którego zbierają się wyrazy jest orzeczenie - czyli osobowa forma czasownika.

RÓWNOWAŻNIK ZDANIA - wypowiedzenie posiadające określony sens, ale nie zawierające osobowej formy czasownika.

W języku polskim zdania możemy podzielić na pojedyncze (zawierające tylko jedno orzeczenie) lub złożone ( zawierające przynajmniej dwa orzeczenia). Dodatkowo zdania złożone możemy podzielić na:

1) zdania złożone współrzędnie:

Łączne - połączone za pomocą spójników i, a, oraz, tudzież, ani, ni.

___ …..___

Rozłączne - połączone za pomocą spójników lub, albo, czy, bądź.

___<…..>___

Przeciwstawne - połączone za pomocą spójników ale, lecz, natomiast.

___>…..<___

Wynikowe - połączone za pomocą spójników więc, toteż, dlatego.

___>…..>___

2) zdania złożone podrzędnie:

Z podrzędnym dopełnieniowym - pełni taka funkcje jak dopełnienie. Pytamy o nie za pomocą pytań przypadków zależnych.

Z podrzędnym okolicznikowym - pełni taka funkcję jak określony okolicznik. Zdanie podrzędne okolicznikowe może być: miejscowe, sposobowe, czasowe itp. Pytamy o nie stosując pytania, na które odpowiada określony okolicznik np.: kiedy?, gdzie?, w jaki sposób?.

Z podrzędnym przydawkowym - pełni taka funkcje jak przydawka, zazwyczaj jest wprowadzone za pomocą zaimka który. Odpowiada na pytania przydawki np.: jaki?, który?, czyj?, czego?, z czego?

Z podrzędnym podmiotowym - nie zastępuje podmiotu, ale rozwija jego treść. Możemy o nie zapytać stosując pytania: kto?, co?.

Z podrzędnym orzecznikowym. - stanowi uzupełnienie do orzecznika. Odpowiada na pytania: jaki jest?, czym jest?

4) FRAZEOLOGIA

  • Związek frazeologiczny - takie połączenie wyrazów, w którym poszczególne słowa tracą swoje pierwotne znaczenie i tworzą nowa całość semantyczną, której poprawne odczytanie wymaga od odbiorcy znajomości określonego kodu kulturowego bądź religijnego.
  • Zdrobnienia - wyraz o charakterze zmniejszającym, utworzony za pomocą formantu zmniejszającego np.: domek, kwiatuszek.
  • Zgrubienia - wyraz o charakterze zgrubiałym, utworzony za pomocą formantu zgrubiającego np.: brzuszysko, kocisko.
  • Synonimy - wyrazy bliskoznaczne np.: kłótnia, sprzeczka, zwada.
  • Antonimy - wyrazy o znaczeniu przeciwstawnym np.: dobry - zły, gorzki - słodki.
  • Homonimy - wyrazy tak samo brzmiące, jednak oznaczające co innego np.: zamek (pałac), zamek (do spodni).

5) PODSTAWOWE ŚRODKI STYLISTYCZNE:

  • Metafora - przenośnia, takie połączenie wyrazów, które nadaje im nowy wymiar.
  • Epitet - Dookreślenie rzeczownika
  • Animizacja - nadanie przedmiotom martwym i zjawiskom cech właściwych zwierzętom.
  • Personifikacja - nadanie przedmiotom martwym, zwierzętom i określonym stanom, cech właściwych jedynie człowiekowi.
  • Porównaniezestawienie dwóch różnych elementów, przy wyraźnym ukazaniu jakiejś jednej cechy wspólnej dla nich obu.