Pustynię rozumie się jako teren, na którym nie występuje zwarta roślinność. Szata roślinna ożywa sporadycznie, po obfitych opadach, które występują jednak niezmiernie rzadko. Istnieje kilka klasyfikacji pustyń. Najbardziej powszechna jest ta zwracająca uwagę na rodzaj materiału występującego na powierzchni terenu. Dzieli ona pustynie na:

  • ilaste
  • kamieniste
  • piaszczyste
  • żwirowe

Pustynia ilasta odznacza się tym, że jej powierzchnię pokrywa twardy, spękany ił. Najczęściej jest ona zasolona, a w jej obrębie często spotykane są charakterystyczne wykwity węglanu wapnia, soli kamiennej bądź gipsu. W momencie wystąpienia opadów przekształca się ona w bagnisty, grząski teren, lub też całkowicie zakryta zostaje wodą tworząc dno epizodycznego jeziora. Pustynie ilaste posiadają swoje lokalne nazwy. W Ameryce Środkowej zwie się takyr, w Iranie- kewir, zaś w Ameryce północnej- Plaja.

Pustynia kamienista pokryta jest litymi skałami, brakuje na niej natomiast drobnoziarnistego materiału, który wyniesiony został wcześniej przez wiatr. Pustynie tego typu dosyć często spotykane są na kuli ziemskiej. Występują między innymi na dużej powierzchni Sahary, na Pustyni Arabskiej, w Tybecie, w amerykańskich Górach Skalistych. Często pustynię kamienistą określa się mianem hamada.

Pustynia piaszczysta w przeciwieństwie do kamienistych pokryta jest niemal wyłącznie drobnoziarnistym materiałem, który niejednokrotnie tworzy wydmy. Często powierzchnie tych pustyń poprzecinane są uedami, czyli wyschniętymi rzekami, które wypełniają się wodą w czasie gwałtownych, sporadycznych opadów deszczu. Pustynie piaszczyste czyli ergi są dosyć powszechne, a jako przykłady niech posłużą: Wielki Erg Zachodni oraz Wielki Erg Wschodni, Nefud (na Półwyspie Arabskim), Wielka Pustynia Piaszczysta, Wielka Pustynia Wiktorii, Takla Makan, Mohwe, Atacama.

Pustynię żwirową czyli serir budują otoczaki, często oszlifowane przez wiatr, który nadaje im postać wielograńców. Przykłady tego typu pustyń szukać można na Saharze oraz na australijskiej Pustyni Gibsona.

Oprócz klasyfikacji zwracającej uwagę na rodzaj materiału pokrywającego powierzchnię istnieje również inna, która stworzona została w oparciu o rzeźbę terenu. Dzieli ona pustynie na: górskie, wyżynne oraz nizinne.

Można także analizować pustynie w odniesieniu do warunków klimatycznych, zarówno tych globalnych jak i regionalnych. Na tej podstawie pustynie kuli ziemskiej dzieli się na:

  • lodowe (charakterystyczne dla stref polarnych tj. Grenlandii i Antarktydy)
  • kontynentalne (powstałe w warunkach klimatu kontynentalnego, np. Gobi, Takla Makan, Kyzył-kum, Kara-kum)
  • zwrotnikowe (będące następstwem niewielkiej ilości opadów typowej dla klimatu zwrotnikowego (Sahara, Wielka Pustynie Wiktorii)
  • powstałe w zasięgu oddziaływania zimnych prądów morskich (prądy te wpływają osuszająco na klimat, np. Atacama, Namib)

Istnieje ponadto klasyfikacja, która dzieli pustynie na zimne oraz gorące. Do tej drugiej grupy zaliczają się miedzy innymi: Sahara, Atakama. Odznaczają się one niezbyt dużymi amplitudami temperatur. W ciągu dnia temperatura powietrza jest bardzo wysoka, w nocy natomiast spada, nie występują jednak przymrozki, jest dosyć ciepło. Na pustyniach zimnych z kolei (m. in. pustynie Ameryki Północnej) po upalnym dniu następuje bardzo zimna noc, co skutkuje bardzo dużymi dobowymi amplitudami temperatur.

Rozmieszczenie pustyń jest ściśle powiązane z obszarami skrajnie suchymi oraz suchymi. Nierzadko występują one również w obszarach o klimacie półsuchym. Te pierwsze zajmują około 4% powierzchni lądowej kuli ziemskie, natomiast drugie stanowią około 15% lądów. Kolejne 14,5% lądowej powierzchni Ziemi pozostaje w strefie półsuchej. Należy podkreślić, że rozmieszczenie obszarów o deficycie wody jest bardzo nierównomierne w skali Ziemi. Na niektórych kontynentach niemal połowa terytorium wyjałowiona jest i zubożała z racji minimalnych rocznych sum opadów, na innych problem niedoboru wody praktycznie się nie zaznacza. Największe obszary pustynne rozciągają się w Afryce; aż 12mln km2 zajmują tam pustynie (stanowią one 40% powierzchni całego kontynentu). W Azji obszary pustynne rozciągają się na 9mln km2 czyli na 20% kontynentu. Z kolei w Australii obszary pustynne dominują w krajobrazie (51% terytorium) mimo że ich powierzchnia w porównaniu z pustyniami Afryki bądź Azji nie jest aż tak imponująca (3,9mln km2).

W związku z tym, że strefy klimatyczne Ziemi mają charakterystyczny pasmowy układ, również i pustynie układają się w pasy skupiające się głównie w pobliżu zwrotników na obu półkulach. W Afryce Północnej dominującym elementem krajobrazu jest Sahara. Oprócz tej największej pustyni świata w jej pobliżu rozciągają się też pustynne obszary okalające Wyżynę Abisyńską. Druga strefa pustyń afrykańskich znajduje się po przeciwległej stronie równika, w szerokościach zwrotnikowych Zwrotnika Koziorożca (Pustynia Namib, Kalahari).

Na kontynencie azjatyckim także istnieje bardzo wiele pustyń. W większości mają one układ równoleżnikowy. Występują one już u wybrzeży Morza Śródziemnego (Negew, Pustynia Syryjska) i ciągną się w głąb Azji poprzez Wyzynę Irańską (Wielka Pustynia Słona, Daszt-e Lut, Registan), Azję Środkową (Kara-kum, Kyzył-kum), Kotlinę Kaszgarską (Takla Makan). Najbardziej wysuniętą na wschód pustynią azjatycką Gobi, która w swej przeważającej części znajduje się na terytorium Mongolii. W pustynie obfituje również Półwysep Arabski, które stanowią na nim pewną kontynuację rozległych obszarów pustynnych północnej Afryki (Wielki Nefud, Mały Nefud, Rub a-Chali).

W Ameryce Północnej pustynie zajmują około 5,5% całkowitej powierzchni kontynentu. Również i tu ich rozmieszczenie jest bardzo nierównomierne. Spotyka się je wyłącznie na zachodzie. Zajmują obszary położone bezpośrednio na wybrzeżu Oceanu Spokojnego (Sonora, Mojawe), we wnętrzu Gór Skalistych (Wielka Kotlina) oraz na Wyżynie Meksykańskiej (Chihuahua).

W Ameryce Południowej ich układ bardziej zbliżony jest do południkowego; skupiają się zachodnim wybrzeżu, w Andach (Atakama).

Zdecydowanie najbardziej pustynnym kontynentem jest Australia. Obszary pustynne stanowią aż 51% powierzchni kontynentu. W zasadzie cała środkowa część Australii zajęta jest przez pustynie. Przekłada się to bezpośrednio na rozmieszczenie ludności Australii, która skupia się niemal wyłącznie na wybrzeżach. Poszczególne części australijskiego interioru mają swoje nazwy: Simpsona, Wielka Pustynia Wiktorii, Wielka Pustynia Piaszczysta, Gibsona.

Europa jako jedyny kontynent praktycznie pozbawiona jest pustyń. Na kontynencie tym ich tworzeniu się przeciwdziała wiele czynników takich jak: położenie w średnich szerokościach geograficznych, bliskość dużych zbiorników wodnych, łagodzący wpływ ciepłych prądów morskich.

Działalność człowieka na obszarach pustynnych jest bardzo utrudniona. Przeważnie ograniczona jest ona jedynie do miejsc w pobliżu źródeł wody. Takimi miejscami są przede wszystkim tereny pozostające w bezpośredniej bliskości dużych rzek tranzytowych (np. Nilu) oraz oazach. W tych ostatnich podejmuje się nawet prace nawadniające umożliwiające rozwój rolnictwa. W niektórych oazach uprawia się nawet: pszenicę, jęczmień, bawełnę, palmy daktylowe, trzcinę cukrową. Jednak przeszkód w intensyfikacji rolnictwa jest wiele; oprócz niewielkich opadów znaczne utrudnienie stanowią także zasolone gleby, a także stałe zasypywanie pól nawiewanym piaskiem.

Na niektórych obszarach pustynnych świata prowadzona jest także eksploatacja bogactw mineralnych, a przede wszystkim ropy naftowej i gazu ziemnego. Tego typu działalność na największą skalę ma miejsce na Półwyspie Arabskim, w północnej części Sahary, w Ameryce Północnej.

W ostatnich latach na znaczeniu nabiera również turystyczne wykorzystanie pustyń, które wzbudzają zainteresowanie turystów swoim krajobrazem, rzeźbą, obecnością interesujących parków narodowych bądź istnieniem na ich obszarze zabytków działalności ludzkiej (np. miasta skalne z rytami naskalnymi w Algierii). Poważnym problemem związanym z obszarami pustynnymi świata jest postępujący proces dezertyfikacji (czyli pustynnienia).Wskutek coraz intensywniej prowadzonej gospodarki na obszarach przylegających do pustyń oraz w obszarach półsuchych tereny klasyfikowane jako pustynie bezustannie powiększają się. Według szacunków w ciągu ostatnich 50 lat powierzchnia Sahary powiększyła się aż o 0,5mln km2. Najpoważniejszymi przyczynami omawianego procesu są: zbyt duże wykorzystywanie wód podziemnych, wycinanie drzew oraz krzewów, prowadzenie intensywnej hodowli na obszarach półsuchych, stosowanie takich metod gospodarki rolnej, które wywołują erozje gleb.