Wiek XIX był w historii naszego kraju wiekiem zaborów i cierpienia naszego narodu. Pierwsze miejsce we świadomości każdego Polaka zajmowało dążenie do niepodległości. Daty graniczne romantyzmu polskiego przyjmuje się rok 1822, tj. rok wydania pierwszego tomu Poezji Mickiewicza i 1863 - rok wybuchu powstania styczniowego, które w świadomości wielu stało się symbolem klęski idei powstania narodowego, a tym samym oznaczało koniec marzeń o jawnej walce zbrojnej z zaborcami. Był to okres powstań, zlotów i upadków. Wydarzenia w Polsce jak i na świecie wywarły wpływ na twórczość pisarzy. Romantyzm polski podzielić można na dwa etapy:

  • lata 1822 - 1830,
  • lata 1831 - 1864

Pierwszy etap to lata przed wybuchem powstanie listopadowego. Okres ten przepełniony jest chęcią walki o wolność. Jest to czas szukania winnych za zabory. Kłótni i nieporozumień ale zarazem chęci walki którą będą chcieli podjąć młodzi ludzi. Romantyzm objął wszystkie sfery działalności człowieka.

Drugi okres to lata po powstaniu listopadowym i do upadku powstania styczniowego. Był to okres naznaczony dwoma powstaniami. Jest to też czas emigracji i tworzenia się nowoczesnej myśli politycznej. Polski w tym czasie nie było na mapach świata ale poprzez najróżniejszą działalność Polacy dążyli do odzyskania niepodległości.

Program ideowy romantyzmu obejmuje: indywidualizm, patriotyzm, historyzm, ludowość, orientalizm. Bohatera romantycznego charakteryzuje młodość, miłość, walka i fantazja. Nie rozum, lecz dusza i serce, nie księgi, lecz wiara są autorytetem. Romantyzm to czasy buntu młodych wobec starszych, przeciwko schematom. Nazwano tę epokę czasem burzy i naporów.

Jako ramy czasowe europejskiego romantyzmu przyjmuje się;

- wczesny romantyzm (około 1798-1804),

-pełny romantyzm (około 1804-1815),

- późny romantyzm (około 1815-1848).

Cechy charakterystyczne romantyzmu:

- stawianie uczucia ponad rozum jako najbardziej zbliżające człowieka do poznania tajemnic życia;

- wiara w możliwość kontaktu ze światem pozazmysłowym;

- wprowadzenie do literatury wątków baśniowych, fantastycznych, legend, podań;

- tajemniczość;

- wprowadzenie wątków i motywów historycznych, szczególnie średniowiecznych;

- zainteresowanie tematyką wschodu, tzw. orientalizm;

- odrzucenie zasad i reguł poetyki klasycznej krępujących rozwój jednostki;

- dążenie do indywidualizmu.

Romantyzm odnosił się z niechęcią do takich przejawów oświecenia, jak materializm, racjonalizm czy libertynizm, dając pierwszeństwo emocjonalnemu stosunkowi do świata, nierzadko w formie spirytualistycznej i mistycznej. Zaczęto sięgać głębiej poznaniu świata służyła filozofia.( .W.F. Hegla, braci F.Schlegla i A.W. Schlegla, F.W.J. Schellinga.)

Literaturę charakteryzuję zamiłowanie do swobody, uczuciowości, idealizmu i irracjonalizmu. W dziełach Niemców widać zwrot ku obyczajowości wiejskiej i ludowości (zbiór pieśni ludowych Herdera "Głosy narodów w pieśniach"). Polscy romantycy brali przykład z twórczości pisarzy niemieckich. Przede wszystkim wzorowali się na twórczości Johanna Wolfganga Goethe'go, o którym Mickiewicz powiedział: "Goethe we wszystkich prawie swych dziełach ukazuje się coraz innym i nieskończenie rozmaitym". Johann Wolfgang Goethe, był twórcą Fausta, Cierpień młodego Wertera, Lata nauki Wilhelma Meistra, ballady Król Elfów. Słynni angielscy pisarze tego okresu to J. Macpherson, W. Scott i G. Byron. Wśród Francuzów największa sławę zyskali sobie J. J. Rousseu - autor powieści "Julia, czyli Nowa Heloiza" i V. Hugo - autor dramatu "Cromwell.

Najsłynniejsi Polscy pisarze tego okresu to Adam Mickiewicz , Juliusz Słowacki i Cyprian Kamil Norwid. To właśnie od wydania tomiku tego pierwszego mówi się o rozpoczęciu polskiego romantyzmu. Jest twórca m.in. Poezji I i II tom, Sonetów krymskich, Konrada Wallenroda, Dziadów, Pana Tadeusza( polskiej epopei narodowej), i wiele jeszcze innych wierszy i powieści.

Pisarzem który tworzył w równoległym czasie był Juliusz Słowacki. Napisał on dramat "Kordian". Inne jego dzieła to "Hymn o zachodzie słońca na morzu" (in. "Smutno mi, Boże!"), "Grób Agamemnona", "Pogrzeb kapitana Mayznera", "Testament mój", "Do matki, Hymn" (Bogarodzica! Dziewico!), Godzina myśli, Odpowiedź na "Psalmy Przyszłości", W "Pamiętniku Zofii Bobrówny".

Romantyzm rozwinął się również w muzyce. Romantyzm w muzyce obejmuje XIX wiek, w jego obrębie wyróżnia się dwie fazy:

1. romantyzm właściwy (I połowa XIX wieku)

2. neoromantyzm (II połowa XIX wieku)

Najsłynniejszymi muzykami tego okresu byli: Franciszek Schubert, Fryderyk Chopin, Franciszek Liszt, Piotr Czajkowski, Ryszard Wagner, Ryszard Strauss, Ludwig van Beethoven.

Jako datę rozpoczęcia romantyzmu w muzyce to; 1801 (data stworzenia przez L. van Beethovena Sonaty fortepianowej nr 14 cis-moll op. 27 nr 2). Najistotniejszymi cechami wyróżniających muzykę tej epoki należały: przekazywanie doznań emocjonalnych wyrażające się w przełamywaniu klasycznych wzorców oraz konwencji formalnych (widoczne już w twórczości L. van Beethovena), tematyka związana z naturą, dawnymi baśniami i legendami, epoką średniowiecza. Naczelnym postulatem estetycznym romantyzmu była idea syntezy sztuk - powiązania muzyki z innymi sztukami, zwłaszcza z literaturą. Jednym z głównych osiągnięć romantyzmu było wyodrębnienie stylów narodowych. Znalazło to wyraz w powstawaniu szkół narodowych, przede wszystkim rosyjskich, czeskich, polskich, skandynawskich, które wniosły własną tematykę historyczną, baśniową oraz nowe środki wypływające ze stylizacji rodzimego folkloru.

Nowe tendencje pojawiły się także w malarstwie. Malarstwo romantyczne było ściśle związane z postawą światopoglądową, jaką w II poł. XVIII w. prezentowało wielu twórców europejskich. Postawa ta polegała na uwydatnieniu poetyckiej indywidualności, odrzuceniu normatywnej estetyki opartej na klasycyzmie, poszukiwaniu inspiracji w średniowieczu i Oriencie, a także w twórczości ludowej, co było wynikiem niezadowolenia z tamtych czasów. Jeden z malarzy romantycznych mówił: Jeden z romantyków wyznaje: "Malujemy Bogów i Madonny, bohaterów i chłopów, tak jak budujemy po grecku, po bizantyjsku, po mauretańsku, gotycku, florencku a la Renaissance, rokokowo". Najsłynniejsi malarze tego okresu to: Caspar David Friedrich, Samuel Palmer, John Constable i William Turner, Théodore Géricault i Eugène Delacroix, Jan Matajeko, Piotr Michałowski, Francisco Goya.

Romantyzm objął wszystkie dziedziny sztuki człowieka. Zmiany też następowały w życiu normalnego człowieka. Zmieniły się kanony zachowania. Na ulicach zapanowała nowa moda. Zmiany te dało się także odczuć w mentalności człowieka. W tym okresie sztuka miała swe specjalne zadanie szczególnie ważnym zadaniem twórców było podniesienie świadomości narodowej Polaków.