PODOBIEŃSTWA ZACHODZĄCE MIĘDZY POWSTANIAMI LISTOPADOWYM I STYCZNIOWYM:

  1. Wspólny przeciwnik - obydwa były wymierzone przeciwko jednemu z zaborcy - Rosji.
  2. Miały miejsce na terenie Królestwa Polskiego.
  3. Celem walczących było odzyskanie niepodległości przez Polskę.
  4. Główną grupą społeczną zaangażowaną w powstanie była szlachta - nie udało się pozyskać na większą skalę mieszczan, chłopi brali w nich udział bardzo nielicznie, głównie z powodu ciągle niezałatwionego dostatecznie przez polskich panów problemu uwłaszczenia.
  5. Duże znaczenie biorąc pod uwagę decyzję o wybuchu powstania odgrywały czynniki zewnętrzne. Po pierwsze sytuacja w samej Rosji: przed pierwszym powstaniem poniosła klęskę w wojnie z Turcją, a przed drugim miała za sobą szereg niepowodzeń w wojnie krymskiej. Poza tym patrząc na sytuację międzynarodową można uznać ją za katalizator obydwóch powstań: najpierw były sukcesy rewolucji lipcowej we Francji i udane powstanie w Belgii, a potem doszło do zjednoczenia Włoch (Polacy z uwagą śledzili to, co działo się na arenie międzynarodowej po to by potem powielać wzorce proponowane przez Włochów, np. tak jak oni wydawali manifesty patriotyczne). Warto również podkreślić niebagatelny wpływ postawy reprezentowanej przez Francję, która najpierw zachęcała w pewien sposób Polaków do wzniecenia powstania w 1830 roku, chcąc w ten sposób odwrócić uwagę Rosji od wydarzeń zachodzących w Europie Zachodniej, a przed 1863 rokiem słowa Napoleona III można było odczytać jako nieformalną zapowiedź pomocy z jego strony, gdyby doszło do wybuchu powstania.
  6. Bezpośrednim powodem wybuchu obydwóch powstań była polityka prowadzona przez Rosję, czyli łamanie praw zagwarantowanych Polakom w konstytucji i represje głównie o charakterze rusyfikacyjnym. Wszystko to owocowało wzrostem negatywnych nastrojów wśród społeczeństwa i w końcu prowadziło do buntu. Podobnie można powiedzieć, że o bezpośrednim momencie wybuchu powstania również decydowała w dużym stopniu właśnie Rosja i jej postawa jak zaborcy w stosunku do Polaków. Powstańcy z 1830 nie mogli zwlekać dłużej z wybuchem powstania w obawie przed dekonspiracją i aresztowaniem spiskowców, a nawet więcej - Europie Zachodniej groziła interwencja wojsk rosyjskich, co nie odbyłoby się bez bezpośredniego zaangażowania polskich żołnierzy, a jeszcze armia rosyjska maszerując na zachód zajęłaby pod pretekstem interwencji ziemie polskie i stacjonowała tam nie wiadomo jak długo, tamując ostatecznie swobodę działania polskich konspiratorów. Z kolei w 1863 roku bezpośrednim powodem wybuchu powstania była groźba masowego poboru młodych ludzi do wojska rosyjskiego, tak zwanej branki.
  7. Przed wybuchem obydwóch powstań prace przygotowawcze miały charakter konspiracyjny, działały nielegalne organizacje polityczne, które przyczyniły się do wybuchu powstania. Przed 1830 rokiem działały między innymi: Towarzystwo Patriotyczne, Panta Coina, Wolnomularstwo Narodowe, a najważniejszy spisek zawiązano wśród młodych oficerów i żołnierzy Szkoły Podchorążych. Jeżeli chodzi o drugie powstanie, to najważniejszą rolę odgrywały dwa opozycyjne wobec siebie ugrupowania: biali i czerwoni. W przypadku obydwóch powstań organizacje konspiracyjne działały przede wszystkim w środowisku ludzi młodych, najbardziej podatnych na radykalne ideały rewolucyjne i najbardziej zbuntowanych wobec istniejącej rzeczywistości. Warto podkreślić, że byli to równocześnie ludzie karmieni ideałami literatury romantycznej, gdzie jednym z haseł było mickiewiczowskie: "Mierz siły na zamiary, nie zamiar podług sił." Co więcej młodzi powstańcy z 1830 roku nie doświadczyli bolesnej klęski kampanii napoleońskiej, w której z takim zaangażowaniem brali udział również Polacy, a w drugim przypadku młodzież z powstania styczniowego nie pamiętała o fiasku poprzedniego powstania, co dawało im nowe nadzieje na powodzenie podejmowanego przez nich przedsięwzięcia.
  8. Obydwa powstania wybuchły w niekorzystnym dla prowadzenia walk okresie zimowym. Zaczęły się w Warszawie.
  9. W początkowym etapie powstań władzę przejmowali ludzie przeciwni wybuchowi i rozwojowi powstania, co miało zdecydowanie negatywny wpływ na ich dalszy rozwój. W późniejszej fazie wprowadzano zazwyczaj system rządów dyktatorskich (między innymi: Józef Chłopicki, Piotr Skrzynecki, Romuald Traugutt), ale niestety często nieudolne dowodzenie lub wspomniana wcześniej niechęć ze strony dowódców do rozwoju powstania, hamowała jego rozmach, uniemożliwiając faktyczny rozwój idei powstańczej. Wśród dowódców i osób biorących udział w powstaniu zabrakło jednolitej linii działania, współpracy; dominowały konflikty i nieporozumienia.
  10. Obydwa powstania odbiły się szerokim echem w całej Europie Zachodniej, ciesząc się dużym poparciem ze strony innych społeczeństw, które wyrażało się nie tylko w słownym poparciu czy protestach, ale nawet niektórzy cudzoziemcy przyjeżdżali na ziemie polskie i bezpośrednio włączali się w działania powstańcze. Oprócz mieszkańców innych krajów, powstańców wspierali również Polacy z innych zaborów.
  11. Postawa chłopów. Zabrakło udziału tej grupy społecznej w obydwóch zrywach powstańczych. Początkowo nie podjęto w ogóle kwestii chłopskiej, stąd brak zainteresowania tej grupy społecznej w walce. W 1863 roku czerwoni, co prawda ogłosili akt uwłaszczenia chłopów, ale od aktu prawnego do wprowadzenia w życie konkretnych ustaleń, była jeszcze daleka droga, stąd znowu brak zainteresowania chłopów w walce prowadzonej przez panów. Jakby tego było mało, car sam ogłosił ukaz uwłaszczeniowy, a potem zaczęto stosować surowe represje w stosunku do chłopów wspierających działania powstańców.
  12. Niekorzystny wpływ na powodzenie powstań miał również fakt współpracy trzech zaborców, która w dużym stopniu ułatwiała Rosji dławienie powstań. Po stłumieniu powstań kontynuowano wzajemną trójstronną współpracę (np. układ w Münchengratz czy konwencja Alvenslebena).
  13. Skutkiem obydwóch powstań były ogromne straty materialne i wiele ofiar w ludziach.
  14. Po powstaniach doszło do zaostrzenia kursu rusyfikacyjnego wobec Polaków, a żeby ich dodatkowo ukarać spotkały ich rozmaite represje np. w 1831 zabrano Królestwu Polskiemu autonomię, liczne były zsyłki na Syberię. Prowadzona umiejętnie propaganda przyczyniła się do narodzin antypolskich nastrojów w Rosji. Dochodziło do prześladowań o charakterze narodowym i religijnym.
  15. Liczna emigracja: zarówno polityków jak i na przykład artystów, czasami wyjeżdżały całe rodziny, celem była przede wszystkim Europa Zachodnia. Zwłaszcza po zakończeniu powstania listopadowego mieliśmy do czynienie z masowymi wyjazdami, które przeszły do historii pod nazwą Wielkiej Emigracji.
  16. Powstania zaowocowały również wzrostem świadomości narodowej i uczuć o charakterze patriotycznym. Wracano do dawnych staropolskich tradycji.
  17. Powstania stanowiły źródło inspiracji dla licznych poetów i artystów.
  18. Rosja miała w obydwóch przypadkach zdecydowaną przewagę militarną.
  19. Zabrakło konkretnej militarnej pomocy ze strony zachodnich mocarstw - wszystko skończyło się na obietnicach.

RÓŻNICE ZACHODZĄCE MIĘDZY POWSTANIAMI LISTOPADOWYM I STYCZNIOWYM:

  1. Inny charakter. Powstanie listopadowe było bardziej spontanicznym zrywem zainicjowanym przez grupę spiskowców, młodych oficerów ze Szkoły Podchorążych, którzy nie mieli przygotowanego wcześniej żadnego programu działania - liczyli na to, że oni wzniecą powstanie, a potem dalsze walki będą kontynuować starsi w narodzie. Powstanie styczniowe zorganizowało sprawnie działające państwo podziemne, zaraz na początku wydano manifest, funkcjonował rząd.
  2. Pierwsze powstanie opierało się głównie na młodych ludziach, drugie miało szerszą bazę społeczną - udało się do niego włączyć częściowo mieszczan i nielicznych chłopów, a nawet część oficerów armii rosyjskiej.
  3. Władze stojące na czele powstania w 1830 roku działały legalnie - powstaniem kierowały wybrane wcześniej w legalnych wyborach sejm i rząd, a w kilkadziesiąt lat później władze powstańcze miały charakter konspiracyjny, musiały działać w podziemiu, podobny charakter miał rząd polski funkcjonujący na zasadzie konspiracji w czasie okupacji hitlerowskiej w trakcie II wojny światowej, który czerpał zresztą z bogatych doświadczeń Rządu Tymczasowego z 1863 roku.
  4. W 1830 roku Polacy byli w znacznie lepszej sytuacji - posiadali regularną świetnie wyszkoloną armię, z bardzo dobrym uzbrojeniem. Jednak polska armia została rozwiązana w wyniku represji po 1830 roku. Dlatego omawiając pierwsze powstanie mamy do czynienia z regularnymi bitwami, a w przypadku powstania styczniowego głównie z potyczkami partyzanckimi oddziałów uzbrojonych nieraz tylko w widły czy drągi. Dlatego właśnie widły, drągi i broń myśliwska przeszły do historii jako symbole powstania styczniowego.
  5. Powstanie listopadowe upadło głównie, dlatego, że walczącym a najpierw ich dowódcom zabrakło wiary w sens walki, bo żołnierzy polskich było w momencie upadku powstania więcej niż rosyjskich. Natomiast powstanie styczniowe zostało zgniecione przeważająca liczbą carskich żołnierzy, jego uczestnicy wykrwawili się, zostało brutalnie spacyfikowane.
  6. Powstanie styczniowe trwało dłużej niż listopadowe.
  7. Powstanie styczniowe miało znacznie większy zasięg terytorialny nie ograniczało się jak w przypadku listopadowego do ziem Królestwa Polskiego, ale sięgało aż na Ukrainę, Białoruś i Litwę.
  8. Inne były skutki długofalowe powstań: po klęsce pierwszego emigracja nie porzuciła myśli o dalszej walce zbrojnej, wręcz przeciwnie niemal od razu zaczęła planować kolejne powstanie, natomiast druzgocąca klęska drugiego zrywu powstańczego zaowocowała porzuceniem myśli o dalszej walce na rzecz haseł propagowanych przez pozytywizm, głównie pracy organicznej.