Synkretyzm w literaturze

Poeci od wieków wielbili się w synkretyzmie, gdyż pozwalał on na pogłębienie sensu utworu oraz nadanie mu indywidualnych cech. Połączenie gatunków literackich było celowym zabiegiem, który miał służyć do poszerzenia perspektywy dzieła oraz przedstawienia bohaterów i ich losów. Należy zatem stwierdzić, że synkretyzm odgrywał ważną rolę w literaturze, dawał prawo czytelnikowi do wyciągnięcia własnych wniosków oraz zrozumienia w pełni książki.

Połączenie pewnych elementów pozwala autorowi na przedstawienie trudnych tematów. Taki synkretyzm wykorzystał Michaił Bułhakow w swoim dziele „Mistrz i Małgorzata”. Utwór jest połączeniem świata realnego z fantastycznym. Realizm ukazuje się w opisie stalinowskiej, pełnej biurokracji oraz łapówkarstwa Moskwy. Fantastyka natomiast występuje poprzez przedstawienie Wolanda oraz jego świty, których celem jest zorganizowanie balu. Pogłębienie tego synkretyzmu znajdujemy w scenie rozgrywającej się w moskiewskim teatrze, w której na tle realistycznej przestrzeni Woland wykorzystuje swoje nadprzyrodzone moce, aby obnażyć ludzi z ich chciwości i obłudy. Kolejne przejawy synkretyzmu możemy zauważyć poprzez wprowadzenie przez autora, w dziele poruszającym ważne tematy, groteski. Kot Behemot jest jednym z bohaterów, który dodaje komizmu całemu utworowi, gdyż zachowuje się jak człowiek, jednakże jest to wielki czarny kot chodzący na dwóch łapach. Postać Behemota wprowadza również poczucie grozy, ponieważ kot należy do świty szatana i w ten sposób budzi niepokój. Bułhakow łączy w dziele realizm z fantastyką oraz groteską, w ten sposób dzieło zalicza się do synkretycznych. Budowa utworu pogłębia jego wyjątkowość i nadaje mu sens oraz pogłębia perspektywę, jaką twórca kierował się przy tworzeniu dzieła.

Poprzez połączenie komizmu z tragizmem autor może poruszać bardzo poważne tematy. „Ferdydurke” jest utworem, w którym Witold Gombrowicz przedstawił swoją prawdę o istnieniu jednostki w świecie. Przykładem, w którym autor wykorzystał groteskę, jest opisana scena lekcji języka polskiego, w której uczniowie są zmuszani do zachwytu nad twórczością Słowackiego. Żadne wyrażenie własnego zdania nie jest dopuszczalne, uczniowie nie mają szansy na własną interpretację, za to są przymuszeni do podziwiania poety. Cała sytuacja jest dość śmieszna, ale również tragiczna. Autor ośmiesza system edukacji i pokazuje, jak pozbawia on uczniów autentyczności i umiejętności wyrażania siebie. W całym utworze możemy zauważyć pewne określenia, które mają ukryte znaczenie. Zachowanie nauczyciela na lekcji polskiego jest nazywane przez autora nadawaniem „gęby”, czyli narzucaniem uczniom odgrywania określonej roli, w tym przypadku celebracji dzieł Słowackiego. Gombrowicz wykorzystał tutaj synkretyzm podobny jak w przypadku Bułhakowa. Obaj artyści poprzez obrazowanie rzeczywistości w sposób trywialny mogli przedstawić istotne problemy w otaczającym ich świecie.

Istnieje też inny rodzaj synkretyzmu niż połączenie tragizmu z komizmem. Jest nim synkretyzm gatunkowy, który wykorzystał Adam Mickiewicz w części trzeciej „Dziadów”. Utwór należy do dramatu romantycznego, który charakteryzuje się synkretyzmem gatunkowym, łączącym lirykę, epikę i dramat. Elementem lirycznym w utworze jest monolog Konrada, czyli Wielka Improwizacja, w której bohater zwraca się bezpośrednio do Boga. Epikę możemy zauważyć w opowieści Sobolewskiego, przyjmującego rolę narratora, który widział kibitki wywożące młodych Polaków na Sybir. Utwór zawiera również elementy dramatu, takie jak podział na akty i sceny oraz obecność dialogów czy też didaskaliów. W pierwszej scenie utworu opisana została rozmowa więźniów, która ma formę dialogu. Mickiewicz nie bez powodu zastosował ten rodzaj synkretyzmu, ponieważ tworzył on w epoce romantyzmu, która stawiała autora w roli jednostki wybitnej. Autor miał prawo do zmieniania otaczających go zasad. Taka forma synkretyzmu była typowa dla dramatu romantycznego, miała urozmaicać utwór, nadawać mu charakter oraz pozwalać czytelnikowi na pełne zrozumienie utworu.

Romantyzm był epoką, która należała do wyjątkowych. Autorzy posuwali się do dokonywania pewnych zmian mających zaistnieć na wieki w świecie literatury. Adam Mickiewicz jako pierwszy w Polsce wykorzystał koncepcję dramatu romantycznego w swoich dziełach. Głównymi zmianami, które różniły klasyczny dramat od tego romantycznego, było zerwanie z zasadą trzech jedności: miejsca, czasu i akcji, co widać na przykładzie „Dziadów” części trzeciej. Cechą pospolitą również dla takiego rodzaju dramatu był właśnie synkretyzm rodzajowy, ale również wprowadzenie do utworu fantastyki, między innymi duchów czy też zjaw. Budowa dramatu romantycznego była również dość nietypowa, ponieważ charakteryzowała się otwartą kompozycją, a sceny często nie wynikały bezpośrednio jedna z drugiej. Dramat romantyczny był swego rodzaju odzwierciedleniem nurtów obecnych w romantyzmie. Autor tworzył swobodne dzieła zgodnie z własnym pomysłem, odchodził od norm, ponieważ jako jednostka wybitna miał do tego prawo.

Używanie synkretyzmu w literaturze posiadało swoją rolę i cel. Autorzy dzięki połączeniu pewnych elementów mogli nadawać dziełu swój indywidualny charakter, a także wykazywać się jako pisarze. Utwory takie jak „Mistrz i Małgorzata” czy też „Ferdydurke” wykorzystywały groteskę, by poprzez przedstawienie scen w sposób komiczny poruszać, a także pokazywać na pierwszy rzut oka ukryte problemy systemu oraz wady ludzi. W przypadku Mickiewicza synkretyzm przybiera formę gatunkową, która ma zaskoczyć, a także zaciekawić odbiorcę. Mimo że u obu twórców występuje inny rodzaj synkretyzmu, ma on wspólny cel, jakim jest wzbogacenie przekazu. Autorzy poprzez synkretyzm tworzyli dzieła, które w pełni należały do nich, dawały swobodę artyście, ale również czytelnikowi.