Dzisiejsze rozlokowanie powierzchni morskich i lądowych na Ziemi jest wynikiem nieustannej i długotrwałej przeszłości geologicznej globu ziemskiego. Na jego powierzchni wyróżniamy 7 kontynentów, są to:

  1. Azja o powierzchni 44 mln km²
  2. Afryka o powierzchni 30 mln km²
  3. Ameryka Północna o powierzchni 24 mln km²
  4. Ameryka Południowa o powierzchni 18 mln km²
  5. Antarktyda o powierzchni 14 mln km²
  6. Europa o powierzchni 10 mln km²
  7. Australia i Oceania o powierzchni 9 mln km².

Jednak największa powierzchnię zajmuję wody - około 75% powierzchni Ziemi. Są one połączone ze sobą w jeden Wszechocean. Cechami charakterystycznymi rozmieszczenia powierzchni kontynentalnych na ziemi jest ich zwężanie ku południu a powierzchnia wód zwiększa się w kierunku północnym. Trudnością jest wyznaczenie granic pomiędzy trzema oceanami na półkuli południowej - stąd jej umowny przebieg, który zaznaczają południki przebiegające przez najbardziej położone punkty w kierunku południowym, czyli poprzez Przylądek Igielny na kontynencie afrykańskim, przylądek Horn na kontynencie południowoamerykańskim i Przylądek Południowy położony w Tanzanii. Możemy wyróżnić 3 oceany:

  1. Atlantyk
  2. Ocean Spokojny nazywany Pacyfikiem
  3. Ocean Indyjski

Kontynenty rozmieszczone są nierównomiernie na powierzchni Ziemi, najściślej złączone ze sobą są Azja i Europa - często nazywane Eurazją. Europa oddzielona jest od Afryki Morzem Śródziemnym a ta zaś od Azji Morzem Czerwonym. Najdłuższą granicą między kontynentami jest ta oddzielająca Azje od Europy. Przebiega ona wzdłuż stoków gór Ural aż po Morze Śródziemne. Oceany ściśle oblewają kontynenty. Częścią oceanów są również morza - są to części oceanu położone w pobliżu lądu a oddzielone od pełnego oceanu łańcuchami wysp lub półwyspami, wąskimi cieśninami czy progami podwodnymi, będącymi przeszkoda przy wymianie wód z pełnym oceanem. Wyróżniamy:

    • Morze przybrzeżne - np.: Morze Północne, Japońskie, Ochockie czy Beringa
    • Morze śródziemne - np.: Morze Bałtyckie czy Czerwone a nawet z samej nazwy Śródziemne

Ujściem mórz do oceanów są cieśniny będące zwężonymi częściami morza lub oceanu, oddzielającymi od siebie wyspy lub kontynenty. Ewenementem na skalę światowa jest Morze Kaspijskie, posiadające właściwie jedynie cechy jeziora bez kontaktu z oceanem. Jego geneza zaś zawiązana jest z dawnym morzem trzeciorzędowym, które w wyniku suchości klimatu i oddziaływaniu sił wewnętrznych utraciło kontakt z wodami oceanu.

Zatoka nazywamy taki fragment morza lub oceanu, która wżyna się w ląd, upodabniając się do morza, ale różni się rozmiarem.

W aspekcie ukształtowania terenu w skali globu, zaznaczają się duże deniwelacje terenu. Najwyższy punkt na globie ziemskim stanowi Mount Everest o wysokości 8848 m.n.p.m w Himalajach a najniżej położonym miejscem Ziemi jest Rów Mariański o głębokości 1022 m p.p.m. na Pacyfiku. Deniwelacja maksymalna w skali Ziemi to 20 km. Formami ukształtowania powierzchni Ziemi są:

  1. masywy górskie o różnicach wysokości względnych powyżej 500 metrów, są nimi Kordyliery, Tatry, Himalaje
  2. wyżyny o różnicach wysokości względnych poniżej 500 m ale nie przekraczające 300 metrów, przykładem jest Wyżyna Tybet, Brazylijska, Środkowosyberyjska.
  3. niziny o różnicach wysokości bezwzględnych poniżej 300 metrów, są to na przykład Nizina Chińska, Wschodnioeuropejska, Amazonki czy La Plata.
  4. depresjami nazywamy obszar położony poniżej poziomu morza. Morze Martwe jest przykładem najniżej położonej depresji, lezącej w zapadlisku tektonicznym o wysokości 329 m p.p.m. Europejskie obszary na Nizinie Nadkaspijskiej i w Holandii leżą również pod poziomem morza.
  5. szelfem nazywamy fragment powierzchni lądu, uchodzący łagodnie do mórz i oceanów. Koniec szelfu to granica między kontynentem a oceanem.
  6. stokiem kontynentalnym nazywamy stromo nachylona powierzchnię, którego wysokość względna waha się od 3000 do 4000 metrów.
  7. rowem oceanicznym nazywamy głęboka rozpadlinę , bardzo wąską, na powierzchni dna oceanicznego, oceanicznego długości nawet do kilku tysięcy kilometrów.

Kula Ziemska posiada 5 stref oświetleniowych:

    • jedną w strefie międzyzwrotnikowej
    • dwie w strefie umiarkowanych szerokości geograficznych
    • i dwie w strefie okołobiegunowej

Granicę między dwoma pierwszymi wyznaczają zwrotniki Raka i Koziorożca a dwie ostatnie koła podbiegunowe na północy i południu. To warunkuje zróżnicowanie temperatur, opadów oraz ciśnienia atmosferycznego. Na tej podstawie wyróżniono określone strefy klimatyczne i ich zasięgi:

  1. strefę klimatów równikowych - o silnie nagrzanym powietrzu w całym roku, gwałtownych opadach deszczu, występowaniu w klimacie podrównikowym dwóch pór roku: suchej i deszczowej, średniej temperaturze w każdym miesiącu powyżej +20 stopni Celsjusza. Na obszarze Niziny Amazonki, Kotliny Kongo i południowo - wschodniej Azji wstępuje klimat równikowy, wybitnie wilgotny. Na krańcach północnych o południowych występuje odmiana wilgotna, sucha zaś w północno - wschodniej części Wyżyny Brazylijskiej, prawie cały terytorium Afryki Środowej prócz Kotliny Konga oraz w północno - środkowej części Australii.
  2. strefę klimatów podzwrotnikowych powyżej północnej i południowej granicy zasięgu strefy równikowej. Występuje tu charakterystyczne suche i gorące powietrze, latem jest to odmiana zwrotnikowa zaś zima odmiana ze strefy umiarkowanej. Opady są bardzo rzadkie i mało obfite. Ale strefa zwrotnikowa może być podzielona na dwa podtypy:
    • typ zwrotnikowy wybitnie suchy a ręcz pustynny na północy Afryki, Półwyspie Arabskim, na zachodniej części Półwyspu Indyjskiego, na Półwyspie Kalifornijskim w Dolinie Śmierci, w zachodniej Australii czy Ameryce Południowej w Chile.
    • Typ podzwrotnikowy na południowych krańcach Australii i Afryki, w południowej i środkowej części USA, północnej Argentynie czy południowej Azji.
  1. strefę klimatów w umiarkowanych szerokościach geograficznych z wpływami powietrza polarnego. Są to odmiany morska i kontynentalna a w ich zasięgu leżą południe Ameryki Południowej, środkowa Ameryka Północna czy ta sama część, ale w Europie i Azji.
  2. strefę klimatów okołobiegunowych w której średnia roczna temperatura powietrza spada poniżej 0 stopni Celsjusza. Całorocznie spotyka się tam opady śniegu i deszczu. Odmianami są typ subpolarny w północnej części Kanady i północno - wschodniej części Azji czy polarny bezpośrednio w okolicach biegunów na Antarktydzie, Grenlandii, północnych krańcach Ameryki Północnej i Azji a także Europie.

Układ i występowanie roślinności uwarunkowane jest klimatem a zwłaszcza wielkością opadów i ich intensywności w ciągu roku. Dodatkowo czynnikami warunkującymi rozwój roślinności są gleba i jej rodzaj, wysokość n.p.m., rzeźba terenu oraz oddalenie od mórz oceanów. Mimo że na świecie występuje niezliczona ilość różnorodnych gatunków roślin to ich układ może charakteryzować się pewną regularnością występowania. Wraz z przemieszczaniem się od równika w kierunku biegunów przechodzi się przez wydzielone strefy roślinności o określony składzie gatunkowym. Są to kolejno:

  • wilgotny las równikowy
  • sawanna
  • pustynie i półpustynie
  • stepy
  • lasy liściaste strefy umiarkowanej
  • tajga
  • tundra

Wraz z roślinnością ulega ułożeniu strefowemu również gleba, która ona pokrywa. Posiadamy więc:

  • mało urodzajne gleby tundrowe na północnych obszarach okołobiegunowych
  • mało urodzajne i silnie kwasowe gleby bielicowe w klimacie kontynentalnym chłodnym, zajmują obszary północno - wschodniej części Europ i północnej części Ameryki Północnej w Kanadzie
  • urodzajniejsze gleby brunatne w klimacie umiarkowanym ciepłym lub przejściowym, pokrywają wybrzeża Ameryki Południowej oraz obszar dalekiego Wschodu.
  • Najbardziej urodzajne czarnoziemu stepowe o dużej zawartości próchnicy. Pokrywają południowo - wschodnią część Europy, północnoamerykańskie stepy czy południowa część Niziny La Platy
  • Słabe gleby inicjalne, wykształcone na lotnych piaskach i wydmach, przykładem są gleby Północnej Afryki czy Półwyspu Arabskiego, Środkowej Azji oraz zachodniej Australii.
  • Żółtoziemy, czerwonoziemy i gleby laterytowe w dorzeczu Amazonki, środkowej i południowo - wschodniej Afryce.

Na rodzaj gleby wpływa ukształtowanie powierzchni, klimat, budowa geologiczna i szara roślinna. Jeśli człowiek swym działaniem będzie przekształcał naturalnie rosnąca roślinność na przykład poprzez wycinkę drzew, przekształci również niekorzystnie glebę. W wyniku gospodarczej działalności człowieka do gleby uwalniane są szkodliwe substancje, które wpływają na jej urodzajność i wyjaławiają ją.

Środowisko geograficzne człowieka jest bardzo złożonym zjawiskiem, zawierającym składowe przyrodnicze - naturalne oraz sztuczne - antropologiczne, które zachodzą zawsze w symbiozie i to jest koniecznym warunkiem funkcjonowania środowiska jako organizmu. I natura i człowiek wpływają na środowisko naturalne a wywołane zmiany mają często charakter nieodwracalny i powodują zmiany:

  1. klimatu
  2. ukształtowania powierzchni ziemi
  3. budowy geologicznej
  4. nawadniania i stosunków wodnych
  5. gleby
  6. szaty roślinnej
  7. świata zewnętrznego

Od czasu działalności gospodarczej człowieka i jego wpływu na środowisko powstały trzy teorie, dotyczące relacji na płaszczyźnie człowiek - przyroda. Pierwsza z nich jest teoria determinizmu geograficznego, która głosiła nieodzowny wpływ środowiska na działalność człowieka. Przeciwstawna koncepcja indeterminizmu uważała, że środowisko przyrodnicze nie posiada jakiegokolwiek wpływu na rozwój społeczno - gospodarczy człowieka. Obie te teorie jednak nie utrzymały się jako właściwe - dziś naukowcy i badacze uważają, że środowisko jest niezbędnym czynnikiem rozwoju człowieka, gdyż on dzięki swym talentom i umiejętnościom może je wykorzystać z korzyścią dla siebie, ale jak się potem okazuje również niezbyt korzystnie dla samego środowiska. Może to potem przynieść również niekorzystne skutki samemu społeczeństwu. Warunki klimatyczne również warunkują zachowanie człowieka. To przejawia się w różnorodnym budownictwie, ubiorze, odżywianiu, miejscy zamieszkania na terenie nizinnym, blisko zbiorników wody pitnej i na wybrzeżach. Dzisiejsze skażenie środowiska jest przeogromne, w okresie dominacji rolnictwa jako gałęzi gospodarki istniała jeszcze biorównowaga ale wraz z rozwojem przemysłu fabrycznego została ona zachwiana i to zachwianie z roku na rok powiększa się. W dobie XXI wieku można powiedzieć już o klęsce przyrody, której winowajca jest sam człowiek. Dopiero lata dziewięćdziesiąte XX wieku przyniosły powstanie świadomości ekologicznej i dokonanej dewastacji środowiska. Lata siedemdziesiąte, kiedy stwierdzono określoną wytrzymałość środowiska były już pierwszym sygnałem, że trzeba zacząć dbać o środowisko. Następne badania poświęcone były szukaniu przyczyn zagrażających środowisku. Znaleziono takie zanieczyszczenia jak:

  1. zjawisko karczowania i wycinania wilgotnych lasów równikowych. Powierzchnia ich zasięgu spada drastycznie, nawet 100 - 200 tysięcy km2 w roku. Mimo postępującego zalesiania lasów i tak nie odbuduje się szybko masy drzew, ponieważ ich odrastanie liczy się w dziesiątkach lat. Tan proces znany jest od średniowiecza, gdy wypalano lasy na potrzeby rolnictwa. Przełom wieku XVIII i XIX pogłębił te szkody gdyż potrzebowano drewna na potrzeby przemysły. Niosło to za sobą nieodwracalne szkody, wilgotnych m.in. spadek wilgotności powietrza i zwiększenie się dobowych i rocznych amplitud temperatur powietrza. Drzewa przecież produkują tlen tak niezbędny do podstawowego funkcjonowania człowieka.
  1. zanieczyszczenie nadmiernym stężeniem dwutlenku węgla w powietrzu, powodujący wzrost temperatury a w konsekwencji może się to skończyć ociepleniem klimatu oraz nadmiernym efektem cieplarnianym. Efekt cieplarniany już występuje, gdyby tak nie było, to temperatura powietrza wynosiłaby -18 stopni Celsjusza. Jak to możliwe, że teraz średnia temperatura globu wynosi +15 stopni Celsjusza? Ponieważ gazy cieplarniane maja zdolność do pochłaniania i zatrzymywania promieniowania podczerwonego odbitego. Głównie jest to para wodna, która bierze 96% udział w całym efekcie cieplarnianym. CO2 działa w 22%, ale wraz z parą wodną, sam działa jedynie w 2.44%. Pozostałe gazy nie odgrywają znaczącej roli.
  1. Dziura ozonowa wywołana oddziaływaniem freonów z dezodorantów ale również wydzielanych poprzez systemy chłodnicze lodówek czy zamrażarek. Ozon o dużej miąższości otaczający Ziemię w stratosferze na wysokości 15-55 km ma zdolności zatrzymywana 2/3 szkodliwego promieniowania ultrafioletowego słonecznego. Dziurą nazywamy przerzedzenie w warstwie ozonu, głównie nad Antarktydą i Arktyką. Do lat dziewięćdziesiątych XX wieku zaobserwowano efekt dziury ozonowej nad Europą i Ameryka Północną. Potrzeba bardzo długiego okresu czasu na naprawienie szkód wyrządzonych wolno rozkładającymi się freonami - około 100 lat.
  1. Wzrost poziomu zanieczyszczenia mórz i oceanów. Do mórz i oceanów poprzez spływ powierzchniowy lub podziemny a także drogą spływu z rzekami dostają się liczne zanieczyszczenia - produkty przemysłu naftowego, nawozów sztucznych, środków owadobójczych lub chwastobójczych, niszcząc naturalne warunki bytowania rzadkich gatunków roślin i zwierząt morskich. Nie podlegają one procesowi biodegradacji stając się stałym zanieczyszczeniem środowiska. Katastrofy tankowców z produktami ropopochodnymi lub sama ropą naftową są degradujące dla środowiska wodnego. Takim katastrofom uległy tankowce:
    • Torrey Canyon w 1967 roku
    • Amoco Cadiz w 1978 roku
    • Exxon Valdez w 1989 roku
    • The Braer w 1993 roku

Takie katastrofy nie zanieczyszczają jedynie wód, ale również powietrze. Mimo to wciąż można spotkać statki i tankowce przewożące niebezpieczne dla środowiska ale i człowieka ładunki: radioaktywny pluton (japoński statek Aktsuki Maru) czy toksyczne odpady (niemiecki Karen B) a niektóre koncerny umyślnie pozbywają się szkodliwych i niemożliwych do składowania chemikaliów, wrzucając je do wody morskiej lub zakopując na dnie oceanu. Drugim po ropie naftowej zagrożeniem dla środowiska są ścieki komunalne. W małych dawkach powodują wzrost wartości odżywczych wody dla roślin, oczyszczają wodę czy stwarzają dogodne warunki dla życia roślin i zwierząt wodnych, ale po przekroczeniu dozwolonej dawki są szkodliwe a wręcz śmiertelnymi dla ekosystemów.

  1. Degradacja gleb i jej postępowanie. Przykładem może być pustynnienie Sahelu poprzez całkowite wycięcie lasów i prowadzenie gospodarki hodowlanej. Jest to zastraszający proces w tempie 1000 km2 na rok. Następuje rozwój ruchomych wydm, które niszczą roślinność i pola uprawne a powiększają obszary pustyń.
  1. Brak wody, już na 35% lądów występuje zagrożenie deficytu wody i suszy. Już świadome działanie osuszania terenów podmokłych, bagien i torfowisk jest ewidentnym działaniem szkodzącym stosunkom wodnym Ziemi. Zachwianie poziomu wody jest również wywołane wycinaniem lasów, złą uprawa roli, nieprawidłową regulacja cieków wodnych oraz zwiększonym eksploatowaniem wód podziemnych do celów przemysłu i polityki komunalnej.
  1. Opadanie substancji szkodliwych dla życia i zdrowia człowieka na tereny silnie uprzemysłowione. Prowadzi to do niszczenia i wyjałowienia gleb. Mikroklimat miast, ukształtowany antropogenicznie w miastach i na obszarach przemysłowych podnosi temperaturę na tych terenach o 1-2 stopnie Celsjusza. Promienie słoneczne pochłaniane są przez budynki w lecie, w ziemie emisja szkodliwych substancji przez fabryki wpływa na tą sytuację. Powoduje to wzrost opadów i zachmurzenia typu cumulus i cumulonimbus, powstają kwaśne deszcze w wyniku połączenia cię CO2 i NOx z deszczem a smog zaś, gdy te związki zwiążą się z para wodna tworząc szkodliwa mgłę. Zachodzi wtedy proces niszczenia roślinności, zakwaszenia gleby i wody oraz przyspieszenie korozji budowli i urządzeń z metalu.

Wszystkie te działania są szkodliwe dla środowiska. Gdy ten stan nie ulegnie zahamowaniu, a wręcz przeciwnie, będzie się ustawicznie pogłębiał wraz z naszą obojętnością może to doprowadzić do zagłady wszystkich organizmów na Ziemi. Już teraz obserwuje się wymieranie roślin i zwierząt, kiedy dojdzie do wymierania ludzi? My jako ludzie mamy możliwości techniczne w wypadku klęski na Ziemi przenieść się gdzie indziej - może na Marsa…Ale czy zdążymy uciec przed zagłada jak sami jej będziemy sprawcami?