Z ideami socjalistycznymi młodzież polska spotykała się podczas studiów na rosyjskich uniwersytetach. Zapoznawała się tam z ruchem narodnickim i czytała socjalistyczne czasopisma zawierające przetłumaczone teksty Marksa oraz Engelsa. Polscy działacze socjalistyczni za główny cel uznali przekazanie robotnikom idei socjalistycznych, a także nauczenie robotników działania w sposób zorganizowany. Pionierem socjalizmu polskiego był Ludwik Waryński, który był pracownikiem fabryki Lilpopa. Dzięki niemu założone tam zostały pierwsze kółka robotnicze. Podczas zebrań czytane i omawiane były pisma o charakterze socjalistycznym. W zrozumiały dla robotników sposób tłumaczone były idee marksistowskie. Organizowane były Kasy Oporu gdzie robotnicy mogli gromadzić pieniądze na wypadek wybuchu strajku.

Równocześnie kształtowało się środowisko emigrantów politycznych w Szwajcarii. Powstało tam pierwsze polskie czasopismo socjalistyczne o nazwie "Równość". było ono redagowane przez Kazimierza Dłuskiego, Stanisława MendelsonaLudwika Waryńskiego, który wyemigrował z kraju. Ich współpracownikami byli Zygmunt Balicki (w późniejszym czasie został on działaczem narodowym) oraz Bolesław Wysłouch (w późniejszym czasie założył ruch narodowy). W 1880 r. w Genewie doszło do zjazdu polskich działaczy socjalistycznych. Tam też zaczął się spór, który wiele lat towarzyszył socjalizmowi polskiemu, a w ostateczności doprowadził do rozłamu. Spór ten dotyczył stosunku do walki o niepodległość Polski. Część socjalistów na czele z Waryńskim (tzw. "międzynarodowcy") twierdziła, że należy zapomnieć o odzyskaniu niepodległości. Argumentowali to faktem, że patriotyczne hasła poważnie zagrażają tworzącej się świadomości warstwy robotniczej i powodują wrogie nastawienia do proletariatów innych krajów. Twierdzili oni, iż zbliżająca się rewolucja sama rozwiąże kwestię narodową. Pozostali działacze socjalistyczni pod przywództwem Bolesława Limanowskiego (tzw. "niepodległościowcy) uważali, że nie można rozdzielać patriotyzmu od socjalizmu. Byli zdania, że nie można odrzucać haseł niepodległościowych, bo każdy robotnik jest częścią narodu, a postulaty niepodległościowe są również bliskie warstwie robotniczej. W 1881 r. w Szwajcarii zaczęło ukazywać się pismo "Przedświt". Jednym z jego redaktorów był Ludwik Waryński. Bolesław Limanowski założył natomiast Stowarzyszenie Socjalistyczne "Lud Polski". Ludwik Waryński powrócił w 1882 r. do Warszawy gdzie rozpoczął budowę Socjalno-Rewolucyjnej Partii "Proletariat". Celem ugrupowania było upaństwowienie środków produkcji i ziemi. Miało ono także walczyć o prawa socjalne i demokratyczne swobody dla obywateli. Metodą walki miały być strajki, demonstracje i różnego rodzaju działania propagandowe. Program partii potępiał wyraźnie wszelkie postulaty niepodległościowe. Mówił natomiast o równouprawnieniu wszystkich narodów. Działacze partii dotarli do większości fabryk i zakładów przemysłowych, co przyczyniło się znacznie do wzrostu ich wpływów w środowisku robotników. Cały czas dochodziło jednak do aresztowań wśród członków ugrupowania. W 1883 r. uwięziony został Ludwik Waryński. W 1889 r. zmarł on w Szlisselburgu. Pod koniec lat osiemdziesiątych działalność ugrupowania zaczęła zamierać. Jednak nie wszyscy socjalistyczni działacze zostali złapani, a idee socjalistyczne zdążyły się rozpowszechnić i stały się celem działań warstwy robotniczej. Ruch socjalistyczny nie zakończył się. W 1888 r. Ludwik KulczykiMarcin Kasprzak założyli II Proletariat.1889 r. Julian Marchlewski założył Związek Robotników Polskich. Miał on za zadanie wspomóc robotników walczących o prawa socjalne i polepszenie sytuacji materialnej. Polscy działacze socjalistyczni wzięli udział w dwóch zjazdach, które miały miejsce w 1889 r. w Paryżu. Wtedy to doszło do wyłonienia się II Międzynarodówki. "Międzynarodowcy" i "niepodległościowcy" występowali osobno.

W 1892 r. w Paryżu doszło do zjazdu polskich socjalistów, podczas, którego powstać miała jednolita partia. Spotkali się wówczas Stanisław Mendelson, Bolesław Limanowski, Feliks Perl, Stanisław Wojciechowski (w późniejszym czasie został on prezydentem RP) i Stanisław Grabski (w późniejszym czasie był on działaczem ruchu narodowego). Utworzyli oni Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich, a także zapowiedzieli powstanie Polskiej Partii Socjalistycznej. Partia przekazała swój program polskim środowiskom socjalistycznym. Został on zaakceptowany m.in. przez Józefa Piłsudskiego, który był przywódcą PPS w latach 1895-1900 r. W marcu 1893 r. założone zostały pierwsze oddziały PPS. W lipcu tego samego roku część działaczy na czele z Różą LuksesemburgJulianem Marchlewskim uznała, że program paryski odszedł od idei socjalistycznych. Założyli oni wkrótce Socjaldemokrację Królestwa Polskiego. Róża Luksemburg uważała, że zabory są ściśle powiązane ze swymi państwami zaborczymi i dlatego nie można walki rosyjskiej i niemieckiej warstwy robotniczej postrzegać w kontekście narodowym. Twierdziła, że dążenie do niepodległości jest bezcelowe.

Rok 1893 przyniósł wyraźny i trwały rozłam w środowisku polskich socjalistów. Pod koniec XIX i na początku XX wieku PPS znacznie poszerzyła swą działalność. Wydawane przez PPS pismo "Robotnik" kierowane w latach 1894-1900 przez Józefa Piłsudskiego trafiało do bardzo wielu ludzi i rozchodziło się w bardzo dużych nakładach. W tym czasie znacznie zaostrzył się konflikt między "niepodległościowcami" i "międzynarodowcami". W 1896 r. podczas kongresu II Międzynarodówki spotkały się dwie delegacje socjalistów polskich. Działacze PPS chcieli, aby Międzynarodówka zawarła w swoim programie hasło walki o niepodległość. Członkowie SDKP uznawali natomiast dążenie do niepodległości za szkodliwe dla ruchu robotniczego. Kongres odrzucił obydwa projekty i uznał, że każde państwo ma prawo do decydowania o własnym losie. Pod koniec XIX w. Adolf Warski-WarszawskiFeliks Dzierżyński przyczynili się do ożywienia działalności SDKP i rozciągnęli wpływy partii na teren Litwy. Dlatego też w 1900 r. ugrupowanie zmieniło nazwę na Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy.

W innych zaborach działalność socjalistów miała znacznie mniejsze znaczenie i przybierała odmienne formy. Na terenie Galicji nie istniała przemysłowa klasa robotnicza, lecz socjalistyczne hasła docierały do inteligencji, drobnomieszczaństwa i rzemieślników. W latach siedemdziesiątych w Galicji działał Bolesław Limanowski. Dzięki niemu powstawały kółka oświatowo-propagandowe. Działalność taka była na terenie Galicji legalna. Zupełnie inaczej było w Królestwie Polskim. W 1892 r. założona została Galicyjska Partia Socjaldemokratyczna. W tym samym roku zaczęła wydawać ona czasopismo "Naprzód". Wkrótce zmieniła ona nazwę na Polska Partia Socjaldemokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego. Od początku swego istnienia partia ta była całkowicie legalna. Wybory do parlamentu były dla niej jednym z głównych sposobów walki. Na czele partii stali: Ignacy Daszyński, Zygmunt Marek, Herman LibermannJędrzej Moraczewski.1893 r. powstał oddział PPS w zaborze pruskim. Była to partia nieliczna i nie odgrywała znaczącej roli.