Antyteza - wypowiedź zbudowana z dwóch sąsiadujących ze sobą i przeciwstawnych członów. Paralelizm budowy składniowej i rytmicznej obu części wypowiedzi oraz powtórzenia i kontrasty leksykalne uwydatniają kontrast znaczeniowy. Jeden z najczęściej używanych środków artystycznych w epoce baroku.

Elipsa - jedna z figur retorycznych polegająca na pominięciu jakiegoś składnika wchodzącego w skład zdania lub wyrażenia. Brak owego elementu nie zakłóca przesłania wypowiedzi, gdyż można go zrekonstruować na podstawie kontekstu. Stanowi konstrukcję zamkniętą, co odróżnia ją od wyrażeń urwanych. Dotyczy pojedynczych wyrazów, grup wyrazów lub członu syntaktycznego.

Inwersja - składniowy środek stylistyczny charakteryzujący się przestawnym szykiem wyrazów w zdaniu lub rozbiciem całościowych grup składniowych wtrąceniami.

Konceptyzm - kierunek w poezji barokowej, wywodzący się z literatury włoskiej i hiszpańskiej, polegał na uczynieniu konceptu (oryginalnego pomysłu) myślą przewodnią utworu lirycznego. Konstrukcja wierszy opierała się głównie na takich zabiegach artystycznych jak m. in.: gra słów, paradoksy, sentencje, antytezy. W takim ujęciu forma, zdeterminowana przez dominujący koncept (treść),ulegała kondensacji, a język stawał się elitarny i poetycki.

Kontrreformacja - odpowiedź Kościoła katolickiego na reformację. Ruch ten trwał od XVI do XVII wieku i miał na celu zatrzymanie szerzącego się w Europie protestantyzmu i innych odłamów wyznaniowych. Wytyczne kontrreformacji określił sobór trydencki w latach 1545 -63. Określono wyraźnie, co jest katolickie w nauce, w obyczajach kościelnych i w sztuce sakralnej. W wyniku szerzenia się religii rzymskokatolickiej znacznie uległa rozwojowi hagiografia (żywoty świętych) i powstawały nowe przekłady Pisma Świętego na języki narodowe.

Kultyzm (gongoryzm) - główny kierunek w poezji barokowej, który narodził się w Hiszpanii, za jego ojca uznaje się Luisa de Góngorę (1561 - 1627), bliski marinizmowi ze względu na bogactwo metafor i aluzji, przejawiających się w wyszukanych konstrukcjach składniowych i w urozmaiconym słownictwie. Wszystkie te zabiegi służyły zaskoczeniu odbiorcy, skłonieniu go do intelektualnego wysiłku w drodze do odczytania zaszyfrowanego głęboko w formie przesłania.

Makaronizmy - wyrazy lub całe zwroty obcego pochodzenia, zazwyczaj z języka łacińskiego, wplatane w tekst napisany w języku ojczystym.

Manieryzm - kierunek w literaturze i sztuce, powstały w XVI wieku we Włoszech, który wywarł ogromny wpływ na kształtowanie się europejskiej kultury. Stanowił on etap przejściowy między pomiędzy renesansem a barokiem. W twórczości manierystycznej dążono do harmonii i formalnej doskonałości, ważnym elementem stała się dbałość o formę i styl.

Marinizm - kunsztowny styl poezji barokowej utworzonej prze Włocha Giambattistę Marina (1569 - 1625), w którym poezja zadziwiała odbiorcę szerokim wachlarzem wyszukanych metafor i oryginalnych porównań. Przyczynił się do rozkwitu poezji erotycznej. Do polskich marinistów zalicza się Jana Andrzeja Morsztyna.

Metafora (przenośnia) - nietypowe środek artystyczny polegający na zestawieniu wyrazów o różnych znaczeniach, które, będąc w sąsiedztwie, podlegają wzajemnym zmianom znaczeniowym. Najważniejszą rolę w wypowiedzeniu metaforycznym odgrywa suma znaczeń poszczególnych wyrazów, a nie ich osobne znaczenia.

Oksymoron - stosowany najczęściej w epoce baroku zabieg retoryczny, polegający na zestawieniu w sąsiedztwie dwóch wyrazów o przeciwstawnym znaczeniu np. "żywa śmierć".

Pascal Blaise - (1623 - 62) francuski pisarz i filozof, a jednocześnie matematyk i fizyk. Autor teorii filozoficznej zakładającej odrębność nauki (jako efektu działania rozumu) i wiary, która wyznaczana jest przez porządek serca. Kładł nacisk na ułomność i słabość człowieka, który będąc jak trzcina na wietrze, jest rozdarty miedzy światem a Bogiem.

Pamiętnik - utwór prozatorski opisujący autentyczne wydarzenia, w których autor uczestniczył lub był ich bezpośrednim świadkiem. Relacja wydarzeń często jest przeplatana osobistymi wynurzeniami pamiętnikarza w postaci zapisu opinii i poglądów, uczuć i przeżyć.

Jest to dokument osobisty mogący zawierać pewne istotne informacje historyczne.

Poezja metafizyczna - to odmiana poezji, w której obok siebie występowały refleksje natury metafizycznej, egzystencjonalnej i erotycznej. Wyrażała ona sceptycyzm, bezradność i niepewność człowieka w świecie. Polskim przedstawicielem tego rodzaju poezji był Mikołaj Sęp - Szarzyński.

Przerzutnia - to zabieg polegający na zakłóceniu podziału wersyfikacyjnego poprzez wyraźne rozczłonkowanie jednolitej całości składniowo - intonacyjnej poprze umieszczenie jej części w kolejnym wersie utworu.

Sarmatyzm - określenie dotyczące polskiej kultury szlacheckiej z XVII i 1 połowy XVIII, której początki łączono z tzw. Sarmatami, czyli starożytnym ludem, który zasiedlał tereny nad dolną Wołgą. Po upowszechnieniu się poglądu o sarmackim pochodzeniu Polaków jako Słowian, polska szlachta zaczęła uznawać się za spadkobierców wszystkich szczytnych cech przypisywanych przez ówczesnych historyków Sarmatom takich jak: rycerskość, odwaga, szacunek do tradycji, patriotyzm, przywiązanie do honoru i danego słowa, szacunek dla kobiet i poddanych itp. Wyłączność rządów szlachty i ich niczym nieograniczona wolność doprowadziły tę klasę społeczną do megalomanii, konserwatyzmu i nietolerancji.

Vanitas - różne sposoby artystycznego kreowania problemu kruchości i marności ludzkiego życia.