"Pan Tadeusz" Adama Mickiewicza jest epopeją narodową. Ukazuje ona naród, w określonej chwili dziejowej. Odzwierciedla sytuację danej epoki. Łączy w sobie elementy fikcyjne z rzeczywistymi wydarzeniami historycznymi.

Akcja utworu rozgrywa się w latach 1811 - 1812. Pokazano pięć dni i wieczór z roku 1811, oraz niecały dzień 1812. Dla Polski jest to moment przełomowy. Oczekuje ona na wybuch wojny między Napoleonem a Rosją. Polacy mają również nadzieję na odbudowę państwa polskiego granicach, które istniały przed rozbiorami. W 1797 roku powstał we Włoszech utwór, napisany przez Józefa Wybickiego dla Legionów Polskich generała Jana Henryka Dąbrowskiego. Pieśń ta, zyskiwała coraz większą popularność w oddziałach legionistów na obczyźnie, jednak za pośrednictwem emisariuszy trafiła również do Krakowa, Warszawy, Poznania i innych miast, stając się symbolem wiary w wolność uciśnionej ojczyzny. W późniejszym okresie zaczęto nazywać tę pieśń Mazurkiem Dąbrowskiego i traktowano ją nieoficjalnie jako hymn.

Dla Adama Mickiewicza utwór ten był również bardzo ważny.

26 kwietnia 1842 roku w trakcie jednego z kursów literatury słowiańskiej w Paryżu stwierdził: "Sławna pieśń legionów polskich poczyna się od wierszy, które są godłem historii nowej: Jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy. Słowa te mówią, że ludzie mający w kobieto, co istotnie stanowi narodowość, zdolni są przedłużać byt swojego kraju niezależnie od warunków politycznych tego bytu i mogą nawet dążyć do urzeczywistnienia go na nowo…".

W "Panu Tadeuszu" Adam Mickiewicz ukazuje portret dawnej, szlacheckiej Polski. Pisząc w Paryżu swój epos, pragnie dodać narodowi otuchy. Tworzy go "ku pokrzepieniu serc" pogrążonych w pesymizmie Polaków.

Mazurek Dąbrowskiego będący symbolem nadziei i wolności wielokrotnie pojawia się w epopei i odgrywa w niej ważną rolę.

W pierwszej księdze poznajemy rodzinny dom Tadeusza w Soplicowie, gdzie w dworku znajdują się liczne pamiątki związane z historią Polski. Najważniejszym elementem pokoju jest dla młodzieńca stary zegar kurantowy, który wygrywa Mazurka Dąbrowskiego.

" Nawet stary stojący zegar kurantowy

W drewnianej szafie poznał u wniścia alkowy

I z dziecinną radością pociągnął za sznurek,

By stary Dąbrowskiego posłyszeć mazurek".

Dla Tadeusza jest pamiątką rodzimej tradycji, symbolem narodowym. Melodia ta jest bliska jego sercu. Daje otuchę na lepszą przyszłość. Mazurek był zapowiedzią gotowości Polaków do walki o niepodległość.

"Jeszcze Polska nie umarła,

Kiedy my żyjemy,

Co nam obca moc wydarła, Szablą odbijemy".

W czwartej księdze ksiądz Robak opowiada przebywającej z nim w karczmie szlachcie, o Napoleonie i generale Dąbrowskim, który ma przyjechać wkrótce na Litwę. Budzi nadzieję na wolność dla kraju i przypomina o obowiązku walki za ojczyznę. Mazurek Dąbrowskiego staje się symbolem zjednoczenia Litwy i Polski, a także warstw społecznych szlachty i chłopów:

"Wszyscy jednogłośnie jak na dane hasło,

Krzyknęli: "Dąbrowskiego!" Wszystko razem wrzało,

Wszystko się uścisnęło: chłop tatarski z hrabią,

Mitra z Krzyżem, Poraje z Gryfem i Korabią".

Mazurek Dąbrowskiego pojawia się również w ostatniej księdze "Pana Tadeusza". Zaręczyny Tadeusz i Zosi stały się okazją do posłuchania koncertu wykonanego na cymbałach, przez Jankiela. Grał on polskie pieśni narodowe ("Poloneza Trzeciego Maja", "Targowicę", "O żołnierzu tułaczu"), przeprowadzając słuchaczy tą muzyczną opowieścią po ostatnich latach Rzeczypospolitej. Jednym z utworów jest nieoficjalny hymn znany każdemu Polakowi, tym znamienny, że wśród zaproszonych gości jest generał Dąbrowski.

" I z trąb znana piosenka ku niebu wionęła,

Marsz tryumfalny; Jeszcze Polska nie zginęła!

Marsz Dąbrowski do Polski! - i wszyscy klasnęli,

I wszyscy: "Marsz Dąbrowski" chórem okrzyknęli!".

Mazurek Dąbrowskiego jest symbolem budzącym wspomnienia o ojczyźnie, tęsknotę i żal za utraconą wolnością. Daje również nadzieję na przywrócenie świetności Polski.

Wymowa tej pieśni jest znacząca. Nie dzieli, a łączy warstwy społeczne, pokazuje, że Polska to naród. Udowadnia, że narodowość nosimy w sobie i istnienie ojczyzny nie zależy od warunków politycznych.

Adam Mickiewicz wplatając w swój epos wątek tej pieśni, pokazuje jak wielką rolę odgrywał ten hymn w dziejach polskiego narodu. Pomagał podtrzymać świadomość narodową i dawał wiarę w odrodzenie ojczyzny.