Początki renesansu

Okres trwający od połowy wieku XV do końca wieku XVI nazywany jest renesansem lub inaczej odrodzeniem. Swe początki i korzenie miał renesans w Italii, we Włoszech znajdowała się dusza tej epoki, stamtąd też rozpowszechniła się ona na całą Europę. Odrodzenie rozpoczyna erę nowożytną w dziejach i kulturze. Nazwa "renesans" pochodzi od łacińskiego słowa "renasci", co oznacza "odradzać się, . Określenia tego po raz pierwszy użył włoski historyk i biograf Georgio Vasari w połowie XVI wieku. Odrodzenie oznaczało wielki przełom w kulturze i sztuce Europy, przejście do szlachetności i czystości proporcji kanonów starożytności.

Odrodzenie w Polsce

Do Polski prądy renesansowe dotarły dopiero w XV wieku. Ich głównym protektorem

oraz największym mecenasem sztuki był król Zygmunt Stary. Oparł on swój dwór na najlepszych wzorach włoskich, staram się podnieść poziom kulturalny swych poddanych.

W okresie tym, w przeciwieństwie do epoki średniowiecza, na szeroką skalę zaczęto budować budynki świeckie, jak np. kamienice miejsce czy pałace magnackie. Znacznie mniej w tej epoce zbudowano kościołów, a nawet te powstające ozdabiano świeckimi motywami.

Rzeźba

W okresie renesansu głównym materiałem, z którego rzeźbiono, był kamień, przede wszystkim marmur. W renesansie właśnie zaczęto w Polsce wystawiać nowy typ nagrobków przyściennych, które zastępować zaczęły wolno stojące sarkofagi gotyckie. Nagrobek przyścienny to wnęka układająca się w łuk triumfalny, w której umieszczano postać zmarłego. Mogło to być tylko popiersie, ale ukazywano też całą postać w pozycji siedzącej lub stojącej. Na Śląsku popularne stało się połączenie baldachimu gotyckiego z renesansową rzeźbą zmarłego, przykładem takiego nagrobka jest pomnik w nyskim kościele Baltazara

z Promnic. Ogromną rolę w popularyzowaniu nowego typu rzeźby renesansowej odegrał Santi Gucci, który był autorem między innymi nagrobka Stefana Batorego na Wawelu oraz kamienia nagrobnego rodziny Branickich w Niepołomicach. Do najwybitniejszych rzeźbiarzy tej epoki należeli: H. Canavesi, B. Z. de Gianotis, Santi Guci, Jan Michałowicz czy G. M. Padovano.

Malarstwo

W malarstwie znacznie wolniej niż w rzeźbie kiełkowały elementy renesansowe, znacznie dłużej utrzymała się tam średniowieczna maniera. Mogło to być spowodowane mniejszą liczbą malarzy w Rzeczpospolite oraz istnieniem głównie malarstwa miniaturowego.

W warsztatach miniatorskich, głównie w Krakowie, jednak z biegiem lat powstawało coraz więcej dzieł o świeckiej tematyce. Wybitnymi dziełami okresu renesansu są między innymi miniatury z Graduału Jana Olbrachta, które powstały w latach 1501-1506 czy z Pontyfikału Erazma Ciołka powstałego około 1525 roku. Jednym z wybitniejszych twórców miniatur był krakowski artysta Stanisław Samostrzelnik. Wykonał on iluminacje do wielu dokumentów (np. "Przywilej opatowski") ksiąg liturgicznych (np. modlitewnik Zygmunta Starego) czy innych (np. "Żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich"). Artysta ten był twórcą nowego typu malarstwa miniaturowego, a mianowicie samodzielnego portretu człowieka, nie przedstawianego już tylko na tle scen religijnych. W tym prądzie namalowany został między innymi wizerunek biskupa Tomickiego, który znajduję się w klasztorze dominikanów

w Krakowie. Nieznany jest z imienia artysta, który zainicjował w Polsce tematykę historyczną w malarstwie, malując około roku 1515 obraz przedstawiający bitwę pod Orszą. Najprężniej w malarstwie rozwijało się portretowanie, w XVI wieku powstały liczne portrety królów, magnatów i mieszczan, które były szczególnie charakterystyczne dla renesansu. Jednym z wybitniejszych portrecistów w Rzeczpospolitej był Marcin Kober. Także

w malarstwie ołtarzowym zanikać zaczęła powoli sztuka gotycka, głównie pod wpływem niderlandzkiego manieryzmu. Ściany oraz sufity drewnianych kaplic i kościołów zaczęto dekorować malowidłami, na których przedstawiano, np. postacie muzykantów.