Mianem demokracji szlacheckiej określamy ustrój państwa polskiego, który ukształtował się w pod koniec XV i na początku XVI w. Ustrój ten charakteryzował się dużym wpływem średniej szlachty, która decydowała o najważniejszych sprawach dotyczących Rzeczypospolitej, a zatem zarówno w sprawach należących do polityki wewnętrznej, jak i tych należących do polityki zagranicznej. U genezy tego ustroju politycznego leżała walka szlachty o wpływ na rządy oraz starania, jakie czyniła szlachta, by uzyskać przywileje dla swego stanu. Dlatego datę wydania przez króla przywileju nieszawsko-cerekwickiego1454 r. traktuje się jako początek demokracji szlacheckiej. Na początku XVII w. demokracja szlachecka przeżyła kryzys, w wyniku którego nastąpiła pewna zmiana w układzie politycznym w państwie na korzyść magnaterii. Rozpoczął się wówczas okres oligarchii magnackiej. Ważnym wydarzeniem, którego niejako zapoczątkowało ten okres był rokosz Zebrzydowskiego1606-1607 r. Sygnałem słabości demokracji szlacheckiej był rok 1652 r., kiedy to po raz pierwszy zastosowano zasadę "liberum veto". Ustrój demokracji szlacheckiej zniosła dopiero Konstytucja 3 maja z 1791 r.

Najpierw ukształtowały się sejmiki ziemskie, które delegowały przedstawicieli szlachty na sejm walny. Za pierwszy w dziejach Polski sejm walny uważa się sejm, który zebrał się w 1493 r.Piotrkowie Trybunalskim. Sejm składał się z trzech sejmujących stanów:

  • król - zwołuje sejm, określa czas, miejsce i przedmiot obrad; monarcha przedstawia szlachcie obradującej na sejmikach tzw. legacje, czyli plan Plan obraz niewielkiego obszaru Ziemi (np. miasta) wykonany na płaszczyźnie za pomocą kartograficznych symboli. Przy konstrukcji planów nie uwzględnia się krzywizny Ziemi, ponieważ ... Czytaj dalej Słownik geograficzny tematyki posiedzeń sejmu; król przewodniczy pracy senatu.
  • senat - stanowi izbę wyższą parlamentu; w jego skład wchodzi 140 senatorów; senat wykształcił się ze średniowiecznej rady królewskiej skupiającej najważniejszych urzędników państwowych pełniących wobec króla funkcję doradczą; członkowie senatu zasiadali w nim dożywotnio i pochodzili z nominacji królewskiej; senat był reprezentantem interesów magnaterii.
  • izba poselska - stanowi izbę niższą parlamentu; zasiada w niej 170 posłów reprezentujących różne ziemie Rzeczypospolitej oraz delegacja miast, która jednak nie mogła zabierać głosu; obradom przewodniczy marszałek.

Obie izby prowadziły swe obrady oddzielnie. Głosowanie odbywało się tylko w izbie poselskiej. Do podjęcia uchwały potrzebna była zgoda powszechna, czyli jednomyślność wszystkich posłów. Senatorowie nie głosowali, lecz mogli tylko wypowiedzieć swoją opinię. Obrady sejmu trwały sześć tygodni. Sejm wydawał konstytucje, czyli zbiory uchwał podjętych w trakcie obrad. Sejm był najważniejszą instytucją ustrojową demokracji szlacheckiej i skupiał w sobie centralną władzę w państwie.

Do kompetencji sejmu należało:

  • stanowienie prawa
  • decydowanie o zwołaniu pospolitego ruszenia
  • uchwalanie podatków
  • kierowanie polityką zewnętrzną państwa
  • nadzór nad skarbem państwa
  • stosowanie prawa łaski oraz udzielanie amnestii
  • przyznawanie szlachectwa (nobilitacja)