Józef Klemens Piłsudski urodził się w roku 1867 w Zułowie na Wileńszczyźnie, czyli na ziemiach zaboru rosyjskiego. Pochodził ze zubożałej rodziny szlacheckiej o tradycjach patriotycznych. Jego ojciec, także Józef, był uczestnikiem powstania styczniowego. Młody Józef wychował się zatem w polskiej tradycji patriotycznej. Stało ono w głębokiej sprzeczności z wychowaniem narzuconym przez carski system edukacyjny. Przekonania patriotyczne umacniały także popowstaniowe represje wobec Polaków. Po ukończeniu wileńskiego gimnazjum, w 1885 r. Józef Piłsudski rozpoczął studia medyczne na uniwersytecie w Charkowie. Zetknął się tam z konspiracja, ale raczej nie interesował się wówczas ani problemami politycznymi, ani ideowymi. Kiedy za uczestnictwo w manifestacji został skazany na kilka dni aresztu, postanowił się przenieść na uczelnię w Dorpacie. Czekając na decyzję w tej sprawie udał się do Wilna, gdzie odnowił kontakty z kolegami i założył kółko konspiracyjne. Pod koniec 1886 r. Józef wraz z bratem Bronisławem zostali uwikłani w organizowany przez rosyjskich rewolucjonistów spisek na życie cara Aleksandra III. Sam Józef nie brał udziału w spisku i w procesie zeznawał nie jako oskarżony, lecz świadek. Mimo tego został w 1887 r. skazany na pięcioletni pobyt we wschodniej Syberii. W czerwcu 1892 r., po odbyciu wyroku, Piłsudski znalazł się w rodzinnym Wilnie. Po powrocie w 1892 roku Piłsudski związał się z ruchem socjalistycznym i wkrótce wyrósł na jednego z czołowych przywódców Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), w której programie, obok haseł społecznych, znalazły się hasła niepodległościowe.

Piłsudski doskonale zdawał sobie sprawę, że odzyskanie niepodległości może się dokonać jedynie przy nadarzającej się sytuacji międzynarodowej. W lutym 1904 r. doszło do wybuchu wojny rosyjsko - japońskiej. Piłsudski oczywiście sympatyzował z Japończykami, czyli przeciwnikiem głównego wroga Polski - Rosji. Wyruszył do Tokio, proponując antyrosyjskie powstanie na ziemiach polskich w zamian za pomoc finansową i militarną. Misja Piłsudskiego zakończyła się jednak fiaskiem. Tymczasem w roku 1905 w carskiej Rosji wybuchła rewolucja. Pośród członków PPS wykształcił się podział: tzw. "starzy" (m. in. Józef Piłsudski) sądzili, że w wyniku rewolucji ziemie polskie powinny się odłączyć od Rosji i utworzyć niepodległe państwo. Natomiast dla tzw. "młodych" celem była wspólna walka z rosyjskim ruchem robotniczym o obalenie caratu, a niepodległość Polski miała dla nich znaczenie drugoplanowe. Powyższe różnice doprowadziły w 1906 r. do rozłamu w partii - podziału na: PPS - Lewicę i PPS - Frakcję Rewolucyjną (Piłsudski). W roku 1910 w Galicji z inicjatywy Piłsudskiego zaczęły powstawać legalne organizacje paramilitarne: Strzelec w Krakowie i Związek Strzelecki we Lwowie. Podlegały one tajnemu ośrodkowi kierowniczemu - Wydziałowi ZWC. Piłsudski w coraz większym stopniu przeistaczał się z działacza politycznego i spiskowca w dowódcę. Latem 1914 r. wybuchła I wojna światowa. Piłsudski zmobilizował oddziały strzeleckie w Krakowie. Kompania kadrowa wyruszyła w kierunku Królestwa Polskiego, ale po przekroczeniu granicy austriacko - rosyjskiej okazało się, że miejscowa ludność zamiast z entuzjazmem przyłączyć się do walki, wita oddziały z wrogością władze austriackie nakazały rozwiązanie organizacji strzeleckich. Była to całkowita klęska Piłsudskiego. Tymczasem polscy politycy z Galicji (skupieni w Naczelnym Komitecie Narodowym) zawarli z naczelnym dowództwem wojsk austro - węgierskich porozumienie o utworzeniu Legionów Polskich. W ich skład weszły organizacje strzeleckie. Liczba legionistów szybko wzrastała. Piłsudski objął dowództwo nad 1 pułkiem Legionu Zachodniego, a następnie I Brygadą. Cieszył się on wśród żołnierzy ogromnym autorytetem. Przewidując klęskę państw centralnych, Piłsudski postanowił zerwać z nimi współpracę. W lipcu 1916 złożył dymisję ze stanowiska dowódcy I Brygady. W lipcu 1917 r. Piłsudski odmówił złożenia przysięgi na wierność tymczasowym władzom polskim i ich mocodawcom - władcom Niemiec i Austro-Węgier. Polecił też, aby żołnierze poszli w jego ślady i nie składali przysięgi. W wyniku kryzysu przysięgowego Legiony zostały zlikwidowane, a sam Piłsudski został w nocy z 21 na 22 lipca 1917 r. aresztowany i osadzony w Magdeburgu. Przysporzyło mu to znacznej popularności, która rosła z każdym dniem jego uwięzienia. W listopadzie 1918 r., po wybuchu rewolucji w Niemczech, Józef Piłsudski został zwolniony z więzienia. 10 listopada z rana przybył do Warszawy, a następnego dnia Józef Piłsudski przejął z rąk Rady Regencyjnej władzę naczelną nad wojskiem. 14 listopada Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu najwyższą władzę w państwie, a następnego dnia rozwiązała się. Odtąd wokół Józefa Piłsudskiego zaczął tworzyć centralny ośrodek władzy odradzającego się państwa polskiego. Podporządkowały mu się zarówno rząd lubelski, jak i Polska Komisja Likwidacyjna. 22 listopada 1918 r. Piłsudski został mianowany Tymczasowym Naczelnikiem Państwa. W ten sposób, aż do zwołania Sejmu Ustawodawczego, miał on sprawować najwyższą władzę w Republice Polskiej W polityce zagranicznej tego okresu Piłsudski dążył do odzyskania na wschodzie ziem utraconych przez Polskę na rzecz carskiej Rosji w okresie rozbiorów. Był też zwolennikiem federacji państw: Polski, Białorusi, Litwy i Ukrainy. Natomiast decyzję w sprawie granicy zachodniej pozostawiał konferencji pokojowej w Paryżu. Wschodnia polityka Piłsudskiego godziła w interesy bolszewickiej Rosji. Doszło do wojny polsko - radzieckiej, której kulminacyjnym punktem stała się zwycięska dla Polaków bitwa warszawska ( 13 - 25 sierpnia 1920 r.). Całością operacji kierował Józef Piłsudski. Odrzucenie najazdu bolszewickiego przez polską armię miało olbrzymie historyczne znaczenie. Traktat pokojowy został podpisany dopiero 18 marca 1921 (pokój w Rydze). Piłsudski otrzymał buławę marszałkowską i został zwierzchnikiem polskich sił zbrojnych. Tym samym ostatecznie ustalono zakres terytorialny II Rzeczypospolitej.

Młode państwo polskie przeżywało, typowe dla dwudziestolecia międzywojennego, problemy związane z funkcjonowaniem państwa: często zmieniające się rządy, destabilizacja sceny politycznej. W grudniu 1922 r. pierwszym polskim prezydentom został wybrany Gabriel Narutowicz. Kilka dni po wyborze Piłsudski przekazał mu władzę. Prawica nie mogła się pogodzić z prezydenturą Narutowicza i rozpętała na niego nagonkę. Wojna domowa wisiała na włosku. Skutkiem tego zamieszania był udany zamach na Narutowicza przeprowadzony w dniu 16 grudnia 1922 r. Głęboki kryzys sejmowładztwa polskiego z grudnia 1922 r. skłonił Piłsudskiego i jego zwolenników do szukania drogi do władzy w działaniach pozaparlamentarnych. Kiedy pod koniec maja 1923 r. misję tworzenia nowego rządu powierzono Wincentemu Witosowi, Piłsudski demonstracyjnie opuścił służbowe mieszkanie w willi i przeniósł się do podwarszawskiego Sulejówka. Złożył dymisję ze stanowiska szefa Sztabu Generalnego oraz przewodnictwo Ścisłej Rady Wojennej. Stał się osobą cywilną. Wokół niego zgromadzili się politycy i oficerowie, którzy podobnie jak on byli niezadowoleni z istniejącego systemu parlamentarnego oraz z obowiązującej konstytucji. Piłsudski prowadził krytykę wobec rządu i jego poczynań. Uczestniczył w pozornie apolitycznych zjazdach i uroczystościach. Jednocześnie umacniano jego legendę w świadomości społecznej. Piłsudski i związane z nim ugrupowania dążyły do przejęcia władzy. Piłsudczykom sprzyjała niekorzystna sytuacja gospodarcza w Polsce i osłabienie jej pozycji na arenie międzynarodowej (wojna celna z Niemcami). Prawdopodobnie już jesienią 1925 r. Rozpoczęły się też przygotowania do zamachu stanu, jako środek nacisku postanowiono wykorzystać armię. 12 maja 1926 r. Piłsudski, na czele wiernych mu pułków, wkroczył do stolicy. Legendarna stała się już, przeprowadzona między Piłsudskim a prezydentem Wojciechowskim, rozmowa na moście Poniatowskiego. Nie znamy jej przebiegu, ale prawdopodobnie Wojciechowski nie ugiął się przed żądaniami Naczelnika i postanowił bronić legalnej władzy wszystkimi dostępnymi środkami. W wyniku, trwających trzy dni, ulicznych starć z siłami prorządowymi udało się zamachowcom opanować Warszawę. Rząd podał się do dymisji, a prezydent Wojciechowski złożył władzę na ręce Piłsudskiego. Tzw. przewrót majowy oddał władzę w ręce obozu sanacyjnego. Jednak Piłsudski nie zamierzał na razie osobiście przejmować władzy dyktatorskiej. Obowiązki głowy przejął (zgodnie z konstytucją) marszałek Maciej Rataj. Misję tworzenia rządu powierzono Kazimierzowi Bartlowi. Jednak parlament nie został rozwiązany. Ponieważ marszałek nie objął władzy dyktatorskiej, spodziewano się, że obejmie ją na drodze legalnej - zostanie nowym prezydentem. Pod koniec maja 1926 r. Zgromadzenie Narodowe wybrało Piłsudskiego na prezydenta, jednak ten odmówił przyjęcia funkcji. Było to kompletnym zaskoczeniem nawet dla jego zwolenników. Naczelnik tłumaczył, że według niego prezydent jest zbyt skrępowany przez konstytucję, by mógł skutecznie działać. Jednak faktyczna władza w kraju należała do Piłsudskiego, który począwszy od roku 1926 aż do swojej śmierci w decydującym stopniu wpływał na życie polityczne w kraju. W latach 1926 - 28 i 1930 pełnił on funkcję premiera rządu, a począwszy od roku 1926 był ministrem spraw wojskowych i Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych. Po roku 1926 przeprowadził reorganizację stworzonych przez siebie sił zbrojnych. W dużym stopniu wpływał na politykę zagraniczną. Doskonale rozumiał trudną sytuację kraju, wynikającą z jej niekorzystnego usytuowania między Niemcami a ZSRR. Był zwolennikiem równowagi w relacjach z tymi dwoma państwami. Piłsudski nie miał zaufania do układów wielostronnych, a za podstawę swej polityki uznał układy dwustronne. Był zwolennikiem sojuszów z Francją i Rumunią, ale także doprowadził do zawarcia paktów o nieagresji ze Związkiem Radzieckim (1932 r.) i z Niemcami (1934 r.). Na realizatora swojej realnej i pokojowej polityki równoważenia stosunków między ZSRR a Niemcami wybrał Józefa Becka. Przed wyborami roku 1928 Marszałek i jego najbliżsi współpracownicy zdecydowali się na powołanie własnego stronnictwa rządowego: Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (BBWR). Na jego czele stanął Walery Sławek. BBWR wygrał wprawdzie wybory, ale nie uzyskał większości sejmowej. Kiedy 31 października 1929 r. została zwołana sesje budżetowa w parlamencie, w gmachu sejmu zgromadziła się znaczna grupa oficerów. W związku z tym marszałek sejmu Daszyński nie zezwolił na otwarcie obrad. Prezydent Mościcki (w porozumieniu z Marszałkiem) odroczył sesję o kolejne trzydzieści dni. Zmagania opozycji z rządem trwały wiele miesięcy. Piłsudskiego oskarżano o wprowadzanie rządów dyktatorskich. W trakcie kampanii przedwyborczej w 1930 r. dokonywano masowych aresztowań działaczy opozycyjnych. Aresztowanych osadzano w Brześciu (stąd nazwa "wybory brzeskie"). Osadzonych tam traktowano niezwykle brutalnie. Do twierdzy brzeskiej można było trafić za krytykę Piłsudskiego. Nic dziwnego zatem, że w wyborach brzeskich zdecydowane zwycięstwo odniósł BBWR. Wybory roku 1930 oznaczały zwrot w kierunku rządów autorytarnych. W poważnym stopniu podważyło to autorytet Piłsudskiego. Tymczasem on sam po wyborach ustąpił ze stanowiska premiera i ponownie usunął się z życia politycznego. Unikał w ten sposób odpowiedzialności za bieżącą sytuację w państwie. A nie była ona zbyt dobra. W związku z światowym kryzysem ekonomicznym z 1929 r., także i w Polsce wystąpiły trudności gospodarcze. Nastąpiło znaczne zubożenie społeczeństwa, połączone z wysokim bezrobociem i kryzysem rolnym. Do tego dochodziły też niepokoje na tle narodowościowym. W 1935 r. parlament uchwalił nową konstytucję, tzw. konstytucję kwietniową. Jej założenia były obliczone na sprawowanie władzy przez Piłsudskiego, albo osobiście, albo poprzez lojalnego mu współpracownika. Konstytucja kwietniowa zakończyła proces przebudowy ustroju państwa polskiego z demokratyczno - parlamentarnego na tzw. demokrację ograniczoną. Niedługo po ogłoszeniu nowej ustawy zasadniczej, 12 maja 1935 r., po długotrwałej chorobie (rak wątroby), zmarł Józef Piłsudski. Rząd ogłosił żałobę narodową, a 18 maja 1935 roku zwłoki Naczelnika zostały złożone na Wawelu, obok grobów królewskich. Jego serce, zgodnie z życzeniem zmarłego, pochowano w Wilnie na cmentarzu na Rossie

Zasług Józefa Piłsudskiego, takich jak wieloletnia walka o niepodległość, zwycięstwo w wojnie z bolszewikami, czy sukcesy w polityce zagranicznej, nie da się zakwestionować. Jednak Piłsudski miał też wielu wrogów. Krytykowano jego apodyktyczny charakter, skłonność do rządów dyktatorskich, nieliczenie się z przeciwnikami politycznymi. Jednak, mimo pewnych kontrowersji, pozostaje on jedną z najwybitniejszych postaci w naszej historii.