Średniowiecze to okres w dziejach Europy, który trwał od połowy V w. do schyłku XV stulecia. Jako datę początku średniowiecza uznaje się rok 476 r., natomiast za koniec średniowiecza uważa się między innymi rok 1453 r. Są to jednak daty bardziej symboliczne, niż oznaczające rzeczywiste przełomy.

Jedną z cech średniowiecznej Europy jest ogromna rola religii chrześcijańskiej i Kościoła. Chrześcijaństwo było obecne i kształtowało niemal wszystkie dziedziny życia państw, społeczeństw i jednostek. Przesiąknięta nim była polityka, kultura, szkolnictwo, życie codzienne, ideologia. W odniesieniu do średniowiecza używa się często terminu teocentryzm. Teocentryzm to światopogląd, według którego życie człowieka oraz wszelka jego aktywność winna skupiać się wokół Boga i wiary. Bóg winien być punktem odniesienia dla ludzkiej aktywności w sztuce, codziennym życiu, literaturze, nauce, sposobie myślenia itd. Rezultatem tego światopoglądu był ogromny wpływ religii na wszystkie dziedziny życia człowieka średniowiecznego i przekonanie, że nad wszystkim czuwa i wszystkim kieruje Bóg.

W okresie upadku Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie jedynie Kościół zdołał zachować swoją spoistość i organizację. Przetrwał on czasy najazdów barbarzyńskich i uchronił antyczną kulturę przed całkowitym jej zniszczeniem przez barbarzyńców. Na terenie Italii Kościół pozostawał na początku średniowiecza faktycznie jedyną instytucją, która ocalała z katastrofy imperium rzymskiego. Dlatego odgrywał tak ważną rolę, a biskupi zyskali tak duży prestiż i znaczenie. Wobec upadku świeckiej władzy centralnej, to Kościół posiadający własną organizację dźwigał na sobie ciężar odbudowy ziszczonych struktur władzy. Biskupi stali się reprezentantami lokalnych społeczności i ich autorytet bardzo szybko wzrósł. Trzeba bowiem pamiętać, że duchowieństwo wyróżniało się wówczas na tle całego społeczeństwa umiejętnością pisania i czytania oraz doświadczeniem w zarządzaniu. Z biegiem czasu wzrosło znaczenie biskupa Rzymu, który jako papież, stał się przywódcą całego Kościoła, uznanym w zachodniej Europie. Kościół stawał się ważnym czynnikiem w życiu politycznym.

Cywilizacja średniowiecza była cywilizacją chrześcijańską. Warunkiem dostępu do tej cywilizacji było zatem przyjęcie chrztu. Taka była droga nowych państw, które we wczesnym średniowieczu powstały w środkowej i wschodniej Europie. Dzięki przyjęciu religii chrześcijańskiej te młode państwa mogły wejść do grona państw europejskich i czerpać ze zdobyczy cywilizacji łacińskiej. Jednym z takich krajów była Polska. Władcy tych krajów stawali się równi władcom zachodniej Europy. Konsekwencją chrztu było wprowadzenie organizacji kościelnej, co umacniało wewnętrzną strukturę młodych państw. Kościół dostarczał bowiem wzorów organizacji; dzięki duchownym posługującym się pismem mogła powstać kancelaria książęca, a to z kolei wpływało na rozwój dyplomacji. Młode organizmy państwowe mogły się zatem od Kościoła wiele nauczyć. Młode państwa, otwierając dobrowolnie swe granice dla nowej wiary unikały też nawracania na chrześcijaństwo siłą i przemocą.

Kościół nie pozostawał oczywiście przez całe średniowiecze niezmienny. Ogromny wpływ na jego organizację oraz pozycję w państwie i społeczeństwie wywarł system feudalny, jaki ukształtował się na początku II tysiąclecia. Podstawową jednostką, na której opierała się organizacja kościelna była parafia wiejska. Parafia poza tym, że miała charakter religijnej wspólnoty, pełniła także funkcje jednostki administracji terytorialnej oraz stanowiła okręg sądowniczy.

Kościół przeżywał także w swej średniowiecznej historii kryzysy. Pierwszy poważny kryzys przypadł na X stulecie. Był to czas najazdów i pełnych przemocy wojen domowych. Coraz powszechniej słychać było głosy krytyki wobec Kościoła, wskazujące na wiele nadużyć w środowisku duchownych. Należały do nich trzy rodzaje nadużyć - nepotyzm, czyli udzielanie poparcia krewnym i dzieciom pochodzącym z nielegalnych związków małżeńskich; symonia, czyli handlowanie godnościami i urzędami kościelnymi; nikolaizm, czyliłamanie zasady celibatu. Zmusiło to Kościół do przeprowadzenia reform, które umocniły dyscyplinę i poprawiły wizerunek Kościoła w społeczeństwie, odbudowując tym samym jego autorytet.

Kościół zaczął wówczas dążyć do uniezależnienia się od władzy świeckiej. Już w drugiej połowie XI w. papieże sformułowali program, którego realizacja miała doprowadzić do uwolnienia Kościoła spod wpływów świeckich i odebrania władcom świeckim prawa do decydowania w sprawach religii i organizacji kościelnej. W 1075 r. zwołano synod, na którym podjęto uchwałę zakazującą przyjmowania godności kościelnych z rąk panów świeckich (inwestytura). Był to krok ku uniezależnieniu obsady stanowisk biskupich od władzy świeckiej.

W XI w. doszło także do rozłamu w łonie Kościoła, określanego jako schizma wschodnia. W jego wyniku została zerwana łączność pomiędzy kościołem zachodnim, rzymskim (katolickim) a kościołem wschodnim, greckim. Głową tego pierwszego był papież, natomiast drugiego patriarcha Konstantynopola.

Pomimo tych trudności chrześcijaństwo wciąż rozszerzało obszar swego oddziaływania. W XI w. narodziła się idea wypraw krzyżowych, czyli wojen prowadzonych przeciw wyznawcom innych religii w imię Boga. Kościół uznał takie wojny za "wojny święte". W 1095 r. na synodzie papież wezwał do krucjaty. Od tego wezwania rozpoczyna się epoka wypraw krzyżowych w dziejach chrześcijaństwa. Konsekwencją krucjat był znaczny wzrost pozycji papiestwa, które stało się głównym czynnikiem w polityce europejskiej i potrafiło zaangażować w ruch krzyżowy władców świeckich i rzesze rycerstwa. Znacznie wzrósł poza tym majątek Kościoła.

Kościół odgrywał niezwykle ważną rolę w średniowiecznym szkolnictwie. Przy parafiach powstawały szkoły; ze szkół katedralnych powstały uniwersytety. Nauka koncentrowała się głównie na kształceniu umiejętności pisania i czytania w języku łacińskim; przyswajaniu pieśni i modlitw kościelnych. Uczniowie nabywali poza tym umiejętność posługiwania się kościelnym kalendarzem. Program kształcenia na uniwersytecie opierał się na systemie fakultetów, do których zaliczano prawo kanoniczne, prawo cywilne, sztuki wyzwolone, teologię i medycynę.

Cała kultura średniowieczna była przesiąknięta religijnością chrześcijańską. Znajdowała ona odzwierciedlenie w literaturze, architekturzesztuce średniowiecza. Szczególnie rozwinęło się budownictwo sakralne - klasztory i kościoły; zdobiono je witrażami i rzeźbami. Ich tematyka była oczywiście religijna; taka tematyka dominowała też w malarstwie oraz literaturze. Szczególną popularnością cieszyły opowieści o życiu świętych i ascetów.

Współczesna cywilizacja europejska wiele zawdzięcza Kościołowi, który potrafił przechować resztki cywilizacji antycznej, a później ją ubogacić. Cywilizacja średniowiecza kształtowała się pod przemożnym wpływem chrześcijaństwa. Te wpływy stawały się jednak niekiedy źródłem konfliktów.