I. POLITYKA DYNASTYCZNA JAGIELLONÓW

Polityka dynastyczna Jagiellonów nie licząca się z powiązaniami etnicznymi i kulturalnymi była wyrazem średniowiecznego pojęcia państwa, jako własności panującego i obszaru eksploatacji jedynie wąskiego kręgu  możnych. Miała ona doprowadzić do zachowania tronu w Polsce (każdy następny władca wybierany był w tzw. „wolnej elekcji”), zachowania jak najmocniejszych więzi z Litwą oraz do opanowania tronu w Czechach i na Węgrzech. Główne działania na tym polu położył Kazimierz IV Jagiellończyk.

Sprawa opanowania tronu w Czechach wystąpiła po raz pierwszy w czasie wojen husyckich. W 1420 roku to właśnie husyci zaproponowali tron czeski Władysławowi Jagiellończykowi, przeprowadzając uprzednio detronizację Zygmunta Luksemburczyka. Mimo, iż propozycja ta została przez Władysława Jagiełłę odrzucona, z analogicznym postulatem wystąpiono w 1438 roku, po bezpotomnej śmierci przywróconego na tron Zygmunta. Tym razem propozycja ta została skierowana bezpośrednio do Kazimierza Jagiellończyka, który także odmówił jej przyjęcia. Sytuacja na Węgrzech układała się nieco pomyślniej. W 1440 roku wstąpił tam na tron Władysław III (nazwany w późniejszej historiografii Warneńczykiem). Jego panowanie na Węgrzech zakończyła śmierć na polu walki z Turkami pod Wrana w 1444 roku.

Plany dynastyczne Kazimierza Jagiellończyka krystalizowały się w momencie, gdy w obu tych ostatnich monarchiach tron znajdował się w rękach przedstawicieli miejscowej magnaterii. Na Węgrzech władzę sprawował Maciej Korwin, syn Jana Hunyadiego – zwycięskiego wodza w wojnach z Turkami, a w Czechach  panował  związany z obozem husyckim Jerzy z Podiebradu. Poprzednikiem tych władców na tronie czeskim, jak i węgierskim był Władysław Pogrobowiec – syn Alberta Habsburga. Siostra Władysława Pogrobowca – Elżbieta Rakuszanka został żoną Kazimierza IV Jagiellończyka. Zrzekła się ona praw do dziedzictwa Austrii, czego  nie uczyniła w stosunku do Czech i Węgier pozostawiając tym samym otwartą sprawę uzyskania tamtejszej władzy. Działania w tym kierunku Elżbieta i Kazimierz Jagiellończyk podejmowali przez cały okres swego małżeństwa. W przeciągu 38 lat małżeństwa Elżbieta urodziła trzynaścioro dzieci, z czego jedenaścioro osiągnęło wiek dorosły.

Głównym celem działania Kazimierza Jagiellończyka, jakim było opanowanie tronu na Węgrzech i w Czechach miały się szybko zrealizować. Okazje nadarzały się niemal same. Już w 1462 roku Kazimierz Jagiellończyk zawarł układ z Jerzym z Podiebradu, na mocy którego po śmierci Jerzego tron w czechach miał przypaść właśnie Jagiellonom. Dwa lata przed śmiercią Jerzego z Podiebradu – w 1469 roku – Kazimierz Jagiellończyk, wykorzystując słabość króla czeskiego atakowanego przez obóz cesarsko-papieski, doprowadził do wyboru swego najstarszego syna – Władysława na następcę króla czeskiego. Wywołało to jednak ostry konflikt ze strony innego pretendenta do tronu – Macieja Korwina, wspieranego przez opozycję katolicką. Mimo dość silnej pozycji tego ostatniego, sejm czeski w 1471 roku powołał na tron właśnie Władysława Jagiellończyka. Wojna Jagiellonów z Maciejem Korwinem toczyła się do 1479 roku. Podejmowane niemal w tym samym czasie polskie wyprawy na Węgry i Śląsk nie przyniosły jednak oczekiwanych rezultatów. Wobec powyższego na zjeździe monarchów w Ołomuńcu zawarto porozumienia z Maciejem, na mocy którego Władysław utrzymał tron w Czechach, natomiast cały Śląsk, Łużyce i Morawy miały pozostać we władaniu węgierskim. Ta „pokojowa sytuacja” nie trwała jednak zbyt długo. Po śmierci Macieja Korwina w 1490 roku wśród pretendentów do tronu węgierskiego znaleźli się: Jan Korwin, Maksymilian Habsburg oraz dwaj bracia: Władysław czeski i Jan Olbracht popierany przez szlachtę węgierską.  Walka, która trwała do 1492 roku zakończyła się całkowitym sukcesem Władysława.. Już rok wcześniej Władysław czeski poślubiając wdowę po Macieju Korwinie koronował się na króla węgierskiego. 

Po owych perypetiach dynastia jagiellońska miała w swym posiadaniu: Czechu ze Śląskiem i Łużycami, Węgry obejmujące także Chorwacje, Polskę i Litwę, tworząc tym samym swoisty blok państwowy w Europie Środkowej, który stanowił o ich międzynarodowej sile. Z drugiej strony należy pamiętać,  iż blok ten zamieszkiwały ludy o bardzo odmiennej  kulturze, a także odmiennym poziomie życia gospodarczego. Blok taki mógł także stanowić pewną polityczną przeciwwagę dla krajów należących we władaniu do dynastii Habsburgów. Jednak w przeciwieństwie do krajów habsburskich, kraje jagiellońskie nie prowadziły jednolitej polityki zagranicznej. Dynastia ta, która na końcu XV wieku i na początku XVI wieku wyrosła na pierwszą dynastie w Europie, reprezentowała -  w przeciwieństwie do dynastii jagiellońskiej - typ silnej i scentralizowanej władzy, która oparta była nierzadko na wielkim kupiectwie i finansjerze.

W 1515 roku miał miejsce słynny zjazd W Wiedniu, na którym to Zygmunt I i Władysław Jagiellończyk podpisali układ dynastyczny z cesarzem Maksymilianem I Habsburgiem. Na jego mocy, w przypadku wygaśnięcia dynastii jagiellońskiej na Węgrzech i w Czechach trony te miały przejść w ręce Habsburgów. W razie natomiast wygaśnięcia dynastii habsburskiej Jagiellonowie mieli otrzymać Austrię. Panowanie dynastii Jagiellonów w obu wyżej wymienionych krajach skończyło się w 1526 roku, z chwilą śmierci Ludwika Jagiellończyka, który poległ w trakcie walk z Turkami pod Mohaczem.

Dzieci Elżbiety Rakuszanki i Kazimierza Jagiellończyka dzięki pomyślnie zawartym małżeństwom i zręcznej polityce weszły na salony władców ówczesnej Europy. Władysław został królem Czech i Węgier, Jan Olbracht po ojcu została wybrany na króla Polski, Aleksander został wielkim księciem litewskim, a po śmierci Jana Olbrachta opanował także tron w Polsce, analogicznie jak jego najmłodszy brat Zygmunt Stary. Ferdynand została kardynałem, a następnie prymasem Polski. Córki Elżbiety i Kazimierza poślubiły w większości dość liczących się ówczesnych władców. Jadwiga została żoną księcia bawarskiego Jerzego, Zofia poślubiła margrabiego magdeburskiego Fryderyka (urodził się im syn Albrecht von Hohenzollern). Anna była żoną Bogusława X – księcia pomorskiego, Barbara żoną Jerzego Brodatego – księcia saskiego, a Elżbieta żoną księcia legnickiego Fryderyka.

Zapoczątkowana przez Kazimierza Jagiellończyka polityka dynastyczna doprowadziła w swym rezultacie do wzrostu znaczenia Polski i samej dynastii na arenie międzynarodowej oraz do zabezpieczenia granic kraju przez zewnętrzną agresją. Kolejny etap wielkiej polityki dynastycznej zaprezentował Zygmunt I Stary.

POLSCY KRÓLOWIE Z DYNASTII JAGIELLONÓW.

WŁADYSŁAW JAGIEŁŁO (zmarł w 1434 roku) – wielki książę litewski, król polski.

Żony: pierwsza Jadwiga – królowa polska; ostatnia czwarta – Zofia Holsztyńska.

Dzieci: 1. Władysław III Warneńczyk (zmarł w 1444 roku w bitwie nad Warną), król polski i węgierski.

2. Kazimierz Jagiellończyk (zmarł w 1492 roku) – wielki książę litewski, potem król polski.

KAZIMIERZ JAGIELLOŃCZYK 

Żony: Elżbieta Rakuszanka, córka króla niemieckiego, czeskiego i węgierskiego Albrechta II.

Dzieci: 1. Władysław (zmarł w 1516 roku) – król czeski, a następnie król węgierski.

2. Kazimierz święty (zmarł w 1484 roku).

3. Jan Olbracht (zmarł w 1501 roku) – król polski.

4. Aleksander (zmarł w 1506 roku) – wielki książę litewski, potem król polski (ożeniony z córką wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III – Heleną.).

  5.  Zygmunt I Stary (zmarł w 1548 roku) – król polski.

  6. Fryderyk kardynał (zmarł w 1503 roku).

  7. Zofia (zmarła w 1512 roku) - wyszła za mąż za margrabiego brandenburskiego Fryderyka, ze związku tego narodził się syn Albrecht, wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego, a następnie książę pruski.

  8.  Anna (zmarła w 1503 roku) - wydana za mąż za księcia zachodniopomorskiego Bogusława X.

ZYGMUNT I STARY

Żony: Barbara Zapola (małżeństwo zawarto w 1512 roku) i Bona Sforza księżniczka mediolańska (małżeństwo  zawarto w 1518 roku).

Dzieci: 1. Anna (zmarła w 1547 roku) - żona Ferdynanda I, cesarza niemieckiego oraz króla Czech i Węgier.

  2. Ludwik (zmarł w 1526 roku) – król czeski i węgierski.

  3.  Jadwiga (zmarła w 1573 roku) -  żona elektora brandenburskiego Joachima II.

  4. Izabela (zmarła w 1559 roku) - wydana za mąż za króla węgierskiego Jan Zapola - ich syn Jan Zygmunt Zapolya został księciem siedmiogrodzkim.

  5. Zygmunt August (zmarł w 1572 roku) – król polski.

  6.  Anna (zmarła w 1596 roku) - poślubiła Stefana Batorego – przyszłego króla polski.

  7.  Katarzyna (zmarła w 1583 roku)  - żona króla szwedzkiego Jana III Wazy.

ZYGMUNT II  AUGUST

Żony: Elżbieta - arcyksiężniczka austriacka (małżeństwo zawarto w 1543 roku); Barbara Radziwiłłówna (małżeństwo zawarto w 1547 roku);  siostra pierwszej żony Katarzyna (małżeństwo zawarto w 1553 roku)

Dzieci: brak – wygaśnięcie dynastii Jagiellonów.