Wiek XVI wiek określany jest "złotym wiekiem", ponieważ wniósł ogromne zmiany w polskiej kulturze, polityce i gospodarce. Polska była w tym okresie potęgą polityczną, militarną, kulturalną i ekonomiczną. Kraj był wówczas zasobny i rozległy. Rozwijała się gospodarka. Eksportowaliśmy drewno, zboże, bydło rzeźne i wiele innych produktów rolnych do zachodniej Europy, gdzie istniało na nie duże zapotrzebowanie. Transport towarów odbywał się Wisłą przez Gdańsk. Rozpowszechnił się typ gospodarki folwarczno - pańszczyźnianej, rozwijało się rzemiosło, handel, wzrosła ilość miast. Podczas ostatniej wojny z Zakonem Krzyżackim w latach 1519 - 1521 odnieśliśmy wielki sukces polityczny, a wielki mistrz zakonu Albrecht Hohenzollern złożył Zygmuntowi I Staremu na rynku w Krakowie hołd lenny ze swoich ziem, stając się lennikiem Rzeczypospolitej. Polska miała silną pozycję międzynarodową. Podczas gdy w Europie rozwijał się absolutyzm na ziemiach polskich tworzył się ustrój demokracji szlacheckiej. Panująca szlachta utożsamiała się z narodem, a pojęcie "Rzeczpospolita" oznaczało nie republikę, lecz monarchię parlamentarną szlacheckiej wspólnoty. Szlachta rządziła i wraz z duchowieństwem żyła i bogaciła się kosztem stanu mieszczańskiego i chłopstwa, pozbawionych jakichkolwiek praw politycznych i ekonomicznych. Sukcesy polityczne, militarne i rozwój gospodarki wpływały na polską kulturę, wyznaczoną przez renesansowy humanizm i reformację. Polacy zaczęli interesować się nauką, wyjeżdżali na europejskie uniwersytety, aby zdobywać wszechstronna wiedzę. Dużym powodzeniem cieszyły się uczelnie włoskie, gdzie studiowała młodzież szlachecka, mieszczańska, a nawet chłopska. Unowocześniono program nauczania, który wypełniono duchem humanizmu. Człowiek umieszczany był w centrum zainteresowania, krytykowano dotychczasowe średniowieczne poglądy, które zastępowano racjonalistycznymi myślami. Studia humanistyczne obejmowały różne dziedziny ludzkiej aktywności, między innymi sztukę, literaturę i filozofię. Retoryce i gramatyce przypisywano rolę nadrzędną nad filozofią, moralności, prawem i medycyną. Polskę łączyły ożywione kontakty z Włochami. Na dwór króla Kazimierza Jagiellończyka przybył włoski humanista Filip Buonaccorsi zwany Kallimachem. Jemu powierzono wychowanie młodych królewiczów. Królewscy wychowankowie wybitnego humanisty niebawem objęli europejskie trony. Władysław został w 1471 roku królem Czech a od 1490 roku zasiadał też na tronie węgierskim. Od 1488 roku gościł w Krakowie niemiecki wędrowny humanista Konrad Celtis, który stworzył w Europie humanistyczne towarzystwo. Wśród jego sympatyków znaleźli się profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego, między innymi Wojciech z Brudzewa i Wawrzyniec Korwin. Po śmierci Kazimierza Jagiellończyka tron w Polsce objął Jan Olbracht, a jego doradcą został Kallimach. Za panowania Zygmunta I Starego dotarły również do Rzeczypospolitej reformatorskie nauki Marcina Lutra i Jana Kalwina, a w latach 20 - tych XVI wieku luteranizm przyjął się we Wrocławiu i Gdańsku, natomiast kalwinizm stał się popularny wśród szlachty małopolskiej i litewskiej. Za panowania Zygmunta II Augusta zawitała do Polski kontrreformacja, a jej wyznawcami byli Jezuici, którzy zakładali liczne szkoły średnie. Druga żona Zygmunta I Starego Bona Sforza roztoczyła patronat nad rzemiosłem artystycznym, zwłaszcza hafciarstwem. Interesowała się muzyką i złotnictwem. Jedną z najstarszych w Europie Środkowo - Wschodniej uczelni uniwersyteckiej była Akademia w Krakowie (Uniwersytet Jagielloński) ufundowana w 1364 roku przez króla Kazimierza III Wielkiego. Jej organizacja i funkcjonowanie oparte było na typie bolońskim, chociaż nosiła cechy uczelni państwowej, bo profesorowie uzyskali uposażenie ze skarbu monarszego. Składała się z trzech wydziałów: sztuk wyzwolonych, medycyny i prawa. Odnowili ją kolejni władcy, między innymi Władysław Jagiełło i królowa Jadwiga. Uniwersytet osiągnął wysoki poziom naukowo - kulturowy, a Kraków stał się miastem nauki. Wybitnymi wykładowcami Akademii Krakowskiej byli Marcin Król, Wojciech z Brudzewa, Marcin Bylica i Jan z Głogowa. Wśród uczonych wymienić można Mateusza z Krakowa i Stanisława ze Skarbimierza. Warto wspomnieć też Pawła Włodkowica, Jana Długosza, Mikołaja Kopernika, Andrzeja Frycza Modrzewskiego i Jana Kochanowskiego. Sytuację europejskich uczelni zmieniła reformacja oraz kontrreformacja, ponieważ szkoły nabrały charakteru wyznaniowego, narodowego, a nawet regionalnego. Na Akademii Krakowskiej studiowała młodzież między innymi z Węgier, Włoch, Niemiec, Słowacji i Czech. Wynalezienie druku miało ogromny wkład na rozwój kultury. Zaczęły powstawać drukarnie oraz firmy wydawnicze. Pierwszą oficynę drukarską utworzono w Krakowie, ale pierwsze słowa w języku polskim wydrukowała oficyna Kaspra Elyana z Wrocławia. Najsłynniejszym ośrodkiem wydawniczym okazał się Kraków. Działało tu osiem oficyn drukarskich, podczas gdy w całej Rzeczypospolitej na początku XVII stulecia było ich 20. Mimo skromnych nakładów nie przekraczających 1000 egzemplarzy książka docierała do szerokich warstw społecznych. Stała się powszechnie dostępna, co przerwało monopol kleru oraz bogatej szlachty na jej posiadanie. Powstawały biblioteki i czytelnie. Polacy osiągnęli w nauce i sztuce poziom europejski. Wśród słynnych pisarzy politycznych był Andrzej Frycz-Modrzewski i Piotr Skarga. Modrzewski był zwolennikiem reform ustrojowych, a swoje poglądy przedstawił w dziele "O naprawie Rzeczypospolitej", gdzie dokonał krytyki społeczeństwa polskiego. Głosił hasła równości i wolności. Z jego krytycyzmu wypływał program gruntownych reform państwa i naprawy stosunków społecznych. W tym okresie zasłynęła twórczość Jana Kochanowskiego, Łukasza Górnickiego, Jana Dantyszka, Mikołaja Reja, który pierwszy porzucił łacinę na rzecz języka polskiego. Wybitnym astronomem był Mikołaj Kopernik, twórca heliocentrycznej teorii budowy świata, którą opublikowano drukiem w dziele "O obrotach ciał niebieskich". Maciej Miechowita w "Traktacie o dwóch Sarmacjach" po raz pierwszy wydanym w 1517 roku przybliżył historię i wiedzę o wschodnich rejonach Europy. Marcin Kromer napisał dzieło "Polonia", gdzie przedstawił stosunki kulturowe, gospodarcze i ustrojowe panujące w Polsce. Swoje miejsce w historii znalazł również Stańczyk, nadworny błazen króla Zygmunta I Starego. Język polski używano w dyskusjach politycznych i polemikach. Literaturą zaczęli interesować się mieszczanie, a także chłopi. Świecki charakter literatury spowodował, że jej odbiorcami były szerokie kręgi społeczeństwa. W utworach mówiono o przeżyciach ludzkich oraz poruszano problematykę społeczną. Za największego poetę epoki polskiego odrodzenia uważany jest Jan Kochanowski, który był twórcą między innymi licznych wierszy epickich, pieśni, fraszek, dramatów, trenów i liryk. W epoce renesansu wysokim poziomem mogła poszczycić się muzyka, która rozwijała się na krakowskim dworze królewskim pod czujną opieką mecenatu królewskiego. W tej dziedzinie zasłynął Mikołaj Gomółka, który uchodzi za najwybitniejszego kompozytora odrodzenia. W budownictwie rozwinął się polski styl renesansowy. Jego najlepsze osiągnięcia to Kaplica Zygmuntowska na Wawelu i krużganki arkadowe wokół dziedzińca na Wawelu oraz attyki na mieszczańskich kamieniczkach w Kazimierzu Dolnym, Krakowie, Zamościu i wielu innych miastach. Wzorem katedry wawelskiej powstały potężne zamki z arkadowymi dziedzińcami. Wymienić tu można Zamek w Tenczynie (nazywany drugim Wawelem), w Pieskowej Skale, zamek Firlejów w Janowcu, zamek królewski w Niepołomicach koło Krakowa. Z końca XVI wieku pochodzą posiadłości Leszczyńskich w Baranowie Sandomierskim i Krasickich w Krasiczynie. W roku 1517 Bartłomiej Berecci przedłożył królowi projekt kaplicy na Wawelu, którą budowano w latach 1519-1531. Berecci sprowadził z Węgier czerwony marmur, potrzebny na rzeźby. Kaplica w kształcie sześcianu nakrytego kopułą posiadała idealny, najlepszy w opinii artystów renesansu plan. Jej wnętrze było bardzo bogato zdobione motywami dekoracyjnymi, na których pojawiają się maszkarony, sploty roślinne, igraszki bóstw morskich, pęki owoców i herby Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Rzeźbę figuralną w kaplicy reprezentują pomniki nagrobne polskich królów Zygmunta Starego, Zygmunta Augusta oraz płyta wyobrażająca królową Annę Jagiellonkę. Ponadto w niszach umieszczone są posągi świętych. Przy wykańczaniu kaplicy współpracował z mistrzem Bereccim wybitny rzeźbiarz Jan Maria Padovano. Do wybitnych ludzi kultury i sztuki którzy działali w Polsce zaliczamy między innymi Franciszka Florentczyka, wspomnianego Bartłomieja Berecci, Benedykta Sandomierzanina, Hansa Durera, Stanisława Samostrzelnika, Santi Gucciego, Jan Maria Padovano, Sebastiana Tauerbacha. Mecenat artystyczny roztaczali też magnaci, którzy naśladując królów budowali i przebudowywali wspaniałe siedziby. Rozwinęła się renesansowa rzeźba i malarstwo.