Literatura sowizdrzalska (produkcja literacka małopolskich "klechów" i "rybałtów") jest pod względem socjologicznym, jednym z nurtów staropolskiej literatury plebejskiej, z uwagi zaś na charakter literacki i przeznaczenie, należy do piśmiennictwa popularnego, jarmarcznego czy straganowego. Wśród najciekawszych i najbardziej znaczących utworów literatury sowizdrzalskiej należy wymienić na pierwszym miejscu dwa dialogi o przygodach Szwejka- klechy Albertusa: "Wyprawę plebejską" (1590) i "Albertusa z wojny" (1596), tego samego, najpewniej anonimowego autora, wydane w słynnej Drukarni Łazarzowej, kierowanej przez Jana Januszowskiego (przyjaciel Jana Kochanowskiego, wydawca jego dzieł). Oba utwory odbiły się echem w literaturze i publicystyce staropolskiej, wywołały liczne przeróbki, kontynuacje, naśladownictwa. Dały one początek długiej serii tzw. "albertusów", a więc utworów, w których występował ucieszny klecha we własnej osobie bądź w postaciach swoich obficie rozrodzonych literackich potomków. Do "albertusów" sowizdrzalskich (inne to: kościelne, dworskie, jezuickie) nalezą również: "Komedia rybałtowska nowa" (1615), "Zwrócenie Matyjasza z Podola" (1619), "Albertus- rotmistrz" (1640).

Czołową pozycję w literaturze sowizdrzalskiej zajmują zbiory Jana z Kijan: "Nowy Sowiźnał abo raczej Nowyźnał" (1596). Osobną grupę wśród tekstów sowizdrzalskich stanowią kalendarze z przepowiedniami- humorystyczne i parodystyczne: "Minucje Sowiźnałowe A" i "Minucje Sowiźnałowe B" (ok. 1605).

Należą ponadto do literatury sowizdrzalskiej: "Kiermasz wieśniacki" (ok. 1613-1615) Jana z Wychylówki, "Sejm białogłowski" (przed 1617), "Peregrynacja dziadowska" (1612) drukowana wspólnie z "Peregrynacją Maćkową", "Sejm piekielny" (po 1615), trzy ostatnie utwory podpisał zagadkowy Januarius Sowizralius, "Carmen polsko- latinum cechu pijackiego" (1600), "Naenia abo wiersz żałosny na śmierć wielomożnego pana, jegomości Matysa Odludka, książęcia ultajskiego, wielkiego hetmana łotrowskiego" oraz dialogi rybałtowskie, z reguły poświęcone szkolnej i plebejskiej mizerii: "Potkanie Jannesa z Gregoriasem klechą" (1588), "Synod klechów podgórskich" (ok.1607), "Nędza z Bieda z Polski precz idą" (ok.1624), "Rybałt stary wędrowny" (1632), "Szkolna mizeria" (1633), "Genealogia Nisidesa z Gratisem" (1635), a także liczne inne utwory.

Termin "literatura sowizdrzalska" wywodzi się od imienia Sowizdrzała (Sowiźnała)- bohatera polskiej wersji głośnego niemieckiego zbioru opowiastek, traktujących o przygodach Tilla Eulenspiegla. Literatura sowizdrzalska tworzy nurt opozycyjny wobec literatury warstw panujących, ustabilizowanych i bogatych. Prowokacyjnie ośmiesza mity i ideały kultury "oficjalnej", zarówno szlacheckiej i kościelnej, jak też mieszczańskiej, parodiuje pojęcia etyczne i estetyczne, drwi z poetyki i ideologii, złośliwie deprecjonuje świat wartości społecznych, politycznych, moralnych i obyczajowych w tej kulturze uznawanych i cenionych. W przeciwieństwie do literatury dworskiej i szlacheckiej, była to literatura demokratyczna i ludowa. Twórcy wywodzili się ze środowiska małopolskich klechów i rybałtów.

BIOGRAFIA NOWEGO SOWIZDRZAŁA. Przebija z tekstów Jana z Kijan gorycz doświadczeń i rozczarowań, niedoli i poniżenia. Odtworzyć z nich można również życiorys rybałtowskiego autora. Motywem stałym w autobiografii "Nowego Sowiźnała" jest ustawiczna wędrówka w poszukiwaniu chleba i znośnych warunków pracy oraz związane z tym kłopoty. Zaczynały się one dla małych żaczków już w szkole. Ukończywszy lub po prostu porzuciwszy szkołę, zazwyczaj ze skutkiem nie najlepszym, potem ucieka na wieś. Wspólne wreszcie tym środowiskom było umiłowanie wolności i niezależności osobistej. Wspólne też było dążenie do wyłamania się z więzów pańszczyźnianej niewoli.

Działalność autorów sowizdrzalskich przypada na ostatnie lata XVI wieku i pierwsza połowę XVII wieku, a wiąże się najściślej z rozkwitem małopolskiego szkolnictwa parafialnego.

"Wyprawa plebańska". Nieznany z nazwiska autor przedstawił w niej komiczne perypetie wiejskiego księdza i jego niezbyt rozgarniętego sługi na krakowskim bruku, wśród przekupniów, handlarzy. Pleban przyjechał do podwawelskiego grodu, aby "wyprawić" żołnierza na wojnę z Tatrami, na Podole. Upatrzył on najlepszy materiał na "prawego rycerza" w żaku Albertusie. Pleban uzbraja mianowicie swego klechę w stare żelastwo i kupuje mu szkapę.. Drwiąca i prowokacyjna rozprawa z mitami i świętościami kultury rycersko- ziemiańskiej, wystawiająca na pośmiewisko jej ideały, z politycznym podtekstem.

"Statut" Jana Dzwonowskiego. Pochwała czarownic.

Miejsce i znaczenie literatury sowizdrzalskiej w piśmiennictwie polskim. "Wyprawa plebańska" jest pierwszym wielkim utworem staropolskiej groteski. Literatura sowizdrzalska przyniosła nowy obraz świata. Stworzyła bohatera; typ bohatera, który nie powielał mechanicznie wzorów, choć do nich nawiązywał, wyrastał zaś najpełniej z polskiego gruntu i z polskich problemów.

Wespazjan Kochowski. Twórczość. Pierwszym wybitnym dziełem Kochowskiego jest zbiór wierszy "Wespezjana z Kochowa Kochowskiego niepróżnujące próżnowanie ojczystym rymem na liryka i epigramata polskie rozdzielone". Tytuł zbioru "Niepróżnujące próżnowanie" jest przekładem łacińskiego "otium negotiosum", odsyłającego do starożytnych jeszcze tradycji. Część pierwsza "Niepróżnującego próżnowania" podzielona została na pięć ksiąg, ostatnia nazwana została "Lyricorum polskich epodon". Podziałowi temu patronował Horacy, odpowiada on czterem księgom ód i księdze epodów. Układ całości przypomina kompozycję zbioru Sarbiewskiego, który również pod jedną kartą tytułową umieścił księgi ód, księgi epodów i epigramaty. Utwory podejmujące pochwałę życia na wsi, obraz życia ziemiańskiego w utworach Kochowskiego ma charakter autobiograficzny. "Budynek" to pochwała nowego dworu w Goleniowach.

Liryki Kochowskiego odwołują się do baroku i klasycyzmu. Wyraźnie barokowa w "Niepróżnującym próżnowaniu" jest poezja religijna, reaktywująca wzory biblijne, średniowiecznej liryki brewiarzowej i popularnej pieśni. Ważna cechą liryków jest wielka rozmaitość strof, czasem bardzo skomplikowanych i nasyconych rymami. Jest to dziedzictwo liryki pieśniowej, melicznej, od początku XVII wieku uprawianej w kształcie barokowym.

UTWORY RELIGIJNE. Można wśród nich wymienić dwa poematy: "Różaniec" (1668) i "Chrystus cierpiący" (1681), zbiór epigramatów maryjnych "Ogród Panieński" (1681), liczne wiersze z "Niepróżnującego próżnowania", a także "Psalmodię polską" (1695).

"Różaniec". Kompozycja utworu Kochowskiego odpowiada ściśle kompozycji różańca. Do tego zbioru Kochowski dołączył przekłady hymnów św. Bonawentury i św. Bernarda oraz epigramaty maryjne nie ustalonego autorstwa.

Wiersz religijne w "Niepróżnującym próżnowaniu" to utwory religijne (polskie i łacińskie), które umieścił poeta w II księdze liryków. W liryce religijnej Kochowski nawiązuje do dwu tradycji: biblijnej oraz pieśni popularnych.

"Chrystus cierpiący". Kochowski przedstawia w piętnastu punktach historię męki i śmierci, zaczynając od Ostatniej Wieczerzy. Przedstawia wydarzenia na podstawie relacji czterech "Ewangelii".

"Ogród panieński", to ogród zamknięty, od średniowiecza symbolizujący Matkę Boską w ikonografii i literaturze. Matka Boska- matka wszystkich ludzi, pośredniczka i obrończyni od złego. Kochowski rozważa w "Ogrodzie panieńskim" problemy zasadnicze teologii maryjnej, kształtujące się na wschodzie i zachodzie od wczesnego średniowiecza.

"Dzieło Boskie" (1684). Kochowski uczestniczył w wyprawie wiedeńskiej. W 1684 roku publikuje dwa teksty: łacińskie dzieło historyczne "Commentarius belli adversus Turcas" i poemat "Dzieło boskie albo pieśni Wiednia wybawioneego". Ukazał dwa plany wydarzeń: ziemski i metafizyczny zamiast imienia bohatera jest właściwy oprawca zwycięstwa. Dedykacja Aleksandrowi Sobieskiemu. Kochowski opisuje wyruszenie wojsk, bitwę pod Wiedniem, spotkanie Jana III z cesarzem Leopoldem).