A

Aztekowieplemię zamieszkujące Amerykę przed odkryciem jej przez Europejczyków. Cechowała ich wysoko rozwinięta medycyna i architektura, posługiwali się także kalendarzem i alfabetem obrazkowym.

Anioł Michał - wł. Michelangelo Buonarotti (1475-1564), jeden z najznamienitszych artystów włoskiego i europejskiego renesansu. Głównym tematem jego rzeźb była postać ludzka. Do najsłynniejszych dzieł należą: znajdująca wewnątrz watykańskiej bazyliki Św. Piotra Pietá, ponadto rzeźby: Dawid oraz Mojżesz (rzymski kościół Św. Piotra w Okowach), fresk z Kaplicy Sykstyńskiej, przedstawiający sąd ostateczny. Był on również autorem projektu kopuły Bazyliki Św. Piotra.

Anglikanizm - angielski odłam protestantyzmu, uznający głowę państwa równocześnie głową Kościoła, odrzucający liturgię, celibat i kult świętych.

Arras - jednostronna, wielobarwna, dekoracyjna tkanina, wykorzystywana jako ozdoba ścienna.

Alegoria - termin stosowany w dziedzinie literatury i sztuki w celu opisania obrazu posiadającego oprócz dosłownego także sens przenośny (umownie ustalony i określony jednoznacznie).

B

C

Chłopstwo - jeden ze stanów społecznych. W okresie kształtowania społeczeństw stanowych (średniowiecze) było najliczniejszą grupą ludności, posiadającą najmniej praw. Uprawiana przez nich ziemia należała do króla, szlachty lub Kościoła, aby móc ją użytkować chłopi obowiązani byli oddawać daniny oraz świadczyć darmową pracę na rzecz właściciela.

Celibat - zakaz wchodzenia w związki małżeńskie obowiązujący w przypadku niektórych religii.

D

Duchowieństwo - grupa społeczna, której obowiązkiem jest sprawowanie kultu zgodnie z zasadami pewnej religii.

Danina - podatek płacony przez chłopów pieniędzy formie pieniężnej lub towarowej (np. zboże, drób, jaja, miód).

E

Era - okres, który został zapoczątkowany jakimś istotnym wydarzeniem.

Ekumenizm - ruch, którego celem jest porozumienie i współpraca wszystkich chrześcijańskich wyznań.

F

Fresk - rodzaj malowidła naściennego, które było malowało się (i nadal się maluje) na zewnętrznych i wewnętrznych ścianach budynków.

Folwark - typ wielkiego gospodarstwa rolnego, funkcjonujący w okresie od XV do XVIII w., nastawionego na produkcję masową przeznaczoną głównie na zbyt.

G

Gołota - zubożała szlachta, pozbawiona własnego majątku.

H

Humanizm - kierunek myśli europejskiej, który pojawił się we Włoszech na początku XIV w., przeciwstawiając się średniowieczu, nawiązując zaś do antyku. Jego myślą przewodnią była sentencja Terencjusza: "Jestem człowiekiem i nic co ludzkie nie jest mi obce". Humanizm stanowił podstawę epoki odrodzenia.

Herb - rycerski lub szlachecki znak dziedziczny określający przynależność osoby do pewnego rodu albo cechu.

I

Inkowie - plemię które żyło w południowo-zachodniej części kontynentu południowoamerykańskiego i którego szczyt potęgi przypadał na ok. XI wiek.

Indianie - słowo służące do określania rdzennych (czyli pierwotnych) mieszkańców obu Ameryk.

Indeks ksiąg zakazanych - lista zawierająca tytuły książek, których treści były w jakiś sposób niezgodne z oficjalną nauką Kościoła.

J

K

Karawela - typ żaglowca używanego w okresie wypraw geograficznych. Jego żagle rozmieszczano tak, by jak najefektywniej mogły łapać każdy wiatr.

Krzysztof Kolumb - żyjący w latach 1451-1506 żeglarz i podróżnik włoskiego pochodzenia, który do historii przeszedł jako odkrywca kontynentu amerykańskiego.

Krużganek - rodzaj otwartego korytarza biegnącego wzdłuż ścian zewnętrznych budynku. Przeważnie przykrywano go sklepieniem lub stropem.

Kapłani - ludzie opiekujący się świątyniami, modlący się, odprawiający msze, dający odpusty oraz organizujący uroczystości religijne.

Kalwin Jan - prawnik i humanista, żyjący w latach 1509-1564, był założycielem Kalwinizmu.

Kalwinizm - jeden z głównych odłamów religii protestanckiej, stworzony przez J. Kalwina i przyjęty przez różne kościoły ewangelicko-reformowane, charakteryzujący się m.in. dużą surowością obyczajów oraz kultu, a także uznawaniem jedynie sakramentów komunii i chrztu.

Kopernik Mikołaj - urodził w średniowiecznym Toruniu w roku 1473 w rodzinnie wywodzącej się od mieszczan krakowskich (zmarł w 1543 r.). Był wybitnym polskim astronomem, matematykiem, lekarzem, prawnikiem, tłumaczem poezji włoskiej oraz ekonomistą. Studia odbył w Krakowie, a także na uniwersytetach włoskich. Jego olbrzymią zasługa było udowodnienie, że Ziemia wraz z innymi planetami krąży wokół nieruchomego Słońca, obracając się dodatkowo wokół osi własnej.

L

Leonardo da Vinci - najwybitniejszy z przedstawicieli renesansu. Był rzeźbiarzem, architektem i malarzem, autorem Ostatniej wieczerzy, Mony Lisy oraz Damy z łasiczką. Ten ostatni obraz jest jedynym dziełem mistrza znajdującym się na terenie Polski (a dokładniej w krakowskim Muzeum Czartoryskich). Interesował się również medycyną i mechaniką. (sporządził min. projekty maszyny latającej i łodzi podwodnej.

Luter Marcin - żyjący w latach 1483-1546 niemiecki duchowny oraz reformator Kościoła.

Luteranizm - odłam religii protestanckiej, którego twórcą był Marcin Luter.

Ł

M

Magellan Ferdynand - żeglarz oraz odkrywca portugalski, pływający na usługach Królestwa Hiszpanii. Udało mu się jako pierwszemu opłynąć dookoła świat (a dokładniej udało się to niektórym członkom jego ekspedycji, gdyż powrócił trzy statki z jedynie 18 żeglarzami, sam zaś Magellan zginął na Filipinach).

Majowie - ludność zamieszkująca Amerykę od ok. X w.

Monogram - graficzny znak na który składa się jedna ozdobna litera (lub kilka połączonych).

Mieszczaństwo - jeden ze stanów społecznych, w średniowieczu tytułowany w dokumentach urzędowych jako "sławetni". Składało się z warstw różniących się między sobą statusem społecznym i uprawnieniami. Prawa mieszczańskie nabywało się drogą dziedziczenia, przez zamieszkiwanie określony czas na terenie miasta, a także przez małżeństwo lub nadanie.

Magnateria - najbogatsza część szlachty, która zgromadziła olbrzymie dobra ziemskie, dorównujące niekiedy obszarem dzisiejszym powiatom, a nawet województwom. Wznosiła ona wspaniałe rezydencje, utrzymywała liczne dwory, także prywatne wojska.

Monarcha - osoba władająca, rządząca monarchią.

Monarchia - średniowieczna typ ustroju, formy rządów.

N

Nowożytność - epoka trwająca mniej więcej w latach 1492 - 1918.

Niewolnicy - ludzie stanowiący czyjąś własność, w niektórych epokach traktowani jako coś w rodzaju "narzędzi mówiących ludzkim głosem".

O

Orteliusz Abrahamwydawca pierwszego nowożytnego atlasu zawierającego także mapę ówczesne4j Polski (1570 r.).

P

Ptolemeusz - uczony żyjący w starożytnej Grecji.

Pielgrzymi - ludzie, którzy pokonują w dowód swej wiary określoną drogę, słuchając w trakcie wędrówki Pisma Św. i śpiewając pieśni religijne

Przywileje - specjalne prawo do czegoś lub też zwolnienie od pewnych obowiązków (zmniejszenie ich wymiaru)

Posłowie - przedstawiciele szlachty wybierani prze nią do sejmików ziemskich, a także sejmu walnego.

Patrycjat - najbogatsza część mieszczaństwa, obejmująca głównie bogatych kupców zamieszkujących okazałe kamienice, noszących drogie stroje i prowadzących wystawne życie.

Pańszczyzna - darmowa robocizna świadczona panu. Jej tygodniowy wymiar stopniowo ulegał zwiększeniu od jednego do kilku dni.

R

Renesans (odrodzenie) - jeden z okresów w dziejach kultury europejskiej, a węższym znaczeniu styl architektoniczny, w którym wznoszono zarówno kościoły, jak i budynki świeckie - od zamków obronnych począwszy, a na pałacach, kamienicach, ratuszach i sukiennicach skończywszy. Charakterystycznymi dlań elementami były kopuły, łuki półkoliste, balkony, arkady i krużganki oraz kolumny i portyki wzorowane na antycznych. Za najwybitniejszych twórców uznaje się: Michała Anioła, Francesca del Cossa, Leonarda da Vinci i Lucę della Robbia. Renesans to także okres intensywnego rozkwitu muzyki

Różnowiercy - ludzie praktykujący inną wiarę niż większość ludzi zamieszkujących na danym terytorium.

Reformacja - ruch przede wszystkim religijny, ale także społeczny i kulturalny, który zainicjował swoim wystąpieniem w Wittenberdze w 1517 roku M. Luter, i celem którego było zreformowanie Kościoła katolickiego.

Rej Mikołaj - żyjący w latach 1505-1569 polski poeta i tłumacz, uznawany za "ojca piśmiennictwa polskiego" i będący jednocześnie jednym z czołowych przedstawicieli polskiego odrodzenia. Pisał pod pseudonimem pseudonim Ambroży Korczbok Rożek

Rzeczpospolita Obojga Narodów - twór państwowy powstały w wyniku unii Polski z Litwą, o terytorium około trzykrotnie większym od dzisiejszej Polski. Rzeczpospolita Wspólna była waluta, monarcha oraz sejm, zaś oddzielne - wyższe urzędy skarbce.

S,Ś

Średniowiecze - epoka rozciągająca się mniej więcej od roku 476r do początku XVI wieku.

Stulecie - okres liczący sto lat, inaczej wiek.

Szlachta - uprzywilejowany w okresie nowożytnym stan społeczny, wywodzący się ze średniowiecznego rycerstwa, który chętnie podkreślał swą bohaterską przeszłość poprzez używanie herbów i tytułowanie się rycerstwem.

Sejmiki lokalne - zgromadzenia szlachty, na których mogła ona obradować i wyrażać swą wolę.

Sejm walny - zwoływane przez króla przez króla zgromadzenie szlachty, które wspólnie z nim oraz senatem, złożonym z najwyższych dostojników państwowych, naradzało się nad najważniejszymi sprawami Rzeczypospolitej (stanowienie prawa, uchwalanie podatków oraz podejmowanie ważnych decyzji).

T

Tysiąclecie - okres liczący tysiąc lat, inaczej milenium.

Tolerancja religijna - tolerowanie wyznawców pewnej wiary przez wyznawców innej. W Polsce funkcjonowała tzw. tolerancja chrześcijańska.

U,V

Vespucci Amerigo - żeglarz oraz podróżnik włoski, który pochodził z Florencji i pływał w służbie portugalskiej i hiszpańskiej. Już w trakcie swego życia został uznany odkrywcą Nowego Świata, gdyż w przeciwieństwie do Krzysztofa Kolumba uważał nowo odkryte ziemię nie za część Azji, ale nowo odkryty kontynent. Nazwa Ameryka pochodzi właśnie od imienia tego podróżnika.

Unia - związek łączący państwa, terytoria lub organizacje międzynarodowe.

W

Wiek - okres stuletni.

Wyznania protestanckie - protestanckie organizacja i związki kościelne, których powstanie było efektem reformacji, a dokładniej działalności takich ludzi, jak M. Luter, U. Zwingli i J. Kalwin i które przyjmowały stworzone przez nich koncepcję jako podstawę działania. Podstawę wiary stanowiła zaś Biblia.

Wolna elekcja - swobodny, nie ograniczony względami dynastycznymi wybór monarchy, funkcjonujący w Polsce od 1572.

Y

Z

Zbór - protestancka świątynia.