Pierwsze osiedle na terytorium dzisiejszego Krakowa znalazły swą lokalizację w epoce paleolitu. Świadczą o tym znaleziska archeologiczne - narzędzia krzemienne oraz pozostałości ludzkich obozowisk. Po raz pierwszy w źródłach pisanych nazwa Kraków wymieniona jest w relacji żydowskiego podróżnika przebywającego w służbie dyplomatycznej kalifatu kordobańskiego Ibrahima ibn Jakuba, która pochodzi z 965 r., zatem z początkowego okresu panowania Mieszka I. Centrum osadniczy było wawelskie wzgórze - teren z natury obronny, otoczony rozlewiskami Wisły. Również w okolicach Wawelu, na niższych wzgórzach, w widłach dopływów Wisły - Rudawy i Prądnika znajdowały się także korzystne warunki dla osadnictwa. Krzyżujące się na tym terytorium liczne szlaki handlowe pozytywnie wpłynęły na rozwój osady i umożliwiły powstanie ośrodka targowego, który stopniowo nabierał cech miejskich. Za panowania Mieszka I Kraków znajdował się pod zwierzchnictwem Czech. Prawdopodobnie dopiero Bolesław Chrobry, na początku swego panowania włączył Kraków wraz z Małopolską w obręb państwa polskiego. Znaczenie Krakowa ogromnie wzrosło po 1000 r. W wyniku zjazdu gnieźnieńskiego utworzono tam bowiem biskupstwo.

Po katastrofie reakcji pogańskiej i po najeździe księcia czeskiego Brzetysława, stanowiąca dotychczas centrum państwowości polskiej Wielkopolsko była ogromnie zniszczona. Powracający do kraju książę Kazimierz Odnowiciel uczynił więc swą siedzibą Kraków i z nowej stolicy rozpoczął swe działania zmierzające do zjednoczenia ziem państwa polskiego i odbudowy jego potęgi. Szczególnego znaczenia nabrał Kraków po 1138 r. Zgodnie bowiem z ustawą sukcesyjną wydaną przez Bolesława Krzywoustego Małopolska stała się dzielnicą senioralną, której posiadanie przysługiwało jedynie zwierzchniemu władcy wszystkich książąt Piastowskich. W związku z tym rozbicie dzielnicowe obfitowało w liczne wojny dzielnicowe, pomiędzy książętami piastowskimi, których przedmiotem bardzo często było opanowanie dzielnicy senioralnej i Krakowa.

W 1241 Kraków splądrowali Tatarzy. W 1257 r. książę Bolesław Wstydliwy wydał przywilej lokacyjny dla miasta Krakowa. Uporządkowano wtedy porządek urbanistyczny miasta. Wytyczono na nowo rynek i dobiegające do niego ulice. Pod koniec XIII w. z inicjatywy księcia Leszka Czarnego rozpoczęto budowę murów obronnych, które ostatecznie ukończono w XV w. Ostatnim etapem była budowa barbakanu, który ze strategicznego punktu widzenia miał utrudnić zdobycie Bramy Floriańskiej.

W 1320 r. w Krakowie, w Katedrze Wawelskiej dokonała się koronacja Władysława Łokietka, którego panowanie położyło kres rozbiciu dzielnicowemu ziem polskich.