W 1807 roku utworzone zostało przez Napoleona Księstwo Warszawskie. Fakt ten przekreślił dzieło rozbiorowe. Polacy odbierali to jako początek odrodzenia ojczyzny. A jak do tego dokładnie doszło?

W 1806 roku powstała IV koalicja antyfrancuska, którą utworzyły Anglia, Austria, Królestwo Neapolitańskie, Prusy, Rosja, Szwecja. Król pruski Fryderyk Wilhelm III był przekonany, że jego armia jest niezwyciężona. Jednak 14 października 1806 roku wojska francuskie odniosły dwa zwycięstwa pod Jeną i Auerstadt. Tym samym w ciągu jednego dnia upokorzona została armia uchodząca za najlepszą w Europie. Już 27 października 1806 roku Bonaparte wkroczył do Berlina , ale wojna nie była jednak skończona.

Właśnie do Berlina cesarz Francuzów wezwał Jana Henryka Dąbrowskiego oraz Józefa Wybickiego. Nakazał im przygotować odezwę do Polaków z wezwaniem do walki zbrojnej. Ostatecznie w dokumencie znalazły się słowa Napoleona "Obaczę, jeżeli Polacy godni są być narodem". Oznacza to, że Polakom w zasadzie nic nie obiecywano. W listopadzie 1806 roku armia Napoleona wkroczyła już do Wielkopolski, co doprowadziło do powstania przeciwko Prusom. Największe sukcesy osiągnięto w Kaliskiem, dzięki czemu Francuzi szybciej wkroczyli do Warszawy. Wtedy olbrzymie nadzieje na wyzwolenie miała zarówno ludność miejska, szlachtachłopi, którzy liczyli jeszcze na wyzwolenie z poddaństwa i pańszczyzny. Ale Bonaparte nie chciał przeprowadzać jeszcze radykalnych zmian ustrojowych.

W styczniu 1807 roku powołał Komisję Rządzącą. Do jej zadań należała władza nad "Polską zdobytą na królu pruskim". W jej skład wchodziło 7 osób, z czego większość to arystokraci z Sejmu Czteroletniego. Bonaparte powierzył dowództwo nad wojskiem Józefowi Poniatowskiemu. Szybko zmobilizowano w sumie 30 tysięcy żołnierzy, które rozmieszczono w trzech legiach. Na ich czele stali odpowiednio książę Józef Poniatowski, generał Jan Henryk Dąbrowski oraz generał Józef Zajączek.

Działania wojenne toczyły się dalej. Połączone siły prusko-rosyjskie zostały rozbite pod Iławą (8 luty 1807 rok) i Frydlandem (14 czerwiec 1807 rok). Ostatecznie w Tylży zawarto pokój francusko-rosyjski (7 lipiec 1807) oraz francusko-pruski (9 lipiec 1807). Traktaty te uznaje się za wielki sukces Napoleona. Wyraźnie zachwiana została pozycja Prus, które utraciły ziemie zagarnięte w trakcie drugiego i trzeciego rozbioru Polski. Na nich utworzono Księstwo Warszawskie.

Władcą tego państwa został elektor saski - Fryderyk August, ale niezwykle rzadko przebywał on na ziemiach polskich. Praktycznie władza spoczywała w rękach ministrów.

Księstwo Warszawskie było państwem o wielkości 104 tysięcy kilometrów kwadratowych, w którym mieszkało 2,6 miliona osób. obszar podzielono na 6 departamentów: warszawski, kaliski, poznański, bydgoski, płocki i łomżyński. Te z kolei dzieliły się jeszcze na powiaty.

W dniu 22 lipca 1807 roku Napoleon nadał Księstwu Warszawskiemu konstytucję, która likwidowała poddaństwo osobiste chłopów. Mógł on odejść ze wsi oraz wystąpić przeciw właścicielowi ziemskiemu. Nie poruszono jednak kwestii prawa chłopa do gruntu. Ponadto konstytucja wprowadzała zasadę równości wobec prawa i kodeks cywilny Napoleona. Ustrój Księstwa Warszawskiego wzorowany był na ówczesnej Francji oraz państwach podległych Napoleonowi. W ten sposób Bonaparte wprowadzał w życie zdobycze rewolucji francuskiej. Polski charakter państwa zapewniały pośrednio dwa postanowienia. Urzędy sprawować mogli tylko obywatele Księstwa. Ponadto wszelkie akta urzędowe miały być podpisywane w języku narodowym.

21 grudnia 1807 roku wydano dekret królewski, który formalnie uznawał zasadę wolności chłopa. Miał on do wyboru albo odejść ze wsi bez żądnego majątku, albo zostać na miejscu akceptując warunki narzucone przez pana. W pierwszych miesiącach po uchwaleniu dekretu chłopi dość licznie opuszczali swoich dziedziców.

Od 1808 roku wprowadzono powszechny obowiązek służby wojskowej. Do armii wcielano mężczyzn w wieku 20-28 lat, a ich służba miała trwać 6 lat. Ogólnie 60 procent budżetu Księstwa Warszawskiego przeznaczano właśnie na utrzymanie wojska.

W 1809 roku obszar Księstwa Warszawskiego został powiększony, dzięki zwycięskiej wojnie Napoleona z V koalicją antyfrancuską, którą utworzyły Austria, Anglia, Hiszpania oraz Portugalia. Konflikt objął również polskie ziemie. 19 kwietnia 1809 roku rozegrana została bitwa pod Raszynem (na przedpolach Warszawy). Nie została ona rozstrzygnięta, ale książę Józef Poniatowski odniósł niewątpliwie sukces moralny i militarny. Miał do dyspozycji 11 tysięcy żołnierzy, a armia austriacka liczyła około 25 tysięcy.

Jednak losy całej wojny rozstrzygnęły się w bitwie pod Wagram (5-6 lipiec 1809 rok). Zwycięstwo w tym starciu odniosła armia napoleońska, a przeciwnik poprosił o rozejm. Pokój francusko-austriacki podpisano 14 października 1809 roku w Schőnbrunn w pałacu cesarskim pod Wiedniem. Austria zepchnięta została praktycznie do roli państwa wasalnego wobec Napoleona i utraciła 1/3 terytorium (Triest, Kraina, część Karyntii, Istria oraz Salzburg). Wtedy też obszar Księstwa Warszawskiego został powiększony o ziemie trzeciego zaboru austriackiego i wynosił 142 tysiące kilometrów kwadratowych. Zamieszkiwało go 4,3 miliona ludności.

Od 1810 roku narastał konflikt z Rosją, która aby nie pogłębiać kryzysu gospodarczego łamała blokadę kontynentalną. Dla państwa Aleksandra I niezwykle ważny był wówczas eksport płodów rolnych i leśnych właśnie do Anglii. Ponadto car niechętnie patrzył na powiększenie Księstwa Warszawskiego. W efekcie 22 czerwca 1812 roku Napoleon w specjalnej odezwie ogłosił rozpoczęcie "drugiej wojny polskiej", a w dwa dni później wkroczył na ziemie rosyjskie. Księstwo Warszawskie dostarczyło w sumie blisko 90 tysięcy żołnierzy do Wielkiej Armii. Słynny V korpus dowodzony przez księcia Józefa Poniatowskiego był czysto polski i znajdowało się w nim 35 tysięcy osób.

Niepowodzenia Napoleona w Rosji doprowadziły do powstania VI koalicji antyfrancsukiej. Losy wojny rozstrzygnęły się w dniach 16-19 października 1813 roku. Wtedy miała miejsce tzw. bitwa narodów pod Lipskiem, która zakończyła się klęską Napoleona. Los jego Francji i państw takich jak Księstwo Warszawskie był praktycznie przesądzony. 30 maja 1814 roku podpisano pokój w Paryżu. Ustalono, że Francja powróci do granic z 1792 roku (tj. sprzed pierwszych aneksji). Sprawy dotyczące likwidacji systemu napoleońskiego miały rozstrzygnąć się w trakcie kongresu pokojowego. Miał być zwołany do Wiednia w ciągu dwóch najbliższych miesięcy. I to właśnie tam zapadła ostateczna decyzja o likwidacji Księstwa Warszawskiego.