Cywilizacja - jest to stan rozwoju społeczeństwa ludzkiego w danym okresie historycznym, ze szczególnym uwzględnieniem kultury materialnej, przeciwstawiany stanowi dzikości i barbarzyństwa.

Początki pierwszych cywilizacji sięgają trzeciego tysiąclecie przed naszą erą. Dokonał się wówczas wielki postęp w życiu ówczesnych ludzi. Pierwsze neolityczne osady zaczęły się powiększać, aż osiągnęły rozmiary pierwszych, starożytnych państw - miast.

Przełom możliwy był dzięki temu, że człowiek udomowił zwierzęta i nauczył się uprawiać rolę, a na niej hodować pierwsze zboża. Ta zmiana w życiu ludzkości nastąpiła gdyż około 8 tysięcy lat przed naszą erą, nastąpiła zmiana klimatu, który znacznie się ocieplił. To z kolei pozwoliło ludziom na zmianę trybu życia.

Na obszarach bliskiego wschodu zaczęto uprawiać pierwsze zboża, które pierwotnie były specyficznym rodzajem traw. Uprawa zbóż pozwoliła ludziom na uzyskanie nadwyżki żywności czyli swego rodzaju dobrobytu. To natomiast wymusiło na ludziach takie zorganizowanie się, aby zapobiec ewentualnej grabieży zgromadzonych zapasów. Była to droga do powstania pierwszych większych zorganizowanych społeczności, czyli doprowadziło do powstania pierwszych miast. Za najstarsze miast uważa się Jerycho, powstałe około 9 tysięcy lat p.n.e. Badania archeologiczne wykazały, że prawdopodobnie około 8,5 tys. lat p.n.e. miasto to otoczyło się pięciometrowym murem z wieżami obronnymi. Dowodzi to z kolei, że musiała już wówczas istnieć jakaś grupa ludzi, która pełniła funkcję władz, organizujących tak duże przedsięwzięcie.

Rewolucja, która się wówczas dokonała polegała także na udomowieniu pierwszych gatunków zwierząt.

Pierwszym udomowionym zwierzęciem była owca, którą zaczęto hodować na terenie Mezopotamii już ok. 9 tysięcy lat p.n.e., następnie udomowiono kozy. Około 7 tysięcy lat p.n.e., na terenie dzisiejszej Turcji hodowano już bydło i bydło rogate.

Rozpoczęcie osiadłego trybu życia niosło dla ludzi poważne konsekwencje. były więc plusy i minusy tej zmiany.

Do minusów możemy zaliczyć:

- wzrost liczby chorób zakaźnych, choroby stawów (spowodowane wilgocią)

- w pierwszym okresie skrócił się czas życia ludzi.

- ludzie byli mniej rośli.

Do plusów z kolei należy zaliczyć:

+ podniósł się poziom życia ludzi

+ pojawiła się nadwyżka żywności

+ pojawiła się grupa kupców przyczyniających się do wymiany towarów

+ pojawiła się konieczność zorganizowania społeczności

+ wykształciła się elita władzy, zarządzająca społecznością ludzi

+ pojawiła się grupa rzemieślników przetwarzających towary i surowce

Około 3 tysięcy lat p.n.e. ludzkość wyszła z okresu zurbanizowanej wspólnoty i weszła w okres pierwszych cywilizacji. Cechą charakterystyczną pierwszych cywilizacji jest to, że wszystkie one powstały w dolinach wielkich rzek. Człowiek znajdował w nich bowiem żyzną ziemię, która pomieszana z rzecznym mułem znakomicie nadawała się pod uprawę. Rzeki miały także wielkie znaczenie jako szlaki komunikacyjne, którymi przenosili się ludzie, towary i wiadomości. Rzeki dostarczały wreszcie sporej ilości pożywienia, dlatego w ich pobliżu gęstość zaludnienia była dużo wyższa niż w pozostałych regionach.

Rzeka była błogosławieństwem dla mieszkających w ich pobliżu ludzi ale mogła także stać się ich przekleństwem. Aby zapobiegać gwałtownym skutkom powodzi człowiek musiał w jakiś sposób zaingerować w ich stan naturalny. Trzeba było więc sypać wały ochronne, osuszać zalane tereny budując się kanałów odwadniających. Starano się także rozszerzyć pola uprawne poprzez budowę sieci kanałów nawadniających, aby za ich pośrednictwem dostarczać wodę do dalej położonych terenów, aby te mogły wydawać plony.

Te niesłychanie wówczas skomplikowane prace możliwe były do wykonania jedynie przez zorganizowane społeczności, którymi ktoś musiał pokierować. Innymi słowy potrzebne było państwo.

W dolinach wielkich rzek najwcześniej powstały i rozwijały się najbujniej miasta. były to w owych czasach duże osady, liczące około kilku tysięcy mieszkańców. Miasto wyrastało jako miejsce sprawowania władzy. W nim mieszkała grupa rządzących, to tu składano ofiary bogom. Zbudowano w nich więc okazałe pałace dla władców i wspaniałe świątynie, które były równocześnie magazynami żywności. w miastach mieszkali też rzemieślnicy. Cechą charakterystyczną miast starożytnych było to, że w ich pobliżu znajdowały się pola uprawne, z których utrzymywali się w większości ich mieszkańcy. Była to zasadnicza różnica w porównaniu z miastami, które powstały w późniejszej epoce. Istnienie państwa, jego struktur oraz konieczność zarządzania jego zasobami przyczyniły się później do wynalezienia pisma,. służyło ono bowiem początkowo do zapisywania danin, ilości produktów złożonych w magazynach, wydatków i przychodów.

Oczywiście ludzie w tamtych czasach żyli nie tylko w dolinach wielkich rzek. Także poza nimi pojawiły się później miasta, ze swoimi charakterystycznymi budowlami. Należy jednak pamiętać, że miasta w dolinach wielkich rzek powstały najwcześniej i rozwijały się najbardziej dynamicznie.

Do najstarszych cywilizacji zaliczamy cywilizację stworzoną przez Sumerów, zamieszkujących tereny między Eufratem i Tygrysem czyli Mezopotamię, cywilizację Chińską powstałą nad Żółtą Rzeką, Indie nad Indusem oraz Egipt nad Nilem. Wszystkie one powstały niemal w równym czasie, choć za najstarszą uważa się cywilizację stworzoną przez Sumerów, około 3 tysięcy lat przed Chrystusem.

Mezopotamia.

Na południu Mezopotamii, ponad 3 tysiące lat p.n.e. osiedlili się Sumerowie. O ich pochodzeniu wiemy stosunkowo niewiele, ale odegrali w dziejach tego regionu bardzo ważną rolę. Podstawą ich cywilizacji było 12 miast - państw, które jednak nie stanowiły nigdy ścisłego związku. Rozwinęły się one nad dwoma potężnymi rzekami Eufratem i Tygrysem. Rzeki te charakteryzowały się tym, że wylewały co roku ale nieregularnie. Sumerowie stworzyli bardzo rozwiniętą cywilizację. byli wynalazcami pisma klinowego, które było najszerzej stosowane na całym starożytnym wschodzie. Sumerowie zapoczątkowali w tym regionie technikę uprawy roli, a także kulturę duchową. stworzyli wierzenia, literaturę i sztukę. Sumerom wiele zawdzięczają takie nauki jak : matematyka i astronomia. Posługiwano się tu już w tych czasach systemem dziesiętnym i sześćdziesiętnym. Sumeryjscy matematycy potrafili przeprowadzać działania na dużych liczbach, a w użyciu były także tabele pierwiastków kwadratowych i sześciennych.

Podobnie wysokie osiągnięcia należy odnotować w dziedzinie astronomii. Stworzono kalendarz a także astrologię, gdyż Sumerowie dostrzegali związek między położeniem gwiazd a losami człowieka.

Wśród licznych miast Mezopotamii, już nie sumeryjskiego okresu, najsłynniejszy był Babilon. Miasto to próbowało dokonać zjednoczenia ziem między Eufratem i Tygrysem. najbardziej znanym władcą był Hammurabi, twórca zbioru praw, który jako jedyny przetrwał w całości do naszych czasów.

Egipt.

Cywilizacja w tym kraju jest nieco młodsza niż sumeryjska. Państwo egipskie powstało nad Nilem, rzeką która podobnie jak Eufrat i Tygrys również co roku wylewała. Wylewy tej rzeki były jednak bardziej regularne, właściwie od nich uzależnione było życie w Egipcie. Początkowo Egipt podzielony był na dwie części: Egipt Dolny i Górny. zjednoczenia państwa dokonał około 3100 r. p.n.e. faraon Narmer. W Egipcie, w którym przeważały pustynie, miast było niewiele, a ludność zajmowała się głównie rolnictwem. Prace uzależnione były od corocznych wylewów Nilu, które następowały w okolicach lipca. Wody ustępowały z zalanych pól około września-października i wówczas przystępowano do prac na polach. Jakakolwiek uprawa roślin możliwa była tylko w okolicach gdzie rzeka wylewając, zostawiała po sobie grubą warstwę życiodajnego mułu. Aby rozszerzyć uprawy budowano więc rozwiniętą sieć kanałów nawadniających.

Na czele państwa egipskiego stał władca despotyczny - faraon. Władca uważany był przez poddanych za boga, dlatego oddawano mu należytą cześć. Ogromnie ważną rolę w państwie egipskim odgrywali kapłani. Często pomagali faraonowi w rządzeniu państwem, nadzorowali wznoszenie wielkich budowli, znali medycynę, architekturę i astronomię. Zdarzało się, że byli w stanie doprowadzić do obalenia samego faraona. Egipcjanie stworzyli rozbudowaną religię, która była religią politeistyczną. stworzyli bogate wyobrażenia dotyczące życia pozagrobowego. w tym właśnie celu wznoszono w starożytnym Egipcie ogromne piramidy, które miały być grobowcami dla faraonów. Historia Egiptu dzieli się na trzy okresy : okres starego państwa , średniego państwa i nowego państwa.

Starożytna Grecja.

Grecja jest położona na Południu Europy. Jako jedna z najstarszych cywilizacji nie powstała w dolinie wielkich rzek .Tereny Półwyspu Bałkańskiego są terenami górzystymi, co zadecydowało o tym, że Grecy nie stworzyli jednego państwa, podobnego choćby to starożytnego Egiptu, ale ich państwo składało się z kilkudziesięciu państw - miast( polis), które zachowywały niezależność i rządziły się samodzielnie.

Ziemi dobrej jakości, która nadawała się pod upraw ę nie było zbyt wiele. Na najlepszych glebach siano pszenicę, na mniej wymagających - jęczmień. Na dużą skalę w starożytnej Grecji uprawiano winną latorośl i drzewa oliwne. Z racji bliskości morza, Grecy zajmowali się żeglugą i handlem morskim.

Obszar nad Morzem Egejskim zaludniony był od bardzo dawnych czasów. Jego kolejni mieszkańcy przybywali tu z północy Półwyspu Bałkańskiego i z Azji Mniejszej. To prawdopodobnie stamtąd przybył lud, który stworzył najstarszą cywilizację w tym rejonie, która powstała na Krecie. Za datę jej powstania przyjmuje się przełom IV i III tysiąclecia.

Mieszkańcy Krety byli doskonałymi żeglarzami, a ślady ich obecności można dostrzec w Egipcie czy w Syrii. Urzędnicy kreteńscy posługiwali się pismem, którego do dziś nie udało się odczytać. Osady znajdujące się na wyspie były podporządkowane władcy. który rezydował we wspaniałym pałacu w Knossos. Jego ruiny stanowią do dziś jeden z najwspanialszych zespołów zabytków starożytności. Cywilizację powstałą na Krecie nazywamy często cywilizacją minojską, od imienia jej mitycznego króla.

Pierwsze plemiona mówiące językiem greckim przybyły do basenu Morza Egejskiego na początku II tysiąclecia i przenikały następnie do Grecji i na pobliskie wyspy. Grecy przejęli bardzo dużo od Kreteńczyków z ich cywilizacji. Grecy zaatakowali w końcu Kretę i przejęli władanie nad wyspą. W Grecji środkowej i południowej powstały państwa, z których najważniejsze były Mykeny. Właśnie dlatego ten okres w historii Greków nazywamy okresem mykeńskim. Na przełomie XII i XI wieku p.n.e państwa greckie przeżyły katastrofę, która zniszczyła ich kulturę.

Pojawiła się wtedy ostatnia fala migracyjna, plemion stojących na niższym stopniu rozwoju, niż ludność podbita. Zmieniły się wtedy w sposób radykalny stosunki społeczne i formy ustroju..

Grecy znaleźli się w wyjątkowej sytuacji, gdyż przez kilka wieków znaleźli się poza zasięgiem jakichkolwiek najazdów z zewnątrz. Dzięki temu byli w stanie wykształcić wyjątkowy ustrój, którzy Grecy nazywali polis. Największymi greckimi polis, były Ateny i Sparta. Przeciętna polis greckie była jednak dużo mniejsza i liczyła od kilku do kilkudziesięciu tysięcy mieszkańców. Państwo dla Greków było wspólnotą obywateli. Podstawowe, najważniejsze decyzje zapadały na zgromadzeniu wszystkich obywateli.

Grecy stworzyli również wspaniałą politeistyczne religię. Ich bogowie mieli ludzki wygląd, ale byli istotami nieśmiertelnymi. Każdy z nich odpowiadał za inną dziedzinę życia. Największym z pośród greckich bogów był Zeus, pan nieba i ziemi. Innymi najważniejszymi bóstwami byli: HERA - żona, Zeusa, opiekunka żon i matek, ATENA - bogini sprawiedliwej wojny i mądrości, POSEJDON - bóg mórz i rzek, DIONIZOS - bóg winnej latorośli, AFRODYTA - bogini piękności, APOLLO - bóg sztuk pięknych i muz. Greecy urządzali swym bogom huczne święta i składali im ofiary z darów natury lub ze zwierząt. Ku czci ZEUSA organizowano w Olimpii igrzyska sportowe, a ku czci DIONIZOSA - spektakle teatralne. Każda z greckich polis miała swego boga - opiekuna.

ATENY - była drugą pod względem wielkości grecką polis, położone były w Attyce, niemal nad samym morzem. Oknem na świat dla mieszkańców miasta był olbrzymi port PIREUS, który oddalony był o kilka kilometrów. W pobliżu Aten, w górach Laurion znajdowała się kopalnia srebra, która przynosiła miastu pokaźne dochody. Mieszkańcy słynęli z wyrobów wspaniałej ceramiki malowanej.

Ustrój Aten ulegał zmianom na przestrzeni wieków. Najpierw rządzili nimi królowie, później nastąpiły rządy najbogatszych rodów, zwane oligarchią, które w V wieku p.n.e zastąpiono rządami ludu, czyli demokracją.

Wówczas to najważniejsze decyzje zapadały na zgromadzeniu wszystkich obywateli.

Najcięższymi czasami dla starożytnych Greków były wojny z Persami w V wieku p.n.e. Wówczas to świat grecki potrafił się zjednoczyć przeciwko wspólnemu wrogowi. Największą rolę wówczas odegrały Ateny i Sparta. Grecy co prawda zostali pokonani w wąwozie termopilskim w 480 roku p.n.e, lecz odnieśli wspaniałe zwycięstwa pod Maratonem w 490 roku p.n.e i pod Salaminą w 479 roku p.n.e.

Później jednak Grecy nie potrafili ze sobą żyć w zgodzie, dlatego gdy tylko Persowie zostali pokonani doszło do wojny domowej między stronnikami Aten i Sparty . Wojnę tą nazywamy wojną peloponeską.

SPARTA -  Sparta powstała z połączenia pięciu osad, położonych w dolinie rzeki Eurotas. Obywatele Sparty zwrócili się przeciwko swoim sąsiadom, podbijając ich tereny i zamieniając ich w ludność podbitą.

Powstało w ten sposób największe terytorialnie polis.

Jedynymi pełnoprawnymi obywatelami byli w tym państwie potomkowie mieszkańców pierwszych pięciu osad. Tylko oni brali udział w zgromadzeniu i sprawowali urzędy. Sparta była państwem o charakterze militarnym. Dzieci już od najmłodszych lat przygotowywano do bycia żołnierzami. Służył do tego specjalny system wychowania chłopców już od najmłodszych lat. Dzięki temu Spartanie mogli się poszczycić najlepszą armią lądową w całej Grecji.

Starożytny Rzym.

Rzym położony jest w południowej Europie, na Półwyspie Apenińskim, nad rzeką Tyber.

Według legendy najstarsi Rzymianie wywodzili się od uciekinierów z ginącej Troi, którzy po długiej wędrówce dotarli do krainy zwanej Lacjum Legenda informuje, że miasto miało zostać założone przez Romulusa, który zabił swego brata - bliźniaka Remusa. Najczęściej przyjmowaną datą uznawaną za początek miasta jest rok 753 p.n.e. Po Romulusie Rzymem mieli rządzić królowie, jednak ich władza została obalona. Późniejszy ustrój rzymski nazwano republiką, czyli rzeczą wspólną wszystkich obywateli. Na czele państwa stali dwaj konsulowie, wybierani spośród ogółu obywateli. W rządzeniu pomagali im urzędnicy. Najważniejsze decyzje państwowe zapadały na zgromadzeniu ludowym, w którym brali udział wszyscy obywatele.

Za koniec czasów republiki uważa się rządy Juliusza Cezara, który mianował się dożywotnim dyktatorem. Jego następca Oktawian August zapoczątkował nowy ustrój - cesarstwo.

Rzym stworzył ogromne imperium, którego najdalsze granice sięgały do Brytanii i Galii na zachodzie, Eufratu i Tygrysu na wschodzie. Północna granica oparła się natomiast o Dunaj. Te wspaniałe sukcesy Rzym zawdzięczał swojej doskonale wyszkolonej armii. Legioniści rzymscy potrafili nie tylko doskonale walczyć w otwartej bitwie, ale i zdobywać obwarowane miasta.

Opanowanie Italii zajęło Rzymowi 2,5 wieku. Ostatnie niezależne miasto poddało się w 264 roku p.n.e . Pokonane państwa, Rzym nie tylko podbijał, ale łączył ze sobą sojuszem działającym tylko w jedną stronę. Sojusznicy Rzymu nie dostarczali pomocy zbrojnej, a część płaciła daniny.

Okres wielkich podbojów rozpoczął się w 264 roku p.n.e, kiedy to wybuchła pierwsza wojna poza Italią. Pierwszym groźnym przeciwnikiem Rzymu była Kartagina, a wojny z nią toczone- ostatecznie zwycięskie przez Rzym, w latach 264 - 146 rok p.n.e.- nazywamy wojnami punickimi.

Kartagina była miastem założonym przez Fenicjan w IX wieku p.n.e, a jej głównym dochodem był handel morski o wielkim zasięgu. Po opanowaniu terenów północnej Afryki i części Sycylii Kartagina urosła w siłę i popadła w konflikt interesów z Rzymem.

Na zachodzie Europy Rzym zmagał się z ludami barbarzyńskimi, a na wschodzie z państwami hellenistycznymi.

Aż do połowy II wieku Rzym był w stanie zabezpieczyć się skutecznie przed najazdami barbarzyńców. Było to możliwe dzięki systemowi obrony, który polegał na rozmieszczeniu wojsk wzdłuż ufortyfikowanej granicy cesarstwa. Jednak od III wieku ta zapora okazała się już nieskuteczna Przez granicę na Renie i Dunaju zaczęły przeprawiać się oddziały barbarzyńców, które zaczęły atakować krainy imperium rzymskiego nie znające dotąd wojen. Barbarzyńcy wdzierali się w głąb imperium i nie nękani przez nikogo plądrowali rzymskie terytorium, a następnie z łupami wracali do siebie, nie myśląc o osiedlaniu się w granicach Rzymu. Te nieustanne najazdy wyczerpywały rzymską armię i niszczyły prowincje.

Innym sygnałem wskazującym na kryzys w Rzymie było załamanie się stabilności władzy cesarskiej. W ciągu najgorszego okresu lat 235 do 284 roku cesarzami obwołano prawie 50 osób. Najczęściej byli to uzurpatorzy lub wodzowie zwycięskich armii.

Nowa fala najazdów barbarzyńców na imperium rzymskie rozpoczęła się w drugiej połowie IV wieku, a największe nasilenie osiągnęła w V wieku. Te najazdy różniły się tym od pozostałych, że barbarzyńcy już nie tylko plądrowali, ale chcieli się już osiedlić w granicach imperium rzymskiego. Dużo gorsza sytuacja pod tym względem występowała w zachodniej części cesarstwa. Barbarzyńcy zajmowali tu kolejne prowincje.

Tradycyjnie za datę końca rzymskiego panowania na Zachodzie uznaje się rok 476, kiedy to barbarzyński wódz Odoaker usunął ostatniego władcę Rzymu Romulusa Augustulusa i sam objął władzę nad Italią.