1. Wprowadzenie:

Epoka w europejskiej sztuce zwana "barokiem", rozpoczęła się tuż po ustąpieniu manieryzmu, czyli koło drugiej połowy XVI wieku, a jej koniec nastąpił wraz z pojawieniem się rokoka - stylu, w który przekształcił się "barok" ok. 1730 roku. Pierwsze przejawy sztuki barokowej pojawiły się we Włoszech, a konkretnie w Rzymie, a następnie rozpowszechniły się one po całej Europie. Styl barokowy objął wszystkie dziedziny sztuki, za której kształt odpowiadał głównie Kościół i państwo.

Sztuka baroku to odzew na liczne przemiany religijne, społeczne i polityczne, jakie nastąpiły w Europie w szesnastym wieku. Za datę otwierającą barok uznaje się rok 1664, w którym niejaki Claude Perrault - architekt zaprojektował wschodnią fasadę Luwru. Od tego wydarzenia w sztuce pojawiła się różnorodność motywów i zdobień, budowano fontanny, mosty, pomniki, wykształciła się sztuka ogrodowa (styl francuski i angielski).

2. Architektura baroku:

Barokowe budynki charakteryzowała dynamika i monumentalność, zarówno we wnętrzach, jak i na zewnątrz dominowało umiłowanie dekoracyjności, form ornamentalnych oraz związanego z tym przepychu. Dbano o wszelkie efekty związane z grą światła i cienia, o charakterystyczne wyginanie elewacji, przerywanie gzymsów. Wnętrza budynków często były zdobione bogatymi sztukateriami i malowidłami (zazwyczaj iluzjonistycznymi). W sposób szczególny łączono architekturę z malarstwem i rzeźbą, wszystkie te elementy stanowiły część żywego organizmu. Ponieważ barok narodził się we Włoszech, dlatego też pierwowzorem dla stylu barokowej architektury był niewątpliwie rzymski kościół jezuicki Il Gesú (1568 - 1584). Pojawiały się rozmaite elewacje i rzuty kościołów, budowano fasady parawanowe, ciekawe wieże i kopuły na rozwidleniu naw, plany zazwyczaj były podłużne, podłużno - centralne albo eliptyczne. Klasztory, podobnie jak pałace, cechowały się monumentalizmem (Weingarten, Göttweig).

W świeckiej architekturze barokowej pałac położony był pomiędzy dziedzińcem a ogrodem (np. Wersal, Vaux-le-Vicomte, Würzburg, Schönbrunn). We wnętrzu pałacowym często na głównej osi mieścił się salon i bogata klatka schodowa. Ogród skonstruowany był na zasadzie układu osiowo - geometrycznego i promienistego. Budowano także owalne, okrągłe lub prostokątne place, w których widoczne było rozgałęzienie arterii.

Do najciekawszych barokowych zabytków zalicza się m. in.: pałac Ludwika XIV w Wersalu, wiedeński kościół św. Karola Boromeusza, rzymski kościół San Carlo alle Quattro Fontane, kościół św. Piotra i Pawła w Melku czy kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie.

Najsłynniejsze ośrodki architektury barokowej to:

- Włochy, gdzie tworzyli tacy architekci jak: G.L. Bernini, C. Maderna, F. Borromini, P. da Cortona, B. Longhena, G. Guarini, F. Juvara,

- Niemcy: J.B. Neumann, D. Zimmermann, M.D. Pöppelmann, bracia Asam,

- Czechy: Ch.J.K. Dientzenhoferowie,

- Austria: J.B. Fischer von Erlach, J. von Hildebrandt,

- Francja: F. Mansart, J. Hardouin-Mansart, L. Le Vau, C. Perrault, A. Le Nôtre,

- Anglia: I. Jones, Ch. Wren - głównie kierunki klasycyzujące.

3. Zdobnictwo barokowe:

Do najpopularniejszych metod zdobniczych w dobie baroku należały przede wszystkim stiuki, których wykonanie polegało na nakładaniu na ścianę elementu wykonanego ze szlachetnego tynku (masy gipsowej), który naśladował marmur lub inne kamienie, zewnętrzną warstwę owej ozdoby wykonywano z wapna i marmurowego pyłu, alabastrowego gipsu, kleju kostnego z różnymi barwnikami. Po stwardnieniu, stiuk był skrupulatnie szlifowany, a następnie polerowany.

Znana była także technika zdobnicza, zwana: intarsją, która polegała na wykładaniu jednych powierzchni z drewna innymi gatunkami tego samego tworzywa (drewna), co dawało ciekawe mozaiki. Inkrustacją zaś nazywano wykładanie powierzchni jakiegoś przedmiotu innymi materiałami, które układano w różne ciekawe wzorki.

4. Rzeźba barokowa:

Rzeźby barokowe współgrały z architekturą, którą zdobiły tzw. sztukaterie, kamienne i drewniane rzeźby (polichromowane). Tworzono nowe pomniki, nagrobki. W ogrodach często stały pomniki przedstawiające postacie bądź wątki religijne, mitologiczne czy symboliczne. Barokową rzeźbę charakteryzowała przede wszystkim dynamika i ruch, patetyczność, teatralność gestu, postaci ujęte były w ruchu, miały wyrażać uczucia i silne stany ekstazy.

Najsłynniejsi europejscy rzeźbiarze: we Włoszech: G.L. Bernini, A. Algardi; we Francji: P. Puget, Ch.A. Coysevox, F. Girardon; w Hiszpanii: J.M. Montanés, A. Cano; w Polsce: J.Ch. Falconi, B. Fontana, A. Schlüter.

5. Malarstwo barokowe:

Na kształt i styl barokowego malarstwa na przełomie wieków XVI i XVII ogromny wpływ wywarły rzymskie środowiska artystyczne, głównie nurt naturalistyczny, którego przedstawicielem był niewątpliwie Caravaggio (tzw. caravaggionizm) oraz klasycystyczny, reprezentowany przez Carraccicch, G. Reni i Domenichino, wreszcie swoje piętno odcisnęła także wenecka szkoła kolorystyczna. Wymienione wyżej prądy malarskie przeplatały się z modami mistyczno-symbolicznymi i tendencjami sztuki dworskiej (głównie w państwach katolickich).

Tematyka symboliczno - mistyczna i martyrologiczna przejawiała się zwłaszcza w malarstwie religijnym, zaś w malarstwie dotyczącym profanum dominowały wątki mitologiczne, alegoryczne, historyczne, z drugiej strony tworzono portrety, malowano pejzaże, martwą naturę, scenki rodzajowe (głównie w malarstwo holenderskie, flandryjskie i hiszpańskie). W kompozycji barokowych obrazów przejawiały się układy diagonalne, widoczna była także silna gra światłocieniem. Iluzjonizm stosowany był w malarstwie ściennym (Guercino, P. da Cortona, A. Pozzo). W malarstwie i rzeźbie iluzjonistycznej głównie operowano perspektywą linearną i powietrzną. Przyczyną zacierania się granic między iluzją a rzeczywistością było nieustanne mieszanie się, przenikania i uzupełniania się różnych sztuk.

Ośrodki malarstwa barokowego:

- Hiszpania: D. Velázquez, F. de Zurbarán, B.E. Murillo,

- Flandria: P.P. Rubens, A. van Dyck, J. Jordaens,

- Holandia: F. Hals, Rembrandt, J. Vermeer van Delft),

- Francja: G. de La Tour, N. Poussin, C. Lorrain, Ch. Le Brun, H. Rigaud,

- Polska: T. Dolabella, J. Tretko, M.A. Palloni, J. Szymonowicz - Siemiginowski. W kraju rozwinęło się również rzemiosło artystyczne, zajęto się produkcją ceramiki, mebli, także popularnością cieszyło się tkactwo.